bijlage 2 stedenbouwkundige randvoorwaarden.pdf

Bijlage 2 bij raadsvoorstel d.d. 17 december 2020 inzake randvoorwaarden locatie Sint Anna

Aanvullende randvoorwaarden nieuwbouw bij Sint Anna in Oudenbosch. Voorwoord Vanuit Hart van Oudenbosch zijn aangepaste randvoorwaarden voor de herontwikkeling van Sint Anna aangeboden aan het gemeentebestuur. Hierop is gevraagd om een aanvulling daarop als het gaat over onder andere nieuwbouw in het gebied. In dit document wordt hier op ingegaan. Tevens wordt meer de koppeling met de stedenbouwkundige aspecten in het gebied gezocht, de relatie gelegd met de inpassing van de Basiliek en de aanhechting aan het weefsel van de aangrenzende straten.

Actuele situatie van het gebied (Google Maps)

Ligging en ontwikkeling van het complex Het complex Sint Anna bestaat uit het gebied dat begrensd wordt aan de zuidzijde door de Markt, westzijde de Basiliek, noordzijde Doelpad en oostzijde Sint Annastraat. Aan de overzijde van de Sint Annastraat bevinden zich de vroegere tuinen van Sint Anna met daarin onder andere de historische buitenscholen (nu De Schittering) die hier buiten beschouwing worden gelaten.

Fragment van de kaart uit 1747 met duidelijk de doorgaande bebouwing langs de Markt

Sint Anna c. 1900 en c. 1995

Sint Anna vestigde zich in 1838 op de hoek van de Markt en Sint Annastraat en groeide uit tot een gesloten carré met gebouwen die in hoofdzaak gebruikt werden als pensionaat en onderwijsvoorzieningen. Sint Anna vestigde zich in bestaande bebouwing net zoals dat elders in de straat gebeurde met het Latijns College (Markt 68) en Saint Louis (Markt 34). De gebouwen maakten deel uit van de eeuwenoude bebouwing in de gesloten straatwanden van het toen al dichtbebouwde centrum van Oudenbosch. Zo werd zelfs de Basiliek gebouwd op het achtererf van de toenmalige pastorie aan de Markt. Het stratenplan dateert uit de late middeleeuwen en is op hoofdlijnen al goede terug te vinden op de Gastelse Kaart uit 1565 en de kaart van de omwalling van Oudenbosch

uit 1747. De religieuze instellingen groeiden op de achtererven en mettertijd op naastgelegen percelen zodat enorme complexen ontstonden te midden van de reguliere bebouwing. Tot 1995 bleef het complex Sint Anna een gesloten wereld met een geheel eigen karakter. De hoge gebouwen en de voorname architectuur gaven het geheel een stedelijk. Sint Anna was hiermee een robuust blok direct tegen de Basiliek zoals de Pauselijke Paleizen zich manifesteren naast de Sint Pietersbasiliek in het Vaticaan. Dit werd versterkt door de verdere ruimtelijke structuur met een continue bebouwing langs de Markt. Langs deze straat lag een statig ommuurd kerkplein waardoor ook de Basiliek met de gevelwand verbonden was en het complex van de vroegere pastorie met parkachtige tuin op de plaats waar nu het Jan Gielenplein te vinden is. In deze tuin verrees in 1934 Fidei et Arti (geloof en kunst) zodat met recht gesproken kon worden van een rijk ensemble dat op bescheiden wijze verwees naar de grandeur van de het Vaticaan met zijn grote gebouwen en lommerrijke tuinen. De gehele opzet en vormgeving van het gebied is te danken aan pastoor Willem Hellemons die de aanzet gaf tot de transformatie van Oudenbosch tot een klein Rome. Na het overlijden van Hellemons in 1884 hebben zijn opvolgers deze transformatie vervolmaakt.

Het ensemble kwam tot een hoogtepunt met de realisatie van het ommuurde kerkplein in 1892.

De Basiliek met links daarvan de vroegere pastorie met tuin en rechts Sint Anna 1935

De Basiliek met links de vroegere pastorie en rechts Sint Anna c. 1947

Het plan van Granpré Molière ging uit van een verstedelijking van het kerkplein met links het gemeentehuis en rechts de pastorie. Helemaal rechts de voorbouw van Sint Anna.

Plan Granpré Molière Begin jaren vijftig speelde een sterke behoefte aan een ruimer gemeentehuis en was de Basiliek in verval geraakt. Besloten werd de Basiliek te restaureren en het kerkplein te moderniseren naar ontwerp van de bekende, in Oudenbosch geboren, architect M.J. Granpré Molière. Het idee was om ter vervanging van de vervallen muren aan weerszijden van het plein kloeke volumes te bouwen met aan de ene zijde een pastorie en aan de andere zijde het gemeentehuis. Uiteindelijk werd alleen de pastorie gerealiseerd waardoor het plein stedenbouwkundig uit balans raakte.

Het plan van Hoogenberk uit 1988 voor Sint Anna. De noordvleugel bleef door de bebouwing langs de St. Annastraat verbonden met de rest van het complex. Aan de Markt bleef de volledige voorbouw behouden.

Plan Hoogenberk In de jaren tachtig werd het gemeentebestuur van Oudenbosch geconfronteerd met vele leegkomende gebouwen die we nu aanduiden als het religieus erfgoed. Dit resulteerde in de aankoop en sloop van gebouwen en het verkavelen van kloostertuinen tot bouwgrond. Door E.J. Hoogenberk van het bureau voor Harmonische Architectuur werd in het voorjaar van 1988 een structuurschets gepresenteerd "Oudenbosch, de zuidelijke parel van het noorden". Deze structuurschets markeert een omslag in de visie van de gemeente. De gebouwen werden benoemd als kapitaal en men concrete voorstellen tot herbestemming. Onderdeel van de schets was een concreet plan tot aankoop van Sint Anna en herbestemming tot gemeentehuis. Door het voorgenomen slopen van de pastorie en de grote westvleugel van Sint Anna werd het complex geopend naar de Basiliek waar een parkachtige inrichting werd gesuggereerd. Aan de westzijde van de Basiliek werd een plein met omsluitende bebouwing voorgesteld. Dit is in afwijkende vorm gerealiseerd als Jan Gielenplein. Echter door het ontbreken van een westelijke

pleinwand en massa in de vorm van lommerrijk groen is dit plein een onduidelijke buitenruimte geworden die afbreuk doet aan de kwaliteit van de bebouwing aan de noordzijde van de Markt. Het plan van Hoogenberk voor Sint Anna zou uiteindelijk door architect Elemans worden uitgewerkt waarbij de sloophamer steviger dan aanvankelijk bedoeld werd ingezet. Door het slopen van diverse gebouwen, waaronder een fors deel van de monumentale voorbouw aan de Markt, is het complex open gemaakt waardoor openbare ruimte is ontstaan met onder andere parkeervoorzieningen, een wandelpromenade en een wijds zicht op de Basiliek vanaf de Markt en de Sint Annastraat. Echter door de vrij rigoureuze sloop en recente nieuwbouw is de samenhang in het gebied ernstig verstoord geraakt. De noordvleugel is door de sloop van de flankerende vleugels aan de west- en oostzijde zijn relatie met de overige complexdelen kwijtgeraakt. Daarnaast is de ooit gesloten gevelwand aan de noordzijde van de Markt door de opeenvolgende visies over een te forse lengte onderbroken zodat de Basiliek zijn relatie met de omgeving is verloren. Hiermee staat de Basiliek, het belangrijkste monument van Oudenbosch in een vervreemde context.

De afbraak van een fors deel van Sint Anna

Randvoorwaarden 2020 In de randvoorwaarden voor de herbestemming van Sint Anna, gekoppeld aan de besluitvorming rondom het religieus erfgoed door de gemeente Halderberge, wordt grote waarde toegekend aan de nog bestaande historische gebouwen zoals de voorbouw, kapel, het eerste deel van de vleugel langs de Sint Annastraat, verbindingsgalerij en de vroegere noordvleugel (muziekschool). Deze gebouwen inclusief de centraal gelegen binnentuin mogen niet gesloopt worden. Sloop en of ingrijpende verbouwing is wel mogelijk voor de nieuwe voorbouw aan de westzijde en de zogenaamde CDAvleugel langs de Sint Annastraat.

Door het erfgoed in zijn cultuurhistorische basis als uitgangspunt te nemen is hier sprake van een uniek en aansprekend geheel. Daarbij is gepaste nieuwbouw denkbaar in het gebied mits eerder gerealiseerde kwaliteiten zoals openheid en voldoende parkeervoorzieningen niet in de knel komen.

Sint Anna 1988 met kloostergang en groene binnenhof

De kloostergang aan de oostzijde van de binnentuin van Sint Anna medio jaren tachtig

Franciscanessenklooster met groene binnenhof in Sorrento (I)

Voorstel stedelijke en landschappelijke opbouw Bij verbouwing of toevoeging van gebouwen is de beeldkwaliteit van groot belang vanwege de prominente ligging in het centrum van Oudenbosch. Hierbij is het van belang om rekening te houden met de aanhechting aan de omliggende straten enerzijds en de behouden gebouwen van het complex Sint Anna anderzijds. Hierbij ontstaat ook de mogelijkheid om de noordvleugel weer nadrukkelijker te verbinden met het complex. Voorkomen moet worden dat het gebied te dicht wordt bebouwd gelet op de kwaliteit van het woonklimaat dat hier gewenst is. Met name aan de zijde van de Basiliek moet openheid worden nagestreefd zodat de groene parkachtige structuur hier als het ware tot in het complex Sint Anna wordt doorgetrokken. De bestaande historische binnentuin en het hof wat kan ontstaan binnen deze contouren dienen een eigen karakter te hebben. De forse hoogteverschillen in het gebied mogen niet als een belemmering worden ervaren maar eerder als een bijzondere ontwerpuitdaging.

Figuur 1 De noordvleugel van Sint Anna c. 1935 met (later beglaasde) loggia's in de zuidgevel. Rechts veranda's op het maaiveld tegen de westgevel.

Begijnhof met links voormalige kapel en rechts grondgebonden woningen met private tuinen in Hasselt (B)

Voorstel nieuwe volumes Het gebied vraagt om kloeke volumes met een alzijdige architectuur. Deze nieuwe volumes kunnen worden ingepast binnen de contouren van de verdwenen gebouwen van Sint Anna zodat de oude

carrévorm duidelijk afgekaderd en versterkt wordt. Door een solitaire plaatsing kunnen dwaalmilieus ontstaan en kan de transparantheid van het gebied gegarandeerd worden. De carré leent zich voor verdichting van de gevelwanden langs de Markt, Sint Annastraat en Doelpad waarbij rekening wordt gehouden met de vanaf 1995 ontstane kwaliteiten in de vorm van openheid en doorzichten. De nieuwe volumes mogen qua uitstraling en omvang niet gaan concurreren met de historische bebouwing. Tegelijk moet er wel sprake zijn van een duidelijke massa die een wezenlijke en eigentijdse kwaliteit toevoegt. Dit kan bereikt worden met een plint (met mogelijkheid voor souterrain of parkeerkelder), twee bouwlagen en een kaplaag. Het natuurlijke hoogteverschil kan hier in de vormgeving benut worden zodat de volumes getrapt in hoogte aflopen vanaf de Markt richting Doelpad.

Sint Anna c. 1930, links de kapel, rechts de vleugel langs de Sint Annastraat. Het tweede deel heeft een doorlopende veranda op het maaiveld tegen de westgevel. Deze architectuur kan eigentijds vertaald worden in grondgebonden woningen met een tuin aan de westzijde.

Sint Anna medio jaren tachtig met links de noordvleugel. Duidelijk zichtbaar de veranda langs de vleugel aan de Sint Annastraat.

Referentiebeeld nieuwbouw. Twee bouwlagen, kaplaag, overdekte gang tbv dwaalmilieu, doorlopende veranda en private buitenruimte. Landgoed De Klokkenberg, Rienks Architecten Breda.

Voorstel nieuwe Architectuur De nieuwe gevels hebben een traditionele opzet in baksteen met hardstenen dorpels, plint en geprofileerde gootlijsten. De gebouwen zijn niet plat afgedekt maar hebben een kap die bedekt is met keramische pannen, natuurleien of zink. De gevels hebben een rijzige architectuur met verticale gevelopeningen. De architectuur hoeft niet historiserend te zijn maar dient wel door gebruik van de bovenstaande uitgangspunten een waardevolle uitgangspunten op de te behouden gebouwen te zijn. Hierbij kan tevens worden teruggegrepen op architectonische verbijzonderingen uit de historische bebouwing zoals het gebruik van loggia's en doorlopende veranda's.

Doorzicht vanuit de vroegere pastorietuin (nu Jan Gielenplein) door de twee poorten van het kerkplein richting Sint Anna

Voorstel Zichtlijnen Bij verdichting van het gebied is het belangrijk dat er goede zichtlijnen komen. Zichtlijnen versterken beleving van het gebied omdat ze uitdagen om verder te kijken. De belangrijkste as is vanaf het Jezuïetenplein naar de entree van de basiliek. Een tweede belangrijke as loopt vanaf de Stoofstraat over het Jan Gielenplein door de poort(en) van het kerkplein naar Sint Anna. Mogelijk is middels een overdekte gang zelfs een zichtlijn tot in de binnentuin van Sint Anna te verwezenlijken. Verder is het belangrijk dat er goed zicht blijft op de Basiliek vanaf de Piushof, vanuit de Doelpad, Churchillstraat en uiteraard op de Markt zelf.

Groene binnentuin in Mechelen (B)

Voorstel groene inrichting Het landschappelijk ontwerp speelt een cruciale rol. Historische buitenruimten zoals de binnentuin van Sint Anna en het plein voor de basiliek worden hersteld gebaseerd op de oorspronkelijke uitgangspunten zodat de relatie met de architectuur wordt versterkt. De nieuwe buitenruimten die gaan ontstaan zijn deels gelegen buiten het complex Sint Anna en deels er binnen. De ruimte binnen de contouren van Sint Anna wordt ontwikkeld als een hof die de beslotenheid benadrukt. Binnen de hof moet ruimte zijn voor private tuinen van de aangrenzende woningen. De ruimte tussen Sint Anna en de Basiliek vraagt om een weidsere meer parkachtige benadering die kan refereren aan de Vaticaanse tuinen met een slingerende padenstructuur, glooiende gazons, heesters, waterpartijen, perken en solitaire bomen. Het afschermen van delen van de groene buitenruimte met muren en hekken kan aantrekkelijk zijn vanuit stedenbouwkundig opzicht omdat het aansluit bij de van oudsher bestaande infrastructuur en beeldkwaliteit van publieke en private ruimten. Daarnaast kan het een rol spelen bij de beheersbaarheid van de gebieden in nachtelijke situaties. Voorbeelden hiervan zijn bijvoorbeeld te vinden bij de Merxtuin en het Begijnhof in Breda die beide aan het begin van de avond worden gesloten.

De Basiliek en omgeving c. 1930. Links de pastorietuin met paden en vijver.

Winters plaatje van de vroegere pastorietuin met bevroren vijver.

Complex met groene binnenhof en kloeke bomen met hoge kruinen in Rome (I)

Zicht op de Vaticaanse tuinen met slingerende paden en lommerrijk groen, Rome (I)

Ursulinenklooster met hekken en muren in Sint Kathelijnewaver nabij Mechelen (B). Een dergelijke opzet kan de grondstructuren en het kerkplein in de avonduren op een transparante wijze afsluitbaar maken.

Samenvatting van de adviezen in een globale schets. In oranje de mogelijke nieuwe volumes.

Samenvattend Naast het behoud van waardevolle historische gebouwen is er in gebied in mijn visie ruimte voor het transformeren of toevoegen van bebouwing. Dit kan langs de Sint Annastraat, Doelpad, Markt waarbij het gebied vooral doorwaadbaar moet blijven. Onderbrekingen van volumes, poortgangen en open ruimten kunnen verrassende doorlopen en doorzichten opleveren. Het gebied mist groen en de noordwand van de Markt vraagt om massa vanaf het Jan Gielenplein tot het kerkplein en weer verder tot aan Sint Anna. Stedelijke bomen waarvan de kruin op hoogte begint kunnen hier zeer strategisch zijn. Verder is er veel ruimte voor groen en water om het gebied aantrekkelijk te maken. Tot slot verdient het kerkplein eerherstel in oude contouren en vraagt het Jan Gielenplein om een betere pleingevel aan de westzijde.

Mark Buijs Oudenbosch, november 2020 herkomst beeldmateriaal: Collectie M. Buijs, Collectie Erven Van Aalst, KLM, BHIC