Document · PDF

Bijlage 1 bij toelichting - Bureauonderzoek archeologie en cultuurhistorisch onderzoek

orienterende ronde sessie 1 10 januari 2023, gemeente HardenbergBij agendapunt: Vaststelling bestemmingsplan 'Buitengebied Hardenberg, Nevengeul De Haandrik - Gramsbergen’9.856 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1) Gemeente Hardenberg Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Opdrachtgever

Projectleider

Waterschap Vechtstromen

S. Ransijn

Versie 1 .1

Postbus 5006 7600 GA Almelo Projectnummer

Autorisatie

Datum

Synthegra Rapport S210043-1

drs. F. Stevens

18-08-2021

Synthegra B.V., Olmenlaan 6a, NL-3833 AV Leusden Telefoon +31 (0)88 81 81 981, Internet: www.synthegra.nl

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

COLOFON Opdrachtgever

: Waterschap Vechtstromen te Almelo

Project

: Project Vechtrijk te Gramsbergen

Projectnummer

: S210043-1

Titel

: Project Vechtrijk te Gramsbergen, gemeente Hardenberg. Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Datum

: 18-08-2021

Projectleider

: S. Ransijn

Auteurs

: S. Ransijn

Autorisatie

: drs. F. Stevens Senior KNA archeoloog/-prospector

Druk

: Synthegra B.V., Leusden

Afbeeldingen

: Synthegra B.V., tenzij anders vermeld

ISSN

: 1874-9771

Synthegra B.V. is gecertificeerd voor de BRL 4000 protocollen 4001 t/m 4004 (landbodems) Synthegra B.V. Olmenlaan 6a NL-3833 AV Leusden T: +31 (0)88 81 81 981 E: www.synthegra.nl © Synthegra B.V., 2021

2 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

INHOUD ADMINISTRATIEVE GEGEVENS

SAMENVATTING Inleiding Specifieke archeologische verwachting bureauonderzoek Aanbeveling

5 5 5 6

1 1.1 1.2 1.3 1.4

INLEIDING Onderzoekskader Onderzoeksdoel en vraagstellingen Ligging en huidige situatie plangebied Toekomstige situatie plangebied

9 9 10 10 11

2 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

BUREAUONDERZOEK Methode Landschapsgenese Historische ontwikkeling en cultuurhistorische waarden binnen het plangebied Archeologische waarden in en rondom het plangebied Gespecificeerde archeologische verwachting

12 12 12 15 25 30

3 3.1 3.2 3.3

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN Inleiding Conclusies / beantwoording onderzoeksvragen Aanbevelingen

32 32 32 35

BRONNEN

Bijlagen: Bijlage 1: Overzicht van de relevante geologische en archeologische tijdvakken Afbeelding voorblad: landschappelijke impressie, perceel 1 (Bron: Synthegra B.V.)

3 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

Administratieve gegevens Toponiem

Vechtrijk te Gramsbergen

Plaats

Gramsbergen

Gemeente

Hardenberg

Provincie

Overijssel

Projectnummer

S210043-1

Bevoegde overheid Opdrachtgever

Gemeente Hardenberg. Waterschap Vechtstromen

Uitvoerende instantie

Synthegra B.V.

Datum uitvoering veldwerk

30-06-2021

Uitvoerders veldwerk

S. Ransijn en T. van Essen

Onderzoeksmelding (ARCHIS)

5089582100

Datum onderzoeksmelding

10-06-2021

Kaartblad

22 O

Periode

Laat-Paleolithicum tot Nieuwe Tijd

Oppervlakte

Circa 47 ha

Perceelnummer(s)

Kadastrale gemeente Gramsbergen, sectie D, L, perceelnummer(s): 619, 28, 543, 4588, 4606, 4605, 51, 94, 545, 546, 548, 4496, 4498, 4497, 4529, 4489, 4526, 4492, 4493.

Grond eigenaar / beheerder

Waterschap Vechtstromen

Grondgebruik

Agrarisch gebruik en natuur

Geologie

Formatie van Kreftenheye

Geomorfologie

Beekdalbodem met meanderruggen en geulen

Bodem

Poldervaaggronden en Roodoornige Vechtgronden

Depot

Documentatie en vondsten zullen worden aangeleverd aan het Provinciaal Depot van Overijssel, te Zwolle.

De onderzoekslocatie wordt omsloten door de volgende coördinaten: Noord:

x 243108

y 515506

Oost:

x 243785

y 515721

Zuid:

x 242414

y 514742

West:

x 241546

y 514549

Centrum:

x 242566

y 514975

4 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

Samenvatting Inleiding Synthegra B.V. heeft in opdracht van Waterschap Vechtstromen een archeologisch bureauonderzoek in combinatie met een cultuurhistorisch onderzoek uitgevoerd op een terrein aan de Vecht te Gramsbergen (afbeelding 1). Dit onderzoek maakt deel uit van het project Vechtrijk Gramsbergen dat bestaat uit een 2-tal percelen: perceel 1 (= rapportage S210043-1) en perceel 2 (= rapportage S210043-2). Onderhavig onderzoek betreft S210043-1. Het andere deel van het onderzoek (perceel 2) wordt separaat aangeboden aan de betreffende opdrachtgever, de gemeente Hardenberg. De aanleiding voor het onderzoek is de voorgenomen ontwikkeling van een nevengeul van de Vecht, struinpaden binnen de begrenzing van perceel 1 , en een halve meanderbocht en speelplekken met een zandstrand binnen de begrenzing van perceel 2. De oppervlakte van de toekomstige bodemverstoring bedraagt circa 5,6 ha met een diepte van 2 meter beneden maaiveld, de exacte ligging en omvang dient echter nog vastgesteld te worden. De bodem zal waarschijnlijk tot ver in het archeologische niveau worden verstoord. Eventueel aanwezige archeologische waarden kunnen daarbij verloren gaan.

Specifieke archeologische verwachting bureauonderzoek Op basis van bovenstaand bureauonderzoek is voor het plangebied een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld. De essentie hiervan is weergegeven in onderstaande tabel. Op basis van de Gemeentelijke verwachtingskaart van de Gemeente Hardenberg heeft het plangebied een middelmatige archeologische verwachting. RAAP heeft in een eerder bureauonderzoek een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld voor het plangebied. Deze verwachting kan voor het huidige plangebied worden overgenomen. Over het algemeen geldt een hoge verwachting voor het Laat-Paleolithicum tot de Nieuwe Tijd op de oeverwallen binnen het plangebied.

Geomorfologische

Verwachting

zone Oeverwallen

Periode en verwachte kenmerken

Diepteligging sporen

vindplaats hoog

Laat Paleolithicum – Mesolithicum :

Vanaf het huidige maaiveld.

bewoningssporen: tijdelijke kampementen, vuursteen artefacten, haardkuilen. Neolithicum – Nieuwe Tijd: Bewoningssporen: (semi permanente) nederzettingen, sporen van agrarisch landgebruik, percelering: cultuurlaag, fragmenten keramiek, glas, metaal, natuursteen, bouwmaterialen. Deposities Komgebieden en

Laag

riviervlakten Huidige verloop

Laag

Vecht Tabel: Gespecificeerde archeologische verwachting.

5 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

Aanbeveling Op grond van de resultaten van het onderzoek wordt voor de voorgenomen herinrichting van het plangebied zoals omschreven in de vergunningsaanvraag nader archeologisch onderzoek geadviseerd. Ons advies voor archeologisch vervolgonderzoek is opgebouwd uit drie elementen.

Advieskaart nader uit te voeren archeologisch onderzoek, (Bron: Synthegra B.V.).

1) ARC heeft binnen het plangebied inventariserend booronderzoek uitgevoerd door middel van verkennende boringen. Tijdens deze boringen zijn in de westelijke kant van perceel 1, klei en veenafzettingen aangetroffen welke passen bij de komgebieden van de Vecht. In het oostelijke deel van perceel 1, nabij De Haandrik, zijn fossiele meanderbochten en restgeulen van de Vecht aangetroffen, evenals een oud begraven oppervlak met archeologische indicatoren (fragmenten houtskool en bouwpuin). Het advies van ARC, namelijk het archeologisch begeleiden van de bodemverstorende werkzaamheden, wordt in dit rapport overgenomen. De gebieden waar archeologische begeleiding dienst plaats te vinden zijn gemarkeerd in blauw. 2) Voor het gebied wat nog niet verder is onderzocht, wordt nader archeologisch onderzoek geadviseerd door middel van verkennende boringen op de locaties waar de nevengeul wordt aangelegd (gemarkeerd in geel). Op basis van het verwachtingsmodel uit het bureauonderzoek wordt aan de hand van de Leidraad Inventariserend Veldonderzoek een verkennend booronderzoek met een boordichtheid van ten minste 6 boringen per hectare aanbevolen. Er wordt geadviseerd te boren met een Edelmanboor met een diameter van 7 cm, eventueel aangevuld met een guts van 3 cm doorsnede. De boringen moeten worden uitgevoerd tot minimaal 25 cm in de C-horizont of maximaal 2 m beneden maaiveld.

Het opgeboorde sediment zal moeten worden verbrokkeld en/of versneden © Synthegra B.V., Olmenlaan 6a, NL-3833 AV Leusden

6 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

en geïnspecteerd worden op de aanwezigheid van archeologische indicatoren. De boringen dienen lithologisch beschreven te worden conform de NEN 5104 en bodemkundig geïnterpreteerd. 3) Op de locaties waar fossiele restgeulen van de Vecht hebben gelegen, wordt de kans op archeologische vondsten klein geacht doordat hier erosie heeft plaatsgevonden. Voor deze plekken, aangeduid in grijs, wordt daardoor geen nader archeologisch onderzoek geadviseerd. Bovenstaande vormt een selectieadvies. Met nadruk willen wij de opdrachtgever erop wijzen dat dit advies nog niet betekent dat in deze fase van het vergunningsverleningstraject reeds bodem verstorende activiteiten of daarop voorbereidende activiteiten kunnen worden ondernomen. De resultaten van dit onderzoek dienen vooraleerst te worden beoordeeld door de bevoegde overheid (gemeente Hardenberg). Deze neemt een definitief selectiebesluit aangaande de vrijgave van het plangebied voor verdere ontwikkeling zoals omschreven in de vergunningsaanvraag. Er is getracht een zo gefundeerd mogelijk advies te geven op grond van de gebruikte onderzoeksmethoden. De aanwezigheid van archeologische sporen of resten in het plangebied kan nooit volledig worden uitgesloten. Synthegra B.V.

wil de opdrachtgever er daarom op wijzen dat, indien tijdens de werkzaamheden een (mogelijke) archeologische vondst wordt gedaan, dan geldt de wettelijke meldingsplicht, zoals omschreven in artikel 5.10 van de Erfgoedwet bij de minister. Uit praktisch oogpunt kan een dergelijke toevalsvondst bij de gemeente worden gemeld. Cultuurhistorie Cultuurhistorisch gezien is er geen verplichting om dit op te nemen in de plannen maar het incorporeren van de historie van het landschap kan een meerwaarde hebben voor de ontwikkelingen. Bewoners en bezoekers zullen de verbondenheid van de nieuwe ontwikkelingen aan de culturele identiteit van het gebied waarderen. Het reactiveren van cultuurhistorische elementen in de vorm van benaming, voorkomen van de ontwikkelingen en het visualiseren van de soms verborgen, soms nog zichtbare elementen in het landschap zal een belangrijke stap zijn om betrokkenen te verbinden aan de ontwikkelingen. Een levendig voorbeeld hiervan is de voorde en het latere voetveer die aan de noordwestzijde van het plangebied heeft gelegen, samen met het daaraan verbonden “Hessenpad”. In de herinnering van veel bewoners bestaat nog het beeld van de overtocht van familie en vrienden die op reis gingen van en naar school en naar de herberg die aan de overzijde heeft gelegen.

Dat deze passage daar wellicht millennia lang heeft plaatsgevonden kan extra benadrukt worden om zo de culturele continuïteit en verbondenheid met deze plek te waarborgen. Verwijzingen naar de Oude Bisschopsdijk zouden in de planvorming kunnen worden betrokken door het vernoemen van geulen en/of paden.. In het plangebied zijn daarnaast minimaal 200 jaar oude sloten en wegen/paden aanwezig. Geadviseerd wordt om deze oorspronkelijk percelering onderdeel te maken van de huidige plannen en eventueel waterhuishouding op een karakteristieke traditionele manier te realiseren. Met betrekking tot een centraal punt als bezoekplek zou een uitkijkpost gerealiseerd kunnen worden met daarin in tekst en beeld op borden de ligging van de cultuurhistorische elementen en de archeologische kennis van het gebied. Deze uitkijkpost zou gerealiseerd kunnen worden op of net buiten de kering (Goordijk). Het is niet

7 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

mogelijk om deze uitkijkpost te plaatsen in het winterbed van de Vecht vanwege de restricties die gelden bij hoogwater. Hierbij kunnen verwijzingen gemaakt worden naar de hier benoemde cultuurhistorische elementen, maar ook kennis uit de wijdere omgeving zoals de kerken, het archeologische monument aan de Holthemer Esch en andere markante punten in het omringende landschap.

8 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

Inleiding

1.1

Onderzoekskader Synthegra B.V. heeft in opdracht van Waterschap Vechtstromen een archeologisch bureauonderzoek in combinatie met een cultuurhistorisch onderzoek uitgevoerd op een terrein aan de Vecht te Gramsbergen (afbeelding 1). Dit onderzoek maakt deel uit van het project Vechtrijk Gramsbergen dat bestaat uit een 2-tal percelen: perceel 1 (= rapportage S210043-1) en perceel 2 (= rapportage S210043-2). Onderhavig onderzoek betreft S210043-1. Het andere deel van het onderzoek (perceel 2) wordt separaat aangeboden aan de betreffende opdrachtgever, de gemeente Hardenberg. De aanleiding voor het onderzoek is de voorgenomen ontwikkeling van een nevengeul van de Vecht, struinpaden binnen de begrenzing van perceel 1 , en een halve meanderbocht en speelplekken met een zandstrand binnen de begrenzing van perceel 2. De oppervlakte van de voorlopig geplande toekomstige bodemverstoring bedraagt circa 5,6 ha met een diepte van 2 meter beneden maaiveld, de exacte ligging en omvang dient echter nog vastgesteld te worden. De bodem zal waarschijnlijk tot ver in het archeologische niveau worden verstoord. Eventueel aanwezige archeologische waarden kunnen daarbij verloren gaan. Het onderzoek is uitgevoerd in het kader van een bestemmingsplanprocedure.

Op basis van het bestemmingsplan, waarin het vigerende beleid van de gemeente Hardenberg is verwoord, dient voor het plangebied een rapport overhandigd te worden waarin de aan- of afwezigheid van archeologische waarden wordt aangetoond. Het onderzoek is uitgevoerd conform de vigerende Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie1 en de Leidraad Inventariserend Veldonderzoek.2 Door de voorgenomen graafwerkzaamheden, kunnen eventueel aanwezige archeologische waarden verloren gaan. Daarom is op basis van het bestemmingsplan, met daarin verwoord het gemeentelijk beleid, in het kader van een bestemmingsplanprocedure voorafgaand aan de graafwerkzaamheden archeologisch onderzoek uitgevoerd. Het plangebied ligt in het bestemmingsplan Buitengebied Hardenberg dat is vastgesteld door de gemeente Hardenberg op de datum 12-02-20143. Voor het plangebied geldt een dubbelbestemming Waarde Archeologie 5. Voor terreinen met een Waarde Archeologie 5 geldt dat een rapport dient te worden overlegd, waaruit blijkt dat de archeologische waarde van het terrein in voldoende mate is vastgesteld bij plangebieden groter dan 2500 m2 en verstoringen die dieper reiken dan 50 centimeter beneden maaiveld. De bevoegde overheid, de gemeente Hardenberg, heeft een specifiek archeologisch beleid vastgesteld en beschikt over een Archeologische Verwachtings- en Beleidsadvieskaart.

SIKB 2018.

SIKB 2006.

www.ruimtelijkeplannen.nl

9 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

De bevoegde overheid, gemeente Hardenberg, zal de resultaten van het onderzoek toetsen en een selectiebesluit nemen aangaande de vrijgave van het plangebied voor verdere ontwikkeling zoals omschreven in de vergunningsaanvraag.

1.2

Onderzoeksdoel en vraagstellingen Het doel van het bureauonderzoek in combinatie met een cultuurhistorisch onderzoek is het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting aan de hand van bestaande bronnen over bekende of verwachte landschappelijke, historische en archeologische waarden. De volgende onderzoeksvragen zullen worden beantwoord: •

Wat is de opbouw van de ondergrond en het verwachte bodemtype?

•

Worden archeologische vindplaatsen in het onderzoeksgebied verwacht?

•

Wat is naar verwachting de omvang, ligging, aard en datering hiervan?

•

In hoeverre worden eventueel aanwezige archeologische resten bedreigd door de voorgenomen ontwikkeling van het gebied?

•

Zijn cultuurhistorische waarden in het plangebied aanwezig, en zo ja wat zijn de ruimtelijke ligging en kenmerken hiervan?

•

Indien er cultuurhistorische waarden aanwezig zijn: Welke maatregelen kunnen worden genomen om voldoende rekening te houden met deze waarden?

1.3

Ligging en huidige situatie plangebied Het plangebied beslaat een oppervlak van circa 36 ha en is gelegen aan de Vecht te Gramsbergen (afbeelding 1). Het plangebied is in gebruik als agrarisch gebied en ten dele als natuurgebied. Er is binnen het plangebied enkel in het noordoosten bij het schutsluisje bebouwing aanwezig.

Afbeelding 1: Het plangebied, rood omkaderd, op de Topografische Kaart van Nederland 1:25.000 (Bron: www.Pdok.nl).

10 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

1.4

Toekomstige situatie plangebied De huidige inrichting zal worden gewijzigd. Er zijn plannen voor de ontwikkeling van een nevengeul van de Vecht, een halve meanderbocht, struinpaden en speelplekken met een zandstrand (afbeelding 2). De omvang van de bodem verstorende ingrepen bedraagt rond de 6,7 ha met een diepte van 2 meter beneden maaiveld. De nevengeul die binnen perceel 1 wordt aangelegd bedraagt rond de 5,7 ha met een dieptegang van 2 meter.

Afbeelding 2: Toekomstige situatie binnen perceel 1 en perceel 2. (Bron: opdrachtgever)

11 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

Bureauonderzoek

2.1

Methode Tijdens het bureauonderzoek is met behulp van bestaande bronnen een gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel voor het plangebied opgesteld. Dit is gedaan door het raadplegen van voor de archeologie relevante (schriftelijke) bronnen. Voor het bureauonderzoek zijn met name gegevens over bekende archeologische vindplaatsen in en rond het plangebied verzameld. Dit is aangevuld met historisch en fysischgeografisch onderzoek, waarbij informatie over vroeger grondgebruik is verkregen door de analyse van historische kaarten en tevens gegevens over de geologie, geomorfologie en bodem zijn bestudeerd.

2.2

Landschapsgenese Voor het bepalen of, waar en uit welke periode archeologische resten kunnen worden verwacht, zijn de volgende bronnen met betrekking tot de landschapsgenese geraadpleegd:

•

Geomorfologische Kaart 1:50.000 (Afbeelding 3)

•

Digitaal hoogtemodel, Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) (Afbeelding 4)

•

Bodemkaart 1:50.000 (Afbeelding 5)

•

Relevante achtergrondliteratuur (zie literatuurlijst)

Voor de geologische beschrijving is gebruik gemaakt van de Lithostratigrafische Indeling van de Ondiepe Ondergrond.4 Zie voor een overzicht van de geologische en archeologische perioden bijlage 1. ARC heeft binnen het plangebied twee archeologische bureau en inventariserende booronderzoeken uitgevoerd5 6. Daarnaast heeft RAAP een bureauonderzoek uitgevoerd in 2015 voor het plangebied7.Uit deze onderzoeken valt op te maken dat het plangebied in het oerstroomdal van de Vecht ligt, een gebied gelegen tussen het Drents keileemplateau en het stuwwalgebied van Twente en Salland in het zuiden. Het plangebied valt dus te plaatsen op de grens van het noordelijke en oostelijke zandgebied welke vooral gedurende het Pleistoceen, met name tijdens de laatste ijstijd van het Weichselien zijn gevormd. Het huidige dal van de Vecht omvat slechts een klein deel van het oerstroomdal, dat zich enkele kilometers rondom het huidige stroomgebied uitstrekt. Rond het einde van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is de Vecht echter in het plangebied gekanaliseerd, waardoor het meanderende karakter van de vecht sterk is veranderd. In totaal is de rivier circa 30 kilometer korter geworden en zijn er 68 rivierarmen afgesneden, met als gevolg dat de Vecht zich dieper heeft ingesneden. Gelijktijdig met de kanalisering zijn stuwen geplaatst en zijn de oevers met stenen versterkt.

Geo(morfo)logie en landschap Op basis van de geomorfologische kaart ligt het gehele plangebied op een beekdalbodem met meanderruggen en geulen (3R7). Hierbij gaat het om zandige tot kleiige rivierafzettingen die behoren bij het stroomdal van de Vecht, waarbij hoger gelegen stroomruggen, bestaande uit oeverwallen te verwachten zijn,

De Mulder et al. 2003 en via www.dinoloket.nl: Dinoloket, Standaarden, Lithostratigrafische Nomenclator van de Ondiepe

Schepers 2011.

Thijs en Verboom-Jansen 2011.

Vosselman 2015.

Ondergrond.

12 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

evenals oudere opgevulde restgeulen die behoorden bij het eerdere verloop van de meanderende Vecht. Aangrenzend aan het plangebied liggen resten van geulen van een meanderend afwateringsstelsel (2R11). Hierbij gaat het eveneens om oude meandergeulen van de Vecht welke buiten gebruik zijn geraakt als gevolg van de kanalisatie. Daarnaast bevinden zich ook de beekoverstromingsvlakten (2M24) van de Vecht waarin zandige tot kleiige overstromingsafzettingen zijn afgezet op momenten dat de Vecht buiten zijn oevers trad. Rondom het plangebied komt ook dekzand voor met oudbouwland. Het gaat hierbij om eolische afzettingen die tijdens het Weichselien zijn afgezet als gevolg van de droge en koude omstandigheden, waarbij grote hoeveelheden zand werd verstoven. Dekzandgronden vormen over het algemeen hogere gebieden in het landschap, welke aantrekkelijk waren voor bewoning.

Afbeelding 3: Het plangebied, rood omkaderd, op de Geomorfologische kaart van Nederland 1:50.000. (Bron: www.Pdok.nl).

Bodem Op basis van de bodemkaart komen er binnen het plangebied 3 bodemtypen voor. De westelijke helft van het plangebied bestaan uit kalkloze poldervaaggronden met zavel en lichte klei, profielverloop 2 (Rn62C), kalkloze poldervaaggronden met zware zavel en lichte klei, profielverloop 5 (Rn95C) en roodoornige zandige vechtdalgronden (AFz). Het oostelijke deel van het plangebied beslaat uitsluitend roodoornige zandige vechtdalgronden (AFz). Poldervaaggronden zijn bodems bestaande uit een dunne zwak humeuze grijsbruine bovengrond A-horizont die sterk roestig is, waaronder zich direct een C-horizont bevindt. Doordat de A-horizont sterk roestig is, is de top van de C-horizont vaak oranje tot roodbruin van kleur welke naarmate de diepte toeneemt grijzer wordt. Over het algemeen bestaan poldervaaggronden uit een kleidek van circa 80 cm tot 120 cm.

13 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

De roodoornige Vechtdalgronden zijn ontstaan in oude en afgesloten meanders van de Vecht. Deze gronden bestaan uit een variatie van poldervaaggronden met een grofzandige basis en/of uit zandgronden met een 40 tot 80 cm dik kleidek. Als overeenkomst hebben deze gronden dat er veel ijzeroer in voorkomt met een afwisseling van zavel, grofzand, moerige lagen en klei. Daarnaast vindt er binnen deze gronden oxidatieverschijnselen plaats, waardoor het sediment een oranjerode kleur heeft.

Afbeelding 4: Het plangebied, rood omkaderd, op de Bodemkaart van Nederland 1:50.000. (Bron: www.Pdok.nl).

AHN Op basis van het digitale hoogtemodel zoals weergegeven in het AHN 3 zijn de oude stroomruggen en geulen duidelijk te zien binnen het plangebied, corresponderende met de hogere delen, welke uit de oudere oeverwallen bestaan en de lagere delen die overeenkomen met de oude stroomgeulen van de Vecht. De hoogte van het maaiveld varieert hierdoor van circa 6,75 tot 10,50 m +NAP.8

Hoogteligging van het plangebied op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) in m NAP (Normaal Amsterdams Peil)

geraadpleegd op www.ahn.nl © Synthegra B.V., Olmenlaan 6a, NL-3833 AV Leusden

14 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

Afbeelding 5: Het plangebied, rood omkaderd, op het Actueel Hoogtebestand van Nederland (AHN),(Bron: www.ahn.nl).

2.3

Historische ontwikkeling en cultuurhistorische waarden binnen het plangebied Voor de historische ontwikkeling is divers kaart- en beeldmateriaal (Afbeelding 6 t/m 18) en relevante achtergrondliteratuur geraadpleegd (zie literatuurlijst). Het Vechtgebied kent een rijke historie. Nabij het plangebied vond één van de meest bekende historische episode plaats van deze regio, namelijk de Slag bij Ane in juli 1227. De bisschop van Utrecht, Otto van der Lippe, wilde met zijn leger een opstand van de Drenten onder leiding van de burggraaf Rudolf III van Coevorden de kop indrukken. Deze twee kampen troffen elkaar in de omgeving van Holthone/Ane, waarbij het leger van Rudolf III een gevecht uitlokte in een moerassig gebied. De paarden en de zwaar gepantserde ridders van het bisschoppelijke leger zakten daardoor weg, waardoor de tegenpartij de kans had om Otto van der Lippe een nederlaag toe te brengen, waarbij de bisschop en vele edelen het met de dood moesten bekopen. Het leger vluchtte zuidwaarts langs de Vecht, waarbij deze door de Drenten werden achtervolgd. Later in de Napoleontische periode werden er in de omgeving van Gramsbergen schansen aangelegd als onderdeel van de Loozensche verdedigingslinie. Binnen het plangebied zijn hiervan weinig resten aanwezig, met uitzondering van de mogelijke aanwezigheid van de schans de Batterij De Haandrik.

Op basis van de historische kaarten (afbeeldingen 6 t/m 18), de gesprekken met de heer Jan Horsman van het Infocentrum Vechtdal te Gramsbergen en de heer Wicher Dam van de Werkgroep Archeologie van de Historische Vereniging Hardenberg en Omgeving in combinatie met het veldbezoek op diverse buitenlocaties en correspondentie met het gemeentelijk archief van Hardenberg, zijn de volgende cultuur-historische elementen binnen en rondom het plangebied geïdentificeerd:

15 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

1) Het Huis van Gramsbergen, 2) de Oude Bisschopsdijk, 3) De Leede en de mogelijke oude gracht om Gramsbergen, 4) de Goordijk, 5) Het haventje bij Valkman, 6) Voetveer naar de Klokhenne, 7) Stuw en sloten, 8) Schut en schutstuw bij De Haandrik , 9) de Grenskantoren bij De Haandrik 10) Het NAD-kamp (afbeelding 6). Van deze elementen vallen de volgende in of dichtbij het plangebied van perceel 1 (afbeelding 7).: 2) de Oude Bisschopsdijk, 4) de Goordijk, 6) Voetveer naar de Klokhenne, 7) Stuw en sloten, 8) Schut en schutstuw bij De Haandrik, 9) de Grenskantoren bij De Haandrik

Afbeelding 6: De cultuurhistorische elementen in perceel 1 en perceel 2 van het Project Vechtrijk te Gramsbergen, (Bron: Synthegra B.V.).

16 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

Afbeelding 7: De cultuurhistorische elementen in perceel 1 van het plangebied van het Project Vechtrijk te Gramsbergen, (Bron: Synthegra B.V.).

2) De Oude Bisschopsdijk De Oude Bisschopsdijk (afbeelding 8 en 9) zou na de nederlaag bij de Slag bij Ane rond omstreeks 1232 zijn aangelegd in opdracht van de Bisschop van Utrecht om daarmee Coevorden onder water te kunnen zetten. Echter brak deze dijk door in datzelfde jaar. Rond 1673 werd de dijk door de Bisschop hersteld voor een tweede poging om Coevorden onder water te zetten, maar brak de dijk eveneens door een storm, waarbij er een overstroming plaatsvond die de Bisschopskolk of Woagkolk werd genoemd9,10. De exacte ligging van deze kolk is niet te achterhalen en zal gedempt zijn. De Oude Bisschops dijk is verlegd en waarschijnlijk ten tijden van de kanalisatie van de Vecht volledig afgebroken. Er zijn binnen het plangebied geen zichtbare bovengrondse resten meer aanwezig van deze dijk (afbeelding 9).

http://home.kpn.nl/kwantcestors/gramsbergen.htm

https://maken.wikiwijs.nl/bestanden/924977/Vechtrijk%20Gramsbergen%20compr.pdf

17 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

Afbeelding 8: De Oude Bisschopsdijk afgebeeld op het Kadastrale Minuutplan uit het begin van de 19e eeuw, (Bron: Beeldbank RCE).

Afbeelding 9: De Oude Bisschopsdijk afgebeeld op een topografische kaart uit 1909, (Bron: TopoTijdReis).

18 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

Afbeelding 10: De locatie van de Oude Bisschopsdijk, vanaf de oostelijke punt van de Goordijk, in oostelijke kijkrichting (Bron: Synthegra B.V.).

4) De Goordijk Perceel 1 en 2 grenzen zuidwaarts ten dele aan de Goordijk (afbeelding 11 en 12). De herkomst van de Goordijk, stamt af van het zuidelijke aangrenzende gebied, Het Goor. Op Het Goor was een melkfabriek aanwezig, waarbij de overgebleven wei van de melkproductie bij Het Goor werd gedumpt. Deze wei had een onaangename geur, waardoor de naam Het Goor en Goordijk ontstond11. Tevens lijkt de Goordijk onderdeel uit te maken van een oude toegangsweg naar het kasteel Het Huis van Gramsbergen.

Persoonlijke communicatie met de heer J. Horsman

19 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

Afbeelding 11: De Goordijk afgebeeld op een topografische kaart uit 1909, (Bron: TopoTijdReis).

Afbeelding 12: De locatie van de Goordijk in het plangebied, oostelijke kijkrichting (Bron: Synthegra B.V.).

20 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

6) Voetveer naar de Klokhenne Op de historische kaarten, vanaf 1909 maar ook op de kadastrale minuut uit het begin van de 19e eeuw, is een voetveer afgebeeld om de Vecht te doorkruisen tussen de boerderij/herberg de Klokhenne en een pad vanuit Gramsbergen, wat door het plangebied van perceel 1 loopt (afbeelding 13). Het is mogelijk dat er nabij de voetveer een vroegere voorde aanwezig was (afbeelding 14). De omgeving van Gramsbergen bestond uit een veengebied waardoor de Vecht maar op een paar locaties makkelijk te doorkruisen was. De Voetveer werd in de 19e en 20e eeuw gebruikt door onder andere schoolkinderen, kerkgangers en postbezorgers om de Vecht over te steken en zo een omweg via De Haandrik te vermijden. Als er op deze locatie inderdaad een voorde aanwezig was, dan zou dit pad onderdeel geweest kunnen zijn van een Hessenweg. Hessenweg is afgeleid van het woord hers, wat paard betekend, vergelijkbaar met het Engelse horse. Hessenweg betekend dus paardenweg. Deze paden vormden samen een netwerk van paden tussen Deventer en Zwolle, Hardenberg en Gramsbergen en ook door naar Duitsland. Op basis van de topografische kaart uit 1909, valt te zien dat de oriëntatie van oude wegen langs de voetveer lopen en vroegere voorde. Deze wegen liepen tussen de twee dekzandruggen (essen) in het gebied, waarop vanaf de Steentijd bewoning plaatsvond.

Aangezien rond het plangebied vanaf het begin van het Holoceen de loop van de Vecht het smalst was, is het aannemelijk dat het vanaf de eerste periodes van bekende bewoning de natuurlijke overgangsplek was. De oude wegen worden nu afgesneden door de aanwezige kanalen in het gebied. De Klokhenne werd in de jaren 60 (vorige eeuw) gesloopt.

Afbeelding 13: De voetveer en Klokhenne (De Klokken) afgebeeld op een topografische kaart uit 1909, (Bron: TopoTijdReis).

21 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

Afbeelding 14: De locatie van het voetveer in het plangebied, foto genomen vanaf de noordzijde van de Vecht, zuidelijke kijkrichting, (Bron: Synthegra B.V.)

7) Stuw en sloten Op de historische kaart is vlakbij het voetveer een stuw weergeven (afbeelding 15). Echter is deze nu niet meer in het landschap te vinden. Mogelijk diende deze stuw een agrarische functie als onderdeel van een bewateringssysteem. De huidige sloten binnen het plangebied zijn hier nog een restant van (afbeelding 16).

22 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

Afbeelding 15: De stuw en sloten afgebeeld op een topografische kaart uit 1909, (Bron: TopoTijdReis).

Afbeelding 16: Huidige sloten in het plangebied als restant van de oude sloten bij de voormalige stuw (Bron: Synthegra B.V.)

23 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

8) Schut en stuw de Haandrik Nabij De Haandrik bevindt zich een stuw en schutsluis (afbeeldingen 17 & 18). Deze zijn rond 1900 aangelegd, maar omstreeks 1947 vernieuwd. Vandaag de dag is deze stuw en schutssluis nog steeds in gebruik.

Afbeelding 17: De stuw en schutsluis bij De Haandrik afgebeeld op een topografische kaart uit 1935, (Bron: TopoTijdReis).

Afbeelding 18: De locatie van de stuw en schutsluis bij De Haandrik in het plangebied, (Bron: Synthegra B.V.)

24 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

9) Grenskantoren Op de historische kaart uit 1909 (afbeelding 19) zijn aan de oostkant van De Haandrik grenskantoren afgebeeld, waarbij het waterverkeer vanuit Duitsland werd gecontroleerd. Deze gebouwen zijn gesloopt tussen 1910 en 1940 en niet meer in het plangebied aanwezig.

Afbeelding 19: De grenskantoren bij De Haandrik afgebeeld op een topografische kaart uit 1909, (Bron: TopoTijdReis).

Bekende bodemverstoring Binnen het plangebied zijn voor zover bekend geen recente grondroeringen veroorzaakt door saneringen van munitie, bodemverontreinigingen of ondergrondse olietanks, benzinepompinstallaties en dergelijke bekend waardoor archeologische resten mogelijk verloren zijn gegaan.12 Er is vooronderzoek uitgevoerd door AVG met betrekking tot explosieven binnen het plangebied (projectcode 1462089), vervolgonderzoek door ECG B.V. wees uit dat er geen kans is op het aantreffen van explosieven13. Gezien De Haandrik in maart 1945 is gebombardeerd door de geallieerden, is er mogelijk het risico op aanwezigheid van explosieven. Daarnaast hebben er ten tijden van de kanalisatie van de Vecht mogelijke grondroeringen en bodemverstoringen plaatsgevonden, gezien de Bisschopdijk niet meer aanwezig is binnen het plangebied. Echter is hier geen gedetailleerde informatie over bekend.

2.4

Archeologische waarden in en rondom het plangebied In deze paragraaf wordt gekeken of binnen en rond het plangebied archeologische en/of ondergrondse bouwhistorische waarden bekend zijn. Hiervoor is het Archeologisch Informatie Systeem (ARCHIS III) van de

www.bodemloket.nl, http://www.explosievenopsporing.nl/veo-bommenkaart/

Pas, 2020

25 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) geraadpleegd en in aanvulling daarop de archeologische verwachtingskaart en beleidskaart van de gemeente Hardenberg, Achtergrondliteratuur (zie literatuurlijst) en gegevens van amateurarcheologen. Voor het plangebied geldt op basis van de archeologische verwachtingskaart van de gemeente Hardenberg m.b.t. perceel 1 een middelmatige archeologische verwachting (afbeelding 20). Voor dit perceel gelden op basis van de archeologische beleidskaart van de gemeente Hardenberg meerdere archeologische waarden (afbeelding 21). Voor het grootste deel van het perceel geldt de waarde archeologie 5 waarbij archeologisch onderzoek is verreist voor bodemverstorende ingrepen met een oppervlakte groter dan 2500 m2 en dieper dan 50 cm. Op de locatie van de oude stroomgeul van de Vecht tegen het verloop van de huidige Vecht geld op twee locaties een lage verwachting, waar geen archeologisch onderzoek is vereist. Voor de oostkant en delen van de noordkant van het perceel geldt de waarde archeologie 4, waarbij archeologisch onderzoek is vereist voor bodemverstorende ingrepen met een oppervlakte groter dan 500 m2 en dieper dan 50 cm.

Afbeelding 20: Het plangebied, rode kader, geprojecteerd op de Archeologische Verwachtingskaart van de gemeente Hardenberg, (Bron: gemeente Hardenberg).

26 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

Afbeelding 21: Het plangebied, rode kader, geprojecteerd op de Archeologische Beleidskaart van de gemeente Hardenberg, (Bron: gemeente Hardenberg).

2.4.1 Monumenten, waarnemingen en onderzoeksmeldingen in (de nabijheid van) het plangebied Er zijn in (de nabijheid van) het plangebied, in ARCHIS III gegevens bekend aangaande archeologische monumenten, waarnemingen en/of onderzoeksmeldingen (afbeelding 22).

27 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

Afbeelding 22: Overzicht van de monumenten, waarnemingen en onderzoeksmeldingen rondom het plangebied, (Bron:Archis3).

Monument

Afstand

Waarde

13283

100 m Z

Terrein

van

Archeologische

Waarde (Holthemer Esch)

Complextype/ Omschrijving

Datering

Nederzetting,

onbepaald,

Onbepaald

waarschijnlijk

vermoedelijk

Terrein

met

sporen van bewoning uit het

Neolithicum tot Late

Neolithicum, IJzertijd en de

Middeleeuwen

Middeleeuwen. Flank van een dekzandrug. 13287

100 m Z

Terrein

van

Waarde

Archeologische (Huis

Havezate/ridderhofstad

Middeleeuwen Laat –

van

Nieuwe Tijd

Gramsbergen)

Vondstlocatie

Afstand

Materiaal

Type

1106100

600 m N

IJzer

Hoefijzer

1106205/2702779100

400 m N

Steen en vuursteen

Klopsteen,

1100811/3286846100

400 m N

Steen

1027112/3086208100

400 m N

IJzer en keramiek

Datering Late Middeleeuwen maalsteen,

Neolithicum

slijpsteen Hamerbijl Hoefijzer,

Neolithicum werktuig

Late Middeleeuwen

steengoedkruik 1041356

400 m N

Keramiek en ijzer

Aardewerk

IJzertijd,

handgevormd, hutteleem

Brondtijs tot Nieuwe

Midden-

en slak

Tijd, Neolithicum tot Nieuwe Tijd

1035239

200 m N

IJzer

IJzeroer

IJzertijd

28 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

1102812

200 m N

Metaal en brons

Pen,

ruiterspoor

Late Middeleeuwen

stijgbeugel 1035123

50 m N

Steen

Geroelkeule

Midden Neolithicum

1033070

50 m N

Steen

Fels-Rechenteckbeil

Midden Neolithicum-

1057028/3094851100

50 m N

Vuursteen

Afslagkrabber,

1060125/3102504100

200 m Z

Keramiek en Plantaardig

Vaatwerk, hutteleem en

1109907/2760045100

100 m Z

IJzer en keramiek

Hoefijzer en aardewerk

2760053100/1102813

100 m Z

Steen

1085286

200 m Z

Keramiek en Metaal

Bronstijd Brok,

Neolithicum

klingschrabber, afslag Late Middeleeuwen

zaad Late Middeleeuwen

ondetermineerbaar R/S-hamerbijl

Laat Neolithicum A

Spijker, tegel, aardewerk

Late Middeleeuwen -

gedraaid

Nieuwe Tijd

geglazuurd,

porselein,

dakpan,

steengoed

geglazuurd,

pijp. 1102811

400 m Z

Steen

Bijl

Vroeg Neolithicum -

1063616

400 m Z

Keramiek, ijzer, vuursteen

Aardewerk

Mesolithicum

ondetermineerbaar,

Neolithicum,

kling, slak

IJzertijd,

Bronstijd – Vroege

Middeleeuwen, Late Middeleeuwen. 1108832

400 m Z

Keramiek

Steengoed-Siegburg

Late Middeleeuwen

1102830/3185499100

400 m Z

Keramiek en vuursteen

Ardewerk handgevormd,

Paleolithicum-

onbekend

Bronstijd en IJzertijd

vuursteen

fragment Zaakidentificatie

Afstand

Soort onderzoek

Bevindingen

2265905100

100 m O

BO door RAAP in 2009

Rapport niet in ARCHIS

2481324100

BO door RAAP in 2015

Hoge

plangebied 2284673100

2195151100/2195143100

Aanbeveling

archeologische

IVO-V geadviseerd

verwachting

BO en IVO-V door ARC in

Bij de Haandrik intacte

plangebied

2012.

profielen aangetroffen

BO en IVO-V door ARC in

Resten

plangebied

2008

oorspronkelijke

van

AB geadviseerd

meandering aangetroffen 2133486100

100 m Z

2283530100

400 m Z

RAAP rapport in 2006

Rapport niet in ARCHIS

BO en IVO-V door de

Vechtafzettingen

Steekproef

aangetroffen

Geen zonder

indicatoren 2393042100

400 m Z

geadviseerd

IVO-K door de Steekproef

Gave

bodem

Geen

in 2013

aangetroffen,

zonder

onderzoek

archeologische

nader

onderzoek

nader

geadviseerd

indicatoren

29 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

2484354100

300 m Z

IVO-K

door

Hameland Adviesgroep in

Verstoorde

eerdgrond

aangetroffen

2015

2.5

Geen

nader

onderzoek geadviseerd.

2108968100

200 m Z

Boringen Arcadis in 2006

Rapport niet beschikbaar

2009061100

500 m Z

Opgraving RCE in 1995

Rapport niet beschikbaar

Gespecificeerde archeologische verwachting Op basis van bovenstaand bureauonderzoek is voor het plangebied een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld. De essentie hiervan is weergegeven in tabel 1. Op basis van de Gemeentelijke verwachtingskaart van de Gemeente Hardenberg heeft het plangebied een middelmatige archeologische verwachting. RAAP heeft in een eerde bureauonderzoek een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld voor het plangebied14. Deze verwachting kan voor het huidige plangebied worden overgenomen. Het plangebied ligt op een beekdalbodem met meanderruggen en geulen, waarbij er poldervaaggronden als bodem worden verwacht. Gezien de ouderdom van de te verwachte afzettingen kunnen in het plangebied vindplaatsen aanwezig zijn vanaf het Laat-Paleolithicum tot en met de Nieuwe Tijd. Voor de oeverwallen, de hogere gelegen gebieden in het landschap rond de Vecht, waren zeer geschikt voor bewoning. Op deze oeverwallen zouden archeologische resten te verwachten zijn in de vorm van kampementen uit het LaatPaleolithicum en Mesolithicum en nederzettingssporen uit het Neolithicum tot de Nieuw Tijd. Dit wordt onderschreven door bekende archeologische vondsten uit de omgeving van het plangebied, waarbij zowel vindplaatsen uit de steentijd als uit de latere perioden zijn geregistreerd. De oeverwallen krijgen daardoor een hoge archeologische verwachting.

Het overgrote deel van het plangebied bevindt zich in de komgebieden en riviervlakten van de Vecht. Dit zijn lagere en nattere gebieden en waren minder geschikt voor bewoning. De komgebieden en vlakten krijgen daardoor een lage archeologische waarden. Echter, aangezien rond het plangebied vanaf het begin van het Holoceen de loop van de Vecht het smalst was, is het aannemelijk dat het vanaf de eerste periodes van bekende bewoning de natuurlijke overgangsplek was. Hierdoor zijn er rondom deze voorde vondsten te verwachten die behoorden bij de bewoning van de twee nabij gelegen essen, de Holthemer es ten zuiden van het plangebied en de es ten noorden van het plangebied nabij De Meene. De voorde maakte onderdeel uit van mogelijk millennia oude verbindingsroute die deze essen met elkaar verbonden, welke later onderdeel werd van het padennetwerk van de Hessenwegen. In de omgeving van het plangebied zijn er wel militaire vondsten gedaan uit de Late Middeleeuwen, met name hoefijzers of stijgbeugels, die mogelijk samenhangen met de Slag om Ane. Er kunnen dus losse vondsten worden verwacht in de komgebieden en riviervlakten uit deze periode. Er zijn binnen de huidige komgebieden en riviervlakten oude meanderbochten van de Vecht aanwezig. Deze meanderbochten behoren tot het verloop van de Vecht tot de 18e eeuw (afbeelding 23).

De hogere oeverwallen langs deze bochten waren geschikt voor bewoning en er zijn archeologische resten te verwachten zijn in de vorm van kampementen uit het Laat-Paleolithicum en Mesolithicum en nederzettingssporen uit het Neolithicum tot de Nieuwe Tijd. De oeverwallen krijgen daardoor een hoge archeologische verwachting. Binnen het huidige verloop van de Vecht zijn echter geen archeologische

Vosselman 2015, 9-10

30 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

resten te verwachten omdat deze zone is vergraven en door het water geërodeerd. Hieraan wordt een lage archeologische verwachting toegekend.

Afbeelding 23: De Laagwaterbeddingen van de Vecht in de 18e eeuw (Bron: RAAP-Rapport15).

Geomorfologische

Verwachting

zone Oeverwallen

Periode en verwachte kenmerken

Diepteligging sporen

vindplaats hoog

Laat Paleolithicum – Mesolithicum :

Vanaf het huidige maaiveld.

Laag

riviervlakten Huidige verloop

Laag

Vecht Tabel 1: Gespecificeerde archeologische verwachting.

Vosselman 2015

31 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

Conclusies en aanbevelingen

3.1

Inleiding Het doel van het archeologisch bureauonderzoek was het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied. Voor het plangebied geldt een middelhoge verwachting voor vuursteenvindplaatsen uit het Laat-Paleolithicum en Mesolithicum en

voor nederzettingsresten uit het

Neolithicum tot en met de Nieuwe Tijd.

3.2

Conclusies / beantwoording onderzoeksvragen

•

Wat is de opbouw van de ondergrond en het verwachte bodemtype? Het plangebied ligt binnen een beekdal van de Vecht met meanderbochten en geulen. Binnen het gebied zijn qua bodemtypes kalkloze poldervaaggronden en roodoornige Vechtdalgronden te verwachten.

•

Worden archeologische vindplaatsen in het onderzoeksgebied verwacht? Voor het plangebied geldt voor de oeverwallen van de (fossiele) meanderbochten van de Vecht, een hoge archeologische verwachting. Het gaat hierbij om hogere delen in het landschap die zeer geschikt waren voor bewoning. Voor deze gebieden geldt dan ook een middelhoge archeologische verwachting. De lagere komgebieden en riviervlakten van de Vecht waren juist natter en minder geschikt voor bewoning. Echter zijn er in de omgeving van het plangebied in deze lagere gebieden wel vondsten gedaan uit de Late Middeleeuwen die mogelijk samenhangen met de Slag bij Ane. Verder zijn er in het plangebied vondsten te verwachten die samenhangen met een voorde die gerelateerd kunnen worden aan de bewoning van de twee nabij gelegen essen, de Holthemer es ten zuiden van het plangebied en de es ten noorden van het plangebied nabij De Meene. De voorde maakte onderdeel uit van mogelijk millennia oude verbindingsroute die deze essen met elkaar verbonden, welke later onderdeel werd van het padennetwerk van de Hessenwegen. Daarnaast zijn de fundamenten van het Huis van Gramsbergen in perceel 2 direct ten zuiden aanwezig binnen de komgebieden en rivierlaagten van de Vecht.

Verder kunnen er deposities in de Vecht en de aangrenzende afzettingen worden aangetroffen aangezien het gebied langs een van de smalste lopen van de Vecht ligt sinds het begin van het Holoceen en er sinds er activiteit was rondom het plangebied, op de naastgelegen dekzandruggen er resten kunnen worden aangetroffen.

•

Wat is naar verwachting de omvang, ligging, aard en datering hiervan? Voor het plangebied geldt er een archeologische verwachting voor alle perioden, van het LaatPaleolithicum tot aan de Nieuwe Tijd. Voor het Laat-Paleolithicum en Mesolithicum gaat het vooral om vuursteenvindplaatsen, waarbij het kleine kampementen betreft. Voor de latere perioden kunnen er nederzettingssporen verwacht worden, evenals sporen van agrarisch landgebruik, percelering, cultuurlagen en losse vondsten. De ligging van deze archeologische waarden worden vooral verwacht op de oeverwallen.

32 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

•

In hoeverre worden eventueel aanwezige archeologische resten bedreigd door de voorgenomen ontwikkeling van het gebied? Binnen het plangebied zijn er plannen voor het realiseren van een nieuwe nevengeul van de Vecht. De voorlopig geplande grondwerkzaamheden die worden uitgevoerd binnen perceel 1 betreft de aanleg van de nevengeul van circa 5,7 ha met een diepte van 2 meter. Aanwezige archeologische resten worden hierdoor bedreigd bij het realiseren van deze plannen op de plaatsen waar de geulen worden aangelegd, gezien deze vanaf het maaiveld kunnen voorkomen.

•

Zijn cultuurhistorische waarden in het plangebied aanwezig, en zo ja wat zijn de ruimtelijke ligging en kenmerken hiervan? Binnen en nabij het plangebied zijn verschillende cultuurhistorische waarden aanwezig. Het gaat hierbij vooral om historische elementen die behoren tot het Gramsbergen uit de Late Middeleeuwen, welke samenhangen met het kasteel het Huis van Gramsbergen en historische elementen uit het eind van de 19e en begin van de 20e eeuw net voor de kanalisatie van de Vecht. Deze worden zowel voor het onderhavige perceel als het aangrenzende perceel van de gemeente Hardenberg gegeven. Binnen perceel 1 (oostelijk deel van het project Vechtrijk Gramsbergen) was tot het begin van de 19e eeuw, de Oude Bisschopsdijk aanwezig. Deze dijk werd in de 13e eeuw aangelegd door de Bisschop van Utrecht als militair middel om Coevorden onder water te zetten. Ondergrondse restanten van deze dijk zijn te verwachten over het gehele plangebied in een oost-west oriëntatie. In het centrum van perceel 1 zijn de volgende cultuurhistorische elementen te plaatsen: het voetveer naar de Klokhenne en afwateringssloten met een stuw. Het voetveer werd tot medio de 20e eeuw gebruikt om het gebied ten noorden van het plangebied met Gramsbergen te verbinden.

Het is mogelijk dat de locatie nabij de voetveer al eeuwen, wellicht millennia lang werd gebruikt als voorde om de Vecht te doorkruizen en dat dit pad onderdeel was van een Hessenweg tussen Zwolle en Deventer maar ook oostwaarts richting Duitsland. Zowel de boerderij/herberg de Klokhenne aan de overzijde van de Vecht als het voetveer is heden ten dage niet meer aanwezig. In het oosten van perceel 1 zijn de stuw en schutsluis bij De Haandrik uit omstreeks 1900 te plaatsen, welke nog steeds in gebruik zijn. Net naast dit deel van het gebied stonden ook grenskantoren, maar deze zijn gesloopt en niet meer aanwezig. Tot slot loopt er in het zuidoosten van het plangebied de Goordijk. Deze dijk was ook al te zien op de kadastrale kaarten uit het begin van de 19e eeuw en is vernoemd naar de onaangename geur als gevolg van het dumpen van wei van de melkfabriek aangrenzend aan het perceel. Tevens was het een verbindingsweg naar het ten zuiden gelegen huis van Gramsbergen, waardoor het ook de kasteelweg had kunnen heten. In het westen van perceel 2 (westelijk deel van het project Vechtrijk Gramsbergen) ligt een oude meanderbocht van de Vecht, welke tot de kanalisatie van de vecht rond het begin van de 20e eeuw in gebruik was. Aan deze meanderbocht lag een haventje bij de boerderij van Valkman, waarvan het oude pan niet meer aanwezig is.

Iets meer naar het oosten valt de stroom van de Leede te plaatsen, een zijtak van de Vecht. Er wordt gespeculeerd dat deze lede de oude slotgrachten rondom Gramsbergen van water voorzag. In de oostelijke helft van het plangebied van perceel 2 zijn de fundamenten van het kasteel het Huis van Gramsbergen, samen met restanten van de slotgrachten en een toevoerkanaal waarmee deze met water uit de vecht werden voorzien. Net buiten het plangebied ten zuiden van de locatie van het kasteel, op de locatie van het voormalige koetshuis, was

33 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

ook een NAD-kamp aanwezig, dus er zouden hier eventueel nog losse vondsten van gedaan kunnen worden in het plangebied. Tot slot loopt er aan de zuidwestgrens de Goordijk. Deze dijk was ook al te zien op de kadastrale kaarten uit het begin van de 19e eeuw en is vernoemd naar de onaangename geur als gevold van het dumpen van wei van de melkfabriek aangrenzend aan het perceel.

•

Indien er cultuurhistorische waarden aanwezig zijn: Welke maatregelen kunnen worden genomen om voldoende rekening te houden met deze waarden? Het advies wordt hier aangegeven waarbij ook het advies voor het aangrenzende perceel 2 van de gemeente Hardenberg wordt weergegeven voor het grotere kader en de volledigheid. Geadviseerd wordt om bij de planvorming binnen perceel 1 rekening te houden met de mogelijke aanwezigheid van ondergrondse restanten van de Oude Bisschopsdijk. Verwijzingen naar deze dijk zouden dan bijvoorbeeld in de planvorming kunnen worden meegenomen door het vernoemen van geulen en/of paden. Verder zou er rekening gehouden kunnen worden met het voetveer, een oude voorde welke mogelijk tot een Hessenpad behoorde. Om dit aspect in de plannen mee te wegen zou er een pad kunnen worden gerealiseerd met een voetveer over de te graven geulen. In het plangebied zijn minimaal 200 jaar oude sloten en wegen/paden aanwezig. Geadviseerd wordt om deze oorspronkelijk percelering onderdeel te maken van de huidige plannen. Geadviseerd wordt om bij de planvorming binnen perceel 2 rekening te houden met de aanwezige oude meanderbocht van de vecht, waaraan het haventje van Valkman gelegen was.

Het mogelijk een idee om aan de nieuw te realiseren meander een aanlegplaats de realiseren met verwijzing naar Valkman, gezien deze meander op min of meer dezelfde locatie wordt gerealiseerd als de oude meanderbocht. Er zou ook een verwijzing naar de Leede gemaakt kunnen worden bij het realiseren van deze meander. Hoewel de restanten van het kasteel niet direct worden bedreigd door de huidige plannen, is het wel goed om de locatie van het kasteel mee te nemen in de plannen. Gezien er een toevoerkanaal aanwezig is wat de slotgrachten van water van de vecht voorzag, zou dit kanaal met de grachten misschien zichtbaar gemaakt kunnen worden. De contouren van het kasteel kunnen dan mogelijk ook gevisualiseerd worden. Met betrekking tot een centraal punt als bezoekplek zou een uitkijkpost gerealiseerd kunnen worden met daarin in tekst en beeld op borden de ligging van de cultuurhistorische elementen en de archeologische kennis van het gebied. Hierbij kunnen verwijzingen gemaakt worden naar de hier benoemde cultuurhistorische elementen, maar ook kennis uit de wijdere omgeving zoals de kerken, het archeologische monument aan de Holthemer Esch en andere markante punten in het omringende landschap.

34 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

3.3

Aanbevelingen Archeologie Op grond van de resultaten van het onderzoek wordt voor de voorgenomen herinrichting van het plangebied zoals omschreven in de vergunningsaanvraag nader archeologisch onderzoek geadviseerd. Ons advies voor archeologisch vervolgonderzoek is opgebouwd uit drie elementen (afbeelding 24).

Afbeelding 24: Advieskaart nader uit te voeren archeologisch onderzoek voor zowel het perceel van het Waterschap Vechtstromen als het perceel van de gemeente Hardenberg (Bron: Synthegra B.V.).

1) ARC heeft binnen het plangebied inventariserend booronderzoek uitgevoerd door middel van verkennende boringen. Tijdens deze boringen zijn in de westelijke kant van perceel 1 klei en veenafzettingen aangetroffen, welke passen bij de komgebieden van de Vecht. In het oostelijke deel van perceel 1, nabij De Haandrik, zijn fossiele meanderbochten en restgeulen van de Vecht aangetroffen, evenals een oud begraven oppervlak met archeologische indicatoren (fragmenten houtskool en bouwpuin). Het advies van ARC, namelijk het archeologisch begeleiden van de bodem verstorende werkzaamheden wordt in dit rapport overgenomen. De gebieden waar archeologische begeleiding dienst plaats te vinden zijn gemarkeerd in blauw. 2) Voor het gebied wat nog niet verder is onderzocht (gemarkeerd in geel)., wordt nader archeologisch onderzoek geadviseerd door middel van verkennende boringen op de locaties waar de nevengeul wordt aangelegd of andere grondroerende activiteiten worden uitgevoerd. Op basis van het verwachtingsmodel uit

35 van 39

Project:

Project Vechtrijk te Gramsbergen (perceel 1). Bureauonderzoek en cultuurhistorisch onderzoek

Projectnummer: S210043-1

het bureauonderzoek wordt aan de hand van de Leidraad Inventariserend Veldonderzoek16 een verkennend booronderzoek met een boordichtheid van ten minste 6 boringen per hectare aanbevolen. Er wordt geadviseerd te boren met een Edelmanboor met een diameter van 7 cm, eventueel aangevuld met een guts van 3 cm doorsnede. De boringen worden uitgevoerd tot minimaal 25 cm in de C-horizont of maximaal 2 m beneden maaiveld. Het opgeboorde sediment zal verbrokkeld en/of versneden en geïnspecteerd moeten worden op de aanwezigheid van archeologische indicatoren. De boringen dienen lithologisch beschreven te worden conform de NEN 510417 en bodemkundig18 geïnterpreteerd. 3) Op de locaties waar fossiele restgeulen van de Vecht hebben gelegen, wordt de kans op archeologische vondsten klein geacht, doordat hier erosie heeft plaatsgevonden van het oudere landschap. Voor deze plekken, aangeduid in grijs, wordt daardoor geen nader archeologisch onderzoek geadviseerd. Bovenstaande vormt een selectieadvies. Met nadruk willen wij de opdrachtgever erop wijzen dat dit advies nog niet betekent dat in deze fase van het vergunningsverleningstraject reeds bodemverstorende activiteiten of daarop voorbereidende activiteiten kunnen worden ondernomen. De resultaten van dit onderzoek dienen vooraleerst te worden beoordeeld door de bevoegde overheid (gemeente Hardenberg).

Deze neemt een definitief selectiebesluit aangaande de vrijgave van het plangebied voor verdere ontwikkeling zoals omschreven in de vergunningsaanvraag. Er is getracht een zo gefundeerd mogelijk advies te geven op grond van de gebruikte onderzoeksmethoden. De aanwezigheid van archeologische sporen of resten in het plangebied kan nooit volledig worden uitgesloten. Synthegra B.V. wil de opdrachtgever er daarom op wijzen dat, indien tijdens de werkzaamheden een (mogelijke) archeologische vondst wordt gedaan, dan geldt de wettelijke meldingsplicht, zoals omschreven in artikel 5.10 van de Erfgoedwet bij de minister. Uit praktisch oogpunt kan een dergelijke toevalsvondst bij de gemeente worden gemeld. Cultuurhistorie Cultuurhistorisch gezien is er geen verplichting om dit op te nemen in de plannen maar het incorporeren van de historie van het landschap kan een meerwaarde hebben voor de ontwikkelingen. Bewoners en bezoekers zullen de verbondenheid van de nieuwe ontwikkelingen aan de culturele identiteit van het gebied waarderen. Het reactiveren van cultuurhistorische elementen in de vorm van benaming, voorkomen van de ontwikkelingen en het visualiseren van de soms verborgen, soms nog zichtbare elementen in het landschap zal een belangrijke stap zijn om betrokkenen te verbinden aan de ontwikkelingen.

Een levendig voorbeeld hiervan is de voorde en het latere voetveer die aan de noordwestzijde van het plangebied heeft gelegen, samen met het daaraan verbonden “Hessenpad”. In de herinnering van veel bewoners bestaat nog het beeld van de overtocht van familie en vrienden die op reis gingen van en naar school en naar de herberg die aan de overzijde heeft gelegen. Dat deze passage daar wellicht millennia lang heeft

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/12229665/1