Beleidsplan OVL Halderberge 2027 - 2031definitief.pdf
Tekst van het document
c.
Voorraadbeheer: Om de doorlooptijd bij defecten te minimaliseren, houdt Halderberge een beperkte voorraad standaardmaterialen op voorraad.
2.
Incidenten, Defecten en Incidentele Aanpassingen a.
Storingen en Calamiteiten: Bij een defecte lamp, mast of kabelsegment kan de gemeente na melding snel actie ondernemen. Voor deze storingen (geen netwerkstoringen*) geldt een maximale reactietijd (10 werkdagen binnen kantoortijd voor reguliere storingen en 24/7 voor calamiteiten). Ook onveilige situaties, zoals een omgevallen mast, hebben prioriteit.
b.
Incidentele Aanpassingen: Naast geplande vervanging kan het gebeuren dat bewoners of belanghebbenden met specifieke verzoeken komen, bijvoorbeeld extra verlichting bij een onoverzichtelijke bocht of het verplaatsen van een mast die hinderlijk in iemands uitrit staat. De gemeente beoordeelt dergelijke verzoeken individueel, waarbij zowel de verkeersveiligheid, sociale veiligheid als de kosten worden meegewogen.
c.
Lokale Knelpunten: Bij herhaalde klachten of structurele knelpunten, zoals lichthinder of een hardnekkige storing, kan een maatwerkoplossing worden toegepast. Dit kan variëren van het (ver)plaatsen van een extra armatuur tot het (deels) afschermen van de bestaande verlichting.
3.
Schoonmaak en Armatuuronderhoud a.
Schoonmaakfrequentie: Ledarmaturen behoeven in de regel minder vaak reiniging dan conventionele armaturen, maar om de lichtopbrengst en efficiëntie te waarborgen, vindt er minimaal één reinigingsbeurt plaats per 5 jaar.
18 | rapport
b.
Onderhoud van armaturen: Waar mogelijk worden vervangbare modules toegepast, zodat bij een defect alleen de lichtmodule of driver wordt vervangen in plaats van het hele armatuur. Dit sluit aan bij de circulaire ambities van Halderberge.
4.
Slimme Verlichting en Monitoringsdata a.
Data-gestuurd Onderhoud: Door de invoering van Slimme Verlichting en sensoren wordt de onderhoudsbehoefte in de toekomst nog beter voorspelbaar. Het systeem kan storingsmeldingen automatisch doorgeven, waarna een monteur alleen op pad gaat voor gericht herstel.
b.
Dimregimes en Schouwen: Met op afstand bestuurbare en uitleesbare verlichting kan de gemeente het aantal fysieke schouwen verminderen. Tegelijkertijd houdt de gemeente ruimte om, daar waar inwoners zich onveilig voelen of hinder ervaren, het lichtprofiel aan te passen.
5.
Financiering en Budget a.
Jaarlijks Vervangings- en Onderhoudsplan: Elk jaar stelt de gemeente een vervangings- en onderhoudsplan op. Hierin worden naast vervangingen ook middelen gereserveerd voor incidentele aanpassingen en onverwachte defecten.
b.
Optimalisatie Kosten/Baten: Door kleine reparaties en vervangingen met grotere projecten te combineren, streeft Halderberge ernaar kosten te besparen. Ook wordt nauwlettend bijgehouden of een armatuur of mast sneller moet worden vervangen dan gepland, om onnodige vervolgkosten te voorkomen.
*) Netwerkstoringen worden opgepakt door de netwerkbeheerder, Enexis. Deze storingen moeten door de onderhoudsaannemer van de gemeente worden gemeld. Enexis hanteert een eigen doorlooptijd.
4.1.3
AI-Inventarisatie
Voor goed beheer van de openbare verlichting is betrouwbare en actuele areaalinformatie essentieel. De gemeente streeft daarom naar een verdere verbetering van de datakwaliteit van het beheersysteem. Nieuwe digitale technieken, waaronder kunstmatige intelligentie (AI), kunnen hierbij ondersteuning bieden. Bij een AI-inventarisatie wordt de openbare ruimte digitaal vastgelegd met behulp van 360-graden beeldmateriaal en puntenwolken. Op basis van deze ruimtelijke data kunnen algoritmes objecten in de openbare ruimte automatisch herkennen en analyseren. Hierdoor kunnen lichtmasten en armaturen automatisch worden gelokaliseerd en geclassificeerd. De toepassing van AI maakt het mogelijk om sneller en efficiënter inzicht te krijgen in het areaal van de openbare verlichting. Daarnaast kan de technologie worden ingezet voor inspecties, waarbij onder andere wordt gekeken naar: •
locatie en type lichtmast;
•
type armatuur en aantal uithouders;
•
mastlengte en armatuuruithouder;
•
scheefstand van masten;
•
beschadigingen of graffiti;
•
conditie van de coating;
•
ontbrekende mastluiken.
19 | rapport
Door de resultaten van AI-analyses te vergelijken met de bestaande beheerdata kan het areaalbestand worden gecontroleerd, geactualiseerd en verrijkt met aanvullende informatie. In praktijk blijkt dat een groot deel van de inventarisatie automatisch kan plaatsvinden, waarna een beperkte controle door specialisten nodig blijft om de kwaliteit van de gegevens te borgen. •
Het toepassen van AI-inventarisaties kan verschillende voordelen opleveren:
•
verbetering van de datakwaliteit van het areaalbestand;
•
efficiëntere inspecties en inventarisaties;
•
betere onderbouwing van onderhouds- en vervangingsprogramma’s;
•
ondersteuning bij data-gedreven beheer van de openbare verlichting.
De gemeente volgt de ontwikkelingen rondom deze technologie en onderzoekt of AI-inventarisatie in de toekomst kan worden toegepast als aanvulling op reguliere inspecties en inventarisaties van het areaal. Hierbij wordt zorgvuldig omgegaan met privacy: data wordt uitsluitend doelgebonden gebruikt, waar mogelijk geanonimiseerd (zoals het blurren van personen en kentekens) en niet langer bewaard dan noodzakelijk. Inzet van externe partijen vindt plaats onder een verwerkersovereenkomst. Publicatie gebeurt alleen in geanonimiseerde vorm. Indien nodig wordt vooraf een DPIA uitgevoerd.
4.1.4
Duisternis
Van oudsher beïnvloeden licht en donker het leven van mensen, dieren en planten. Het is pas in de laatste decennia dat kunstverlichting ook buiten het dag-nachtritme een rol speelt, wat weliswaar veiligheid biedt maar ook de natuur, nachtrust, zichtbaarheid van sterren en natuurbeleving verstoort. De gemeente Halderberge hanteert daarom het uitgangspunt “Niet verlichten tenzij…”. Onnodige verlichting wordt voorkomen en waar mogelijk wordt gezocht naar alternatieve oplossingen, zoals reflecterende markeringen of andere verkeerskundige maatregelen. Verlichting wordt alleen toegepast wanneer dit functioneel noodzakelijk is en wordt zo efficiënt en doelmatig mogelijk ingericht. Bij vervanging van verlichting kan standaard gekozen worden voor warmere lichtkleuren, passend bij het streven om lichthinder en lichtvervuiling te beperken. Armaturen met een kleurtemperatuur van 4000K worden waar mogelijk vervangen door 3000K, en in woonwijken en buitengebieden steeds vaker door 2700K of 2200K. In het buitengebied wordt terughoudend omgegaan met verlichting. In plaats van het routinematig plaatsen van standaard verlichting wordt beoordeeld of verlichting echt noodzakelijk is, en alleen in dat geval wordt er een vorm van (oriëntatie)verlichting geplaatst.
Hierbij wordt, afhankelijk van de functie van de weg, gekozen voor een alternatieve lichtkleur die beter is afgestemd op de behoeften van flora en fauna. Oriëntatiemasten worden mogelijk voorzien van bol-glas armaturen met een laag lichtniveau om zichtbaarheid te garanderen zonder ongewenste verblinding; er wordt nog onderzocht of er geen negatieve neveneffecten ontstaan. Indien mogelijk worden actieve en/of passieve wegmarkering overwogen als alternatief voor lichtmasten. Het betrekken van bewoners (burgerparticipatie) kan een belangrijke rol spelen bij het vinden van een breed gedragen oplossing in het buitengebied. Binnen de woonkernen kan geëxperimenteerd worden met verschillende dimregimes, die aangepast worden aan de specifieke wensen en behoeften van verschillende wijken. Er kan onderzoek gedaan worden naar het uitschakelen van verlichting in de nacht, inclusief evaluatie van de resultaten. Het uitgangspunt is om dit te
20 | rapport
realiseren door middel van statische dimschema’s en niet door het toepassen van sensors. Bedrijven kunnen worden meegenomen in het bewust worden van wat reclameverlichting kan doen in de buitenruimte.
4.1.5
Decoratieve (accent)verlichting
Halderberge kent diverse karakteristieke gebouwen, monumenten en openbare ruimtes die niet alleen gebaat zijn bij functionele verlichting voor veiligheid, maar ook profiteren van extra accentuering. Decoratieve (of ‘sfeer’) verlichting kan bijdragen aan de uitstraling en identiteit van elk van de vijf dorpen, mits zorgvuldig toegepast. Waar functionele verlichting vooral is gericht op verkeers- en sociale veiligheid, richt decoratieve verlichting zich op het versterken van de esthetiek, het benadrukken van cultureel erfgoed en het creëren van een aangename sfeer, bijvoorbeeld tijdens (seizoensgebonden)evenementen of feestdagen. Doelen en randvoorwaarden •
Beleving en identiteit: Decoratieve verlichting dient de eigenheid van elk dorp te ondersteunen en belangrijke gebouwen of plekken (bijv. monumenten of dorpspleinen) op een subtiele manier te benadrukken, zonder de functionele verlichting nadelig te beïnvloeden.
•
Afstemming met omgeving: Om lichthinder te voorkomen, mag decoratieve verlichting geen overmatige lichtuitstoot veroorzaken. Ook het ‘Not In My Backyard’-effect (geluid-/lichteffecten die hinder veroorzaken bij omwonenden) wordt actief beperkt door o.a. een maximale brandtijd.
4.1.6
Techniek
De openbare verlichting in Halderberge bevindt zich in een periode van snelle technologische ontwikkeling. De afgelopen jaren is een groot deel van het areaal omgezet naar ledverlichting. Ledverlichting biedt voordelen zoals een lager energieverbruik, een langere levensduur en minder onderhoud en bevat bovendien geen schadelijke stoffen als kwik. Dankzij de langere levensduur van ledlampen is het minder vaak nodig te schouwen en armaturen te vervangen dan bij conventionele verlichting. Daarnaast maken moderne led systemen licht op maat mogelijk: de verlichting kan qua intensiteit en kleur worden afgestemd op de behoefte, wat nog meer energie bespaart. De uitdaging ligt in het optimaal benutten van deze technologie om veiligheid, gebruiksgemak en omgevingsgerichtheid te waarborgen, terwijl de kosten laag blijven.
4.1.7
Aanvullende verlichting oversteekpunten
Het bijplaatsen van verlichting en/of ondersteunende maatregelen in de vorm van spotjes etc. bij oversteekplaatsen, is bedoeld om de veiligheid op voetgangersoversteekplaatsen (VOP’s) te verbeteren én daarbij de attentiewaarde te verhogen voor met name bestuurders. Dit is vooral relevant op ontsluitingsroutes met een snelheid van 50 km/h of hoger. De ondersteunende verlichting helpt bestuurders tijdig te reageren op overstekende voetgangers en moet zo bijdragen aan het verminderen c.q. voorkomen van verkeersincidenten. Het bijplaatsen van deze maatregelen moet wel een wezenlijke aanvulling zijn op de veiligheid voor de oversteekplaats alsook de overzichtelijkheid; het moet geen schijnveiligheid geven. Deze oplossingen worden in combinatie met een zebrapad aangelegd. Uitgangspunt blijft dat de aanwezigheid van het zebrapad voldoende zou moeten zijn om veilig over te kunnen steken.
21 | rapport
4.1.8
Slimme Verlichting
Halderberge ziet in Slimme Verlichting (Smart Lighting) een belangrijke kans om zowel de kwaliteit van de openbare verlichting te verhogen als het beheer te moderniseren. Bij slimme toepassingen kan de gemeente armaturen op afstand in- en uitschakelen, dimprofielen wijzigen en storingsinformatie real-time ontvangen. Het systeem staat continu in verbinding met het gemeentelijke beheersysteem, waardoor de frequentie van fysieke schouwen kan afnemen. Bovendien biedt Slimme Verlichting de mogelijkheid om het lichtniveau op afstand aan te passen op het gebruik van de openbare ruimte. Bij calamiteiten of onverwachte drukte kan tijdelijk extra licht worden geboden, terwijl in rustige perioden flink wordt gedimd. Daarnaast ontstaat er de optie om sensoren toe te voegen, bijvoorbeeld voor verkeersintensiteit, voetgangersdetectie, weersomstandigheden of luchtkwaliteit. Zo kunnen straten alleen volledig worden verlicht wanneer er daadwerkelijk mensen of voertuigen aanwezig zijn, en is het lichtniveau lager tijdens stille uren. De gemeente Halderberge onderzoekt actief welke systemen het beste aansluiten bij deze behoeften, waarbij wordt ingezet op betrouwbare, veilige en toekomstbestendige oplossingen.
4.1.9
Connectiviteit
Om het potentieel van Slimme Verlichting te benutten, gebruikt Halderberge de internationale Zhaga-standaard (ook wel “Book 18” genoemd). Deze universele standaard maakt het mogelijk om aanvullende functionaliteiten modulair aan de buitenzijde van armaturen te koppelen, zoals sensoren of communicatiemodules. Deze modulaire aanpak heeft verschillende voordelen. Ten eerste blijven de originele certificaten en garantiebepalingen van de armaturen overeind; het plaatsen of vervangen van een sensor heeft dus geen negatieve invloed op de veiligheid of garantie. Ten tweede voorkomt de gemeente zo een vendor lock-in (afhankelijkheid van een bepaalde leverancier), omdat men vrij is om sensoren en modules van verschillende fabrikanten te gebruiken. Daarnaast maakt connectiviteit het mogelijk om data over de openbare verlichting, zoals energieverbruik, branduren en storingen, centraal te verzamelen in het beheersysteem. Storingsmeldingen kunnen automatisch worden doorgestuurd en beheerders kunnen direct inzien welke onderdelen onderhoud behoeven. Dit ondersteunt een efficiënter beheer en een snellere opvolging van storingen en meldingen. De gemeente past deze technologie toe waar deze aantoonbaar bijdraagt aan beter beheer, lagere kosten en het realiseren van de beleidsdoelen.
4.1.10
Laadlantaarn of andere innovaties gekoppeld aan de openbare verlichting
Laadlantaarns combineren een laadvoorziening en een lichtmast in één object en kunnen daarmee bijdragen aan een efficiënter gebruik van de openbare ruimte. De gemeente volgt deze ontwikkeling, maar is terughoudend in de toepassing. Bij de inzet van laadlantaarns en vergelijkbare innovaties wordt rekening gehouden met de volgende aandachtspunten:
22 | rapport
•
De stroomvoorziening: Lichtmasten op het OVL-net zijn alleen spanningsvoerend tijdens branduren. Voor laadtoepassingen is daarom in veel gevallen een aansluiting op het reguliere laagspanningsnet (LSnet) noodzakelijk.
•
Capaciteit van het OVL-net: Het OVL-net is niet ontworpen voor aanvullende belasting zoals laden en heeft hiervoor doorgaans onvoldoende capaciteit.
•
Veiligheid: Aanrijdbeveiliging is nodig om gevaarlijke situaties te voorkomen. De aansluiting moet voldoen aan de Specificaties Geïntegreerde Netaansluiting van E-laadNL.
•
Verantwoordelijkheid: Duidelijke afspraken over plaatsing, registratie, onderhoud en beheer zijn nodig.
•
Afstemmen met netbeheerder: Toepassing vereist afstemming over de mogelijkheden van het OVL-net en/of aansluiting op het LS-net.
•
Kosten: Reguliere LS-aansluitingen vallen onder kleinverbruik en hebben hogere energieprijzen dan GVB(grootverbruiks)-aansluitingen voor lichtmasten.
23 | rapport
4.2
Beleidsregels Halderberge
De Richtlijn Ontwerp en Aanleg Openbare Verlichting (ROA) van de gemeente Halderberge sluit aan op het beleidsplan. Waar het beleidsplan ambitieuzere keuzes onderzoekt, bijvoorbeeld dynamisch dimmen in plaats van het vaste 3B-dimregime uit de ROA, worden deze verschillen expliciet gemaakt en onderbouwd in de ROA. De gemeente zal indien nodig de ROA-richtlijn bij de eerstvolgende actualisatie hierop aanpassen, zodat de technische uitvoeringsvoorschriften in lijn blijven met het nieuwe beleid. Bij verschillen tussen het beleidsplan en de ROA geldt dat het beleidsplan leidend is voor de beleidskeuzes. De ROA wordt hierop bij actualisatie aangepast zodat deze in lijn blijft met het vastgestelde beleid.
4.2.1
Generieke beleidsregels
Verlichtingssterkte en gelijkmatigheid van de verlichting Sinds 2017 is de Nederlandse Praktijk Richtlijn (NPR-13201:2017+A1:2018) van de NSVV van kracht, die de gewenste verlichtingsniveaus en gelijkmatigheid voor verschillende scenario's bepaalt. Met de komst van de NPR 13201:2017 zijn aanvullende inzichten rond verticale verlichtingssterkte geïntroduceerd, die vooral van belang zijn voor gezichtsherkenning in gebieden met veel sociale interactie. In het buitengebied past Halderberge geen richtlijn voor verticale verlichting toe. Voor woonstraten is klasse A het streven, terwijl in centrumgebieden klasse B wordt nagestreefd vanwege de hogere behoefte aan herkenning. Deze klassen zijn niet verplicht, maar dienen als richtsnoer voor een veilige en prettige openbare ruimte. Politiekeurmerk veilig wonen (PKVW) De gemeente hanteert het PKVW alleen als een bouwplan aantoonbaar aan de keurmerkeisen voldoet. Achterpaden in gemeentelijk eigendom en beheer, komen in aanmerking voor PKVW-verlichting. Sociale veiligheid “Zien en gezien worden” is cruciaal voor sociale veiligheid; gezichtsherkenning en een mate van sociale controle dragen bij aan een veilig gevoel. Dit principe wordt ondersteund door voldoende verticale verlichtingssterkte, zodat het licht niet alleen op de grond, maar ook op het gezicht voldoende is.
Moderne ledverlichting betere stuurmogelijkheden dan traditionele verlichting, wat kan leiden tot goed verlichte straten (horizontale verlichtingssterkte) terwijl de omgeving donker blijft. Hoewel het beperken van strooilicht het uitgangspunt is, kan in situaties waar sociale veiligheid een belangrijke rol speelt bewust gekozen worden voor een beperkte mate van strooilicht. Dit vormt een gemotiveerde afwijking van de standaardrichtlijnen.
24 | rapport
Vroeger werden lampen soms gedeeltelijk gedoofd om energie te besparen, maar Halderberge maakt gebruik van dimregimes: de verlichting blijft ’s nachts aan, maar wordt op vooraf ingestelde tijden gedimd. Zo wordt er invulling gegeven aan het veiligheidsgevoel. Beleidsregels aangaande verlichtingssterkte en gelijkmatigheid • • • • • • • • •
De horizontale verlichtingssterkte en luminantie voldoen aan de NPR13201:2017+A1:2018. De gelijkmatigheid voldoet aan de NPR13201:2017+A1:2018. Klasse B (Ev ≥0,50 lux) is de streefwaarde verticale verlichtingssterkte in nieuwe situaties in centrumzones. Klasse A (Ev ≥ 0,30 lux) is de streefwaarde verticale verlichtingssterkte in nieuwe situaties in (woon)straten. Met enige mate van strooilicht moet voorkomen worden dat voortuinen geheel donker worden. Bij bestaande verlichting kan worden afgeweken (vanuit economisch oogpunt) . Het politiekeurmerk veilig wonen wordt toegepast mits is gebouwd volgens het PKVW. Achterpaden van de gemeente worden in nieuwe situaties en bij renovatie verlicht. Avond/nacht schakeling wordt vervangen door nachtschakeling i.c.m. dimmen.
Energiebesparing In Halderberge is openbare verlichting goed voor een aanzienlijk deel (40%) van het totale energieverbruik door de gemeente, waardoor energiebesparing een belangrijk thema vormt. De gemeente zet daarbij in op dimmen als meest effectieve maatregel. Momenteel wordt gekozen voor statisch dimmen op vaste tijdstippen, maar nieuwe armaturen en besturingssystemen worden ingericht om eenvoudig op dynamisch dimmen over te gaan. Hierdoor kan Halderberge op termijn profiteren van nog meer besparingen wanneer real-time afstemming van het lichtniveau technisch en financieel rendabel wordt. De gemeente heeft sinds 2013 in de openbare verlichting al 43% besparing behaald (van 1.400.000 KWh naar 800.000 KWh in 2025) en verwacht in 2026 nog meer te besparen. Of de ambitie van 50% in 2030 t.o.v. 2013 wordt gehaald is twijfelachtig. Ondanks het stijgende aantal van lichtpunten door nieuwbouw en uitbreiding van de openbare ruimte kan het stroomverbruik verder omlaag door intensievere dimregime ’s nachts in te voeren en eventuele ‘over verlichte’ locaties te optimaliseren. Beleidsregels aangaande energiebesparing • • • • • • •
Bij vervanging of nieuwe openbare verlichting moet er ledverlichting worden geplaatst. Nieuw geïnstalleerde of vervangen verlichting wordt standaard gedimd, met de mogelijkheid tot dynamisch dimmen in de toekomst. Er wordt voor geleiding gebruikgemaakt van alternatieve technieken in plaats van verlichting. Duisternis geldt als kwaliteit van de gemeente, hierbij wordt het “Niet verlichten tenzij..” principe gehanteerd. Nieuwe of aangepaste openbare verlichtingsinstallatie die minimaal voldoen aan energielabel B (meer informatie is te vinden in bijlage 4). Gemeente Halderberge conformeert zich aan het SER-Energieakkoord 2013, waarbij kapitaalvernietiging door vroegtijdige vervanging van bestaande verlichting zoveel mogelijk wordt voorkomen. In het kader van verdere energiebesparing wordt een pilot uitgevoerd met dimmen tot 10% lichtsterkte.
25 | rapport
Decoratieve verlichting Halderberge erkent de meerwaarde van decoratieve verlichting voor markante gebouwen en openbare ruimten (zichtlocaties), mits deze toepassing past binnen de kaders van energiezuinigheid, duurzaamheid en het beperken van lichthinder. Daarbij mag de functionele verlichting niet negatief worden beïnvloed. Beleidsregels decoratieve verlichting • • • • •
Decoratieve verlichting is primair bestemd voor beeldbepalende objecten of specifieke evenementen die de identiteit en uitstraling van de kernen versterken. Er wordt geen onnodige lichtuitstoot veroorzaakt of hinder gecreëerd; initiatiefnemers stemmen kleur, vorm en brandtijden altijd af met de beheerder van de openbare verlichting. Decoratieve verlichting wordt bij sterke voorkeur met led en dim- of uitschakeltijden gerealiseerd, met oog voor energiezuinigheid. Voor het plaatsen van accentverlichting aan gemeentelijke masten of gebouwen is vergunning of ontheffing vereist; de installaties dienen gemakkelijk te (de)monteren en te onderhouden te zijn. Bij de aanleg of vervanging van decoratieve verlichting in de dorpen wordt de omgeving actief betrokken en worden wensen en zorgen zorgvuldig meegewogen.
Lichthinder Lichthinder is licht dat als storend en verblindend wordt ervaren. Een goede sturing van de lichtbundel leidt tot efficiëntere verlichting en kan daardoor met minder energie af. Om dit te voorkomen is er een verblindingsindex classificatie (D) vastgesteld in de NPR13201+A1:2018. Tevens is er door het NSVV een richtlijn met betrekking tot lichthinder opgesteld. De gemeente Halderberge conformeert zich zo veel mogelijk aan de richtlijn lichthinder. Klachten over lichthinder worden op maat behandeld, waarbij per geval wordt gekeken naar de passende omgevingszones conform de richtlijn en de bijbehorende waarden. Daar waar gevraagd zal worden uitgegaan van de passende omgevingszones conform de richtlijn en zal worden getoetst aan de bijbehorende waarden. Beleidsregels aangaande lichthinder •
•
•
Bij nieuwe lichtontwerpen moet het volgende worden voorgelegd aan de beheerder OVL: o Verblindingsindex (D): De classificatie van de luminantie van het lichtuitstralende oppervlak in horizontale richting. Om verblinding te voorkomen, kan per ontwerp worden gekozen uit de klassen D1, D2, D3, D4, D5 en D6. Bij nieuwe verlichtingsontwerpen en huidige openbare verlichting, dat in het beheer van de gemeente is, wordt de Richtlijn Lichthinder 2020 (NSVV) gehanteerd, voor de volgende zaken: o Maximale verlichtingssterkte ter voorkoming van lichthinder voor omwonenden (tabel 1 in bijlage 6). o Maximaal toelaatbare hoeveelheid licht die door een armatuur of lamp rechtstreeks naar boven wordt uitgestraald (tabel 3 in bijlage 6). Klachten over lichthinder worden op maat behandeld, waarbij per situatie wordt gekeken naar de passende omgevingszones conform de richtlijn en de bijbehorende waarden.
26 | rapport
Lichtvervuiling en duisternis Halderberge beschouwt duisternis als een waardevolle kwaliteit, in lijn met het provinciale Actieplan Lichtvervuiling dat streeft naar “donker waar het kan, licht waar het moet.” In het buitengebied wordt daarom terughoudend omgegaan met verlichting; de beste en meest diervriendelijke vorm van verlichting is immers geen verlichting. Als verlichting in het buitengebied onvermijdelijk is, wordt gekozen voor zo min mogelijk licht en/of een lichtkleur die flora en fauna zo weinig mogelijk verstoort. In sommige situaties is, enigszins beperkt, strooilicht wenselijk. Hierbij valt te denken aan het “mee verlichten” van voortuinen en/of voordeuren van de inwoners van Halderberge. Beleidsregels aangaande lichthinder en duisternis • • • • • •
• • •
Duisternis is een kwaliteit en wordt ook zo erkend. In buitengebieden wordt ’s nachts zo veel mogelijk teruggedimd en/of niet verlicht. De gemeente Halderberge heeft hierbij als uitgangspunt “Niet verlichten tenzij”. Het aantal lichtpunten in natuurzones wordt niet groter dan het huidige aantal en wordt waar mogelijk verminderd. In parken wordt (in principe) zo weinig mogelijk tot geen verlichting toegepast. Bij nieuwe verlichtingsontwerpen worden alleen armaturen toegepast waarvan het uittredende licht nauwelijks tot niet boven het denkbeeldige horizontale vlak uitkomt, overeenkomstig met de grenswaarden voor ULR zoals beschreven in de richtlijn Lichthinder 2020. Alternatieve geleiding wordt daar waar mogelijke toegepast om openbare verlichting te verminderen. De gemeente zet bij nieuwe infrastructurele projecten in op maatregelen die het terugdringen van openbare verlichting bevorderen. T.b.v. aanwezigheid van diverse flora/fauna kan bij verlichten worden afgeweken van de standaard lichtkleur ter voorkoming van hinder (bijv. amber licht bij aanwezigheid vleermuizen).
Materialisatie en Circulariteit Halderberge zet in op een circulaire aanpak van de openbare verlichting, waarbij hergebruik van materialen en modulair onderhoud de voorkeur heeft boven complete vervanging. De gemeente beschikt over eigen inkoopvoorwaarden die niet expliciet op milieucriteria voor maatschappelijk verantwoord inkopen zijn afgestemd, en ook geen specifieke relatie met openbare verlichting bevatten. Wel is in de paragraaf ‘Kwaliteit, Keuring en Garantie’ opgenomen dat de algemeen geldende normen en voorschriften voor veiligheid, gezondheid en milieu van toepassing zijn op de algemene inkoopvoorwaarden. Om meer samenhang te brengen tussen circulariteit en de dagelijkse praktijk in de openbare verlichting, hanteert Halderberge de volgende uitgangspunten: •
Hergebruik en demontabel ontwerp: Bij vervanging van masten of armaturen wordt beoordeeld of hergebruik mogelijk is, bijvoorbeeld via platforms zoals de Mastenbank. Vervallen materialen moeten daarnaast eenvoudig te demonteren en te scheiden zijn, zodat recycling of verantwoord afvalbeheer wordt bevorderd.
•
Modulair onderhoud: In plaats van volledige armaturen te vervangen, worden, mits technisch haalbaar, enkel de defecte onderdelen (driver, led-unit) vernieuwd. Daarmee wordt materiaalverspilling voorkomen en sluit de gemeente aan bij de principes van een circulaire economie.
27 | rapport
De gemeente conformeert zich aan de volgende inkoopcriteria: •
Led inclusief door de fabrikanten beschreven levensduur van minimaal 20 jaar (100.000 uur L80F10 conform TM21). Dimbare verlichting. Beperking van lichthinder. Vervallen materialen moeten demontabel en scheidbaar zijn. Alle toegepaste openbare verlichtingssystemen dienen minimaal te voldoen aan energielabel B, wat momenteel de standaard is binnen het energiebeleid. Het streven is om verlichting met een nog beter energielabel toe te passen. De eerdere inkoopcriteria betreffende een maximale stroomsterkte van 500mA komen te vervallen. Met name zichtlocaties komen in aanmerking voor bediening op afstand.
• • • •
•
Beleidsregels aangaande materialisatie en circulariteit • • • • •
• • •
Openbare verlichting wordt ingekocht conform het milieucriteriadocument Maatschappelijk Verantwoord Inkopen (zie voor aanvullende informatie paragraaf 2.1.9). Nieuwe of aangepaste openbare verlichtingsinstallatie dienen conform het bestek en de ROA te worden geplaatst. Nieuwe of aangepaste openbare verlichtingsinstallaties voldoen minimaal aan energielabel B (SLEEC). Bij vervanging van armaturen willen we het lampvermogen reduceren binnen de overige beleidsregels. Bij vervanging of nieuwe openbare verlichting wordt doorgaans verlichting met ‘warm wit’ licht toegepast in de lichtkleur 3000 Kelvin en bij uitvalswegen ‘neutraal wit’ licht in de lichtkleur 4000 Kelvin. Daar waar de gelijkmatigheid van licht niet wordt beïnvloed kan er een passende keuze worden gemaakt. Armaturen worden voorzien van een dimregime en moeten geschikt zijn om te dimmen en voorbereid zijn voor het aanbrengen van een Zhaga-connector. Bij zichtlocaties gelden aanvullende afspraken. Bij defecte drivers of led-units wordt, indien technisch haalbaar, enkel het defecte onderdeel vervangen (modulaire aanpak). Bij de verwijdering van bestaande lichtmasten wordt deze beoordeeld en ingezet op hergebruik van het materiaal, bijvoorbeeld vanuit de Mastenbank of eigen inboet.
28 | rapport
Verlichting door derden Gemeente Halderberge staat op de aangewezen locaties reclameverlichting toe op lichtmasten. De gemeente kan mogelijk adviserend optreden richting het verlichten van niet openbare terreinen / bedrijventerreinen. Daarbij wordt het eigen beleid als richtinggevend kader gehanteerd. Het verlichten van deze terreinen is de verantwoordelijkheid van de eigenaar. Beleidsregels aangaande verlichting derden • • • •
Reclameverlichting aan lichtmasten is op de aangewezen locaties toegestaan. Lichtreclame in abri’s is toegestaan. Reclameverlichting op masten in het gebied van Borchwerf II is, indien anders wordt besloten, nu niet toegestaan De gemeente kan adviseren bij verlichting van niet openbare (bedrijven)terreinen, waarbij het gemeentelijk beleid richtinggevend is.
Stroomvoorziening De stroomvoorziening van de openbare verlichting wordt gerealiseerd door deze direct aan te sluiten op het energienet van de netbeheerder Enexis. (Uitzondering hierop is het Bedrijventerrein Borchwerf II, waar een eigen net is aangelegd. Enexis voorziet in de toevoer tot aan het begin van de velden). Enexis heeft voor het onderhouden van het netwerk ook de onderhoudsplicht. Periodiek wordt getoetst of de dienstverlening van Enexis nog in lijn ligt met het ambitieniveau van de gemeente, wat betreft storingsafhandeling etc.. Het blijft lastig om gelet op de huidige krapte op de arbeidsmarkt om de netwerkstoringen op de juiste manier en binnen een zo kort mogelijke (soms ook door de Enexis voorgeschreven) doorlooptijd op te lossen. De verwachting is dat de energieprijzen de komende jaren verder zullen gaan stijgen. Deze stijging kan voortkomen uit hogere leveringsprijzen, belastingen (zoals heffingen op CO₂-uitstoot) en toenemende netbeheerkosten. Netbeheerder Enexis is verantwoordelijk voor het transport van elektriciteit en de bijbehorende kosten, maar niet voor de levering van stroom zelf. In welke mate de totale energielasten zullen stijgen, is op dit moment nog onzeker. Beleidsregels aangaande stroomvoorziening • • • • •
Bij nieuwbouw en vervanging van openbare verlichting blijft de bestaande aansluitingssoort gehandhaafd. Periodiek wordt de dienstverlening van de netbeheerder getoetst aan het ambitieniveau en gewenst servicelevel van de gemeente. Verlichting van derden, zoals van de woningstichting, moeten met een eigen aansluiting op het energienet van Enexis worden aangesloten. Brandgangen van de woningstichting en particulieren vallen buiten het beheer en onderhoud van de gemeente. Deze lichtpunten worden niet aangesloten op het net van Enexis. Jaarlijks worden stroomkosten van lichtpunten van derden, die vanuit het verleden, zijn aangesloten op het netwerk van Enexis doorberekend aan de gebruikers.
29 | rapport
Omgevingscommunicatie De communicatie over het beleidsplan Openbare Verlichting (OVL) vindt plaats naar diverse externe doelgroepen zoals de Samenstichtingen, inwoners, ondernemers en (woningbouw)verenigingen. De interne doelgroepen zijn de gemeenteraad, raadscommissies, het college van burgemeester en wethouders en de ambtelijke afdelingen. De gemeente Halderberge onderscheidt hierbij twee categorieën van communicatie, namelijk algemene en specifieke communicatie. Algemene communicatie. De algemene communicatie richt zich op de profilering van Halderberge als "duurzame gemeente die zich wil door ontwikkelen naar een "Slimme Gemeente" (Smart City concept). Deze kernboodschap wordt herhaald en gebruikt bij algemene communicatie-uitingen, zoals het profileren van de gemeente of het aantrekken van nieuwe bewoners en/of bedrijven. Specifieke communicatie. De specifieke communicatie richt zich op specifieke projecten en werkzaamheden. Doel hierbij is het informeren en betrekken van inwoners bij de vervanging van armaturen die uitgerust worden met ledverlichting en een toekomstbestendige module. Tevens moet er gecommuniceerd worden over de meldings-mogelijkheid die voor inwoners ongewijzigd blijft. Zorgvuldig informeren is hierbij de richtlijn en daar waar kan, inwoners erbij betrekken. Gemeentelijke voorstellen en/of besluiten.
Inspraak is in bepaalde gevallen een verplichting, zoals uitgewerkt in de gemeentelijke inspraakverordening/ Omgevingswet. Inwoners hebben daarbij het recht op bezwaar en/of beroep. Door inwoners mee te nemen in het proces en hen ook gelegenheid te geven om mee te denken, kunnen gemeentelijke voorstellen en besluiten breder gedragen worden. Werkzaamheden openbare verlichting. Werkzaamheden in de openbare ruimte hebben niet alleen gevolgen voor de inwoners, maar ook voor andere spelers in de openbare ruimte. Zowel intern als extern is communicatie over de werkzaamheden rondom openbare verlichting gewenst, zodat werkzaamheden op elkaar kunnen worden afgestemd en belanghebbenden weten wat er gaat gebeuren. In uitzonderlijke situaties, zoals een groot (her)inrichtingsplan, wordt er een communicatieplan opgesteld waar openbare verlichting een essentieel onderdeel van moet zijn. Zo maken we Halderberge samen duurzamer! Beschikbare middelen. Halderberge maakt gebruik van een zo groot mogelijk scala aan communicatiemiddelen, zoals bewonersbrieven, gemeentelijke website, sociale media en persberichten. Het overbrengen van de boodschap moet aansluiten bij de doelgroep en het communicatiemiddel. Participatie.
Bij specifieke projecten waarbij een groot aantal lichtmasten worden vervangen, bijvoorbeeld in het kader van een reconstructie of inrichtingsproject, zal de gemeente inwoners betrekken.
30 | rapport
Bij herinrichting met nieuwe openbare verlichting en bij het beheer en onderhoud ervan wordt het belang van inwoners meegewogen. Daar waar mogelijk vraagt de gemeente inwoners en andere belanghebbenden binnen Halderberge om mee te denken en hun wensen kenbaar te maken binnen heldere, vastgelegde kaders. Halderberge heeft meegewerkt aan het opstellen van een publicatie voor burgerparticipatie in de openbare verlichting. Vanuit Halderberge is de wijze waarop de ondernemers uit verschillende kernen zijn betrokken bij de aanschaf en het installeren van feestverlichting hiervoor als een casus ingebracht. De publicatie wordt sinds 2020 uitgebracht door OVL-NL, de overkoepelende organisatie voor openbare verlichting binnen Nederland. Beleidsregels aangaande omgevingscommunicatie • • • •
Halderberge betrekt haar inwoners, ondernemers en belangengroepen bij de openbare verlichting door te communiceren bij veranderingen. Bij omvangrijke projecten wordt er vooraf overlegd met aanwonenden. In de communicatie over het plaatsen van nieuwe en/of het vervangen van (openbare) verlichting is nadrukkelijk aandacht voor het aspect “lichthinder voorkomen”. Voor functionele verlichting binnen de dorpen is burgerparticipatie doorgaans niet van toepassing. De gemeente streeft ernaar om lichthinder en lichtvervuiling tot een minimum te beperken. Dit wordt gerealiseerd door het zorgvuldig ontwerpen en positioneren van lichtobjecten, waarbij de focus ligt op het vermijden van ongewenste uitstraling naar boven en onnodige verlichting.
Beheer en onderhoud Om het areaal van de openbare verlichting kwalitatief goed in orde te houden, is adequaat beheer en onderhoud noodzakelijk. Het zal capaciteit vragen van de beheerorganisatie om op de hoogte te blijven van nieuwe kennis en het onderhoud zo kostenefficiënt mogelijk uit te laten voeren.
Beleidsregels aangaande beheer en onderhoud •
•
Om kapitaalvernietiging te voorkomen, voert Halderberge jaarlijks een onderhouds-/vervangingsplan uit voor het beheer van de openbare verlichting. Hierbij wordt ervoor gezorgd dat het onderhoud tijdig wordt uitgevoerd en de materialen zo lang mogelijk (meer dan de technische levensduur) meegaan. Het dagelijks beheer van de openbare verlichting is centraal ondergebracht bij een aannemer.
31 | rapport
4.2.2
Gebied specifieke beleidsregels
Woongebieden In woongebieden speelt openbare verlichting een belangrijke rol bij het creëren van verkeers- en sociale veiligheid. De kleur van het licht en de kleurweergave zijn hierbij essentieel. Om schijnveiligheid te voorkomen, wordt er in deze gebieden het principe "niet verlichten, tenzij..." gehanteerd. Dit houdt onder andere in dat solitaire voetpaden alleen verlicht worden als ze deel uitmaken van een doorgaande wandelroute en er voldoende sociale controle aanwezig is. Parkeerterreinen worden voorzien van goede dimbare openbare verlichting en er wordt bepaald of dimbare oriëntatieverlichting nodig is op basis van het gebruik van het terrein, om zo het milieu te ontzien. Als het terrein 's avonds niet of nauwelijks wordt gebruikt, kan er besloten worden om niet te verlichten. Bij het plaatsen van openbare verlichting moet rekening worden gehouden met de aanwezige groenvoorzieningen binnen de gemeente. Beleidsregels aangaande woongebieden • • • • •
• • •
Openbare verlichting wordt gebruikt om verkeersveiligheid en sociale veiligheid te faciliteren. Openbare verlichting mag geen schijnveiligheid oproepen in bijvoorbeeld groene zones zoals parken. In 30 km-zones is gelijkmatigheid van verlichting extra van belang. De voorkeur ligt hier bij het gebruik van dimtechnieken. Solitaire voetpaden worden alleen verlicht wanneer deze deel uitmaken van een doorgaande route en beschikken over voldoende sociale controle. Parkeerterreinen worden voorzien van goede dimbare openbare verlichting. Indien een parkeerterrein niet of nauwelijks wordt gebruikt in het donker kan de verlichting worden gedimd en/of worden uitgeschakeld. De keuze van verlichting op parkeerterreinen met meerdere functies evenementen) wordt ook verder afgestemd op het gebruik. Voor verticale verlichtingssterkte wordt gestreefd naar de klasse A (NPR13201+A1:2018). Binnen de woonkernen wordt geëxperimenteerd met verschillende dimregimes, die aangepast worden aan de specifieke wensen en behoeften van verschillende wijken.
32 | rapport
Winkelgebieden Winkelgebieden hebben een andere dynamiek dan woongebieden. Er moet bijvoorbeeld rekening worden gehouden met koopavonden en een andere sfeer/ beleving. Dit vraagt om andere keuzes wat betreft o.a. dimregimes en materialen. Beleidsregels aangaande winkelgebieden • • • • • •
Naast het bevorderen van verkeersveiligheid moet er ook aandacht worden besteed aan sociale veiligheid en het creëren van de juiste sfeer/ beleving. Er wordt rekening gehouden met commerciële uitingen. Permanente bevestigingen van commerciële uitingen aan lichtmasten vindt alleen plaats als er toestemming is verleend vanuit de beheerder van de openbare verlichting. Bij het aanlichten van (openbare) gebouwen wordt energiezuinige verlichting toegepast en wordt strooilicht zoveel als mogelijk voorkomen. Voor verticale verlichtingssterkte wordt gestreefd naar de klasse B (NPR13201+A1:2018) Er wordt zorggedragen voor het juiste dimregime op maat. Buiten winkeltijden wordt er terughoudender verlicht.
Hoofdinfrastructuur De wegen in de gemeente Halderberge hebben een specifieke functie toegewezen gekregen, zoals wonen, fietspaden of winkelgebieden. Deze functie is van belang voor de keuze van de toe te passen lichtbronnen (armaturen). Door deze specifieke toewijzing kunnen materialen op voorraad worden gehouden, waarmee de doorlooptijd van herstel bij schade, leveren en/of vervangen aanzienlijk kan worden verkort. Een deel van de wegen die behoort tot de hoofdinfrastructuur valt niet onder het beheer van Halderberge. Zo vallen de N640 en de N268 onder de hoofdinfrastructuur van de provincie Noord-Brabant en de rijksweg A17 en A58 onder Rijkswaterstaat. De verantwoordelijkheid voor openbare verlichting op deze wegen ligt bij de betreffende wegbeheerder. Hierbij kan, in overleg met deze beheerder, getracht worden het beleid eenduidig te regelen. Bij verlichting voor gebiedsontsluitingswegen is vooral de verkeersveiligheid het belangrijkste doel. Het zijn wegen met een hogere verkeersdruk op bepaalde tijdstippen. De nadruk wordt gelegd op verkeerconflicterende punten binnen het wegennet, waarbij openbare verlichting intenser zal zijn dan bij een recht gedeelte van een doorgaande weg. Dimmen kan op bepaalde tijdstippen toegepast worden zonder dat dit de verkeersveiligheid schaadt.
Beleidsregels aangaande hoofdinfrastructuur • • • •
Er wordt een functionele uitstraling toegepast. Er wordt overleg gevoerd met de desbetreffende wegbeheerder om het beleid eenduidig te regelen. Conflictpunten (kruisingen/ verkeersmaatregelen) krijgen extra aandacht. Door de gemeente wordt onderzoek gedaan naar alternatieve methoden, zoals geleiding te realiseren, zodat hogere kosten voor het plaatsen van lichtmasten worden voorkomen.
33 | rapport
Buitengebied De gemeente Halderberge hecht veel waarde aan het behoud van de duisternis in het buitengebied. Om ecologische verstoring te beperken, streeft de gemeente naar vermindering van lichthinder en lichtvervuiling. Openbare verlichting wordt alleen toegepast als de verkeersveiligheid dit vereist en andere maatregelen ontoereikend zijn. Waar verlichting wordt toegepast en deze ook van op afstand is aan te sturen, wordt het lichtniveau ’s nachts zoveel mogelijk teruggebracht tot 20% van de nominale lichtstroom (hoofdroutes uitgezonderd). Volledige uitschakeling van armaturen passen we niet toe; door permanent zwak licht te handhaven blijft het veiligheidsgevoel behouden (‘zien en gezien worden’). Deze aanpak sluit aan bij het principe ‘donker waar het kan, licht waar het moet’ en het Actieplan Lichtvervuiling van de Provincie, terwijl we extra energiebesparing realiseren. Om ecologische verstoring te minimaliseren, wordt er gezocht naar alternatieve methoden om geleiding te realiseren, zoals wegdekreflectie, passieve of actieve markeringselementen of bakens. Dit, door rekening te houden met de zichtbaarheid van de lichtbron. Verlichting met een alternatieve lichtkleur die beter aansluit bij de behoeften van flora en fauna wordt overwogen om de attentiewaarde te behouden zonder nadelige ecologische effecten.
De gemeente wil op pilotbasis sensortechnologie testen om te schakelen tussen amberkleurige verlichting en 3000K, afhankelijk van de aanwezigheid van vleermuizen. Deze mogelijkheden worden nader onderzocht in voorliggende beleidsperiode. Waarbij gebruik zal worden gemaakt van burgerparticipatie. Beleidsregels aangaande buitengebied • • • •
•
• •
Duisternis is een kwaliteit en het is van groot belang om dit te behouden. In het buitengebied wordt niet verlicht, tenzij er zwaarwegende redenen zijn aan te wijzen (niet verlichten, tenzij… principe). Openbare verlichting wordt uitsluitend toegepast als er geen alternatieven mogelijk zijn om het gewenste effect te bereiken. Alternatieven zijn onder anderen: o Wegdekreflectie o Bakens en reflectoren o Actieve en passieve markering Indien openbare verlichting noodzakelijk is: o Wordt de verlichtingssterkte in de nachtelijke uren teruggebracht naar minimaal 20% van de NPR13201+A1:2018, met 100% gelijkmatigheid. o Wordt gekozen voor armaturen waarbij de lichtbron zichtbaar is ten behoeve van oriëntatie (dus bolglas en geen vlakglas). o Wordt, waar relevant (bijvoorbeeld bij foerageergebieden van vleermuizen), amberkleurige verlichting overwogen. Het uitgangspunt is om het areaal openbare verlichting in het buitengebied niet uit te breiden en waar mogelijk te reduceren door inzet van alternatieven. Oversteekplaatsen bij conflictzones (kruisingen, (fiets)oversteekplaatsen) moeten voldoende zichtbaar zijn voor weggebruikers. Eventuele verlichting moet aantoonbaar bijdragen aan de overzichtelijkheid en verkeersveiligheid en mag geen schijnveiligheid creëren.
34 | rapport
5 Hoe gaan wij het nieuwe beleid financieren? Binnen de openbare verlichting zijn er drie onderdelen die voor het uitschrijven van scenario’s/ vervolgopties van belang zijn. Dit zijn: 1.
het vervangen van materialen en/of aanschaf onderdelen; wat iets zal betekenen voor het reserveren van investeringen
2.
de jaarlijks terugkerende kosten op de begroting voor de energie en
3.
de jaarlijks terugkerende kosten voor het beheer en onderhoud.
De aanhoudende onzekerheid op de markten (energie, levering van materialen) heeft invloed op dit beleidsplan: de stijgende metaalprijzen hebben invloed op de leveringskosten van lichtmasten. Het uitfaseren van bepaalde producten door leveranciers of door regelgeving vanuit de EU heeft weer impact op de keuze van materialen. Deze mogelijke wisselingen bemoeilijken het opstellen van een nauwkeurige meerjarenbegroting voor de OVL
Het vervangen van materialen
5.1
In de afgelopen jaren heeft de gemeente Halderberge veel materialen vervangen. De verwachting is dat met het doorzetten van het huidige bedrag wat nu jaarlijks aan nieuw materiaal wordt besteedt in 2026 de gemeente “Led-proof” zal zijn of anders gezegd: alle verlichting in de openbare ruimte zal dan led zijn. Na 2026 zal er meer sprake zijn van maatwerk op locatie n.a.v. meldingen en reconstructies.
Het beheer en onderhoud van de openbare verlichting
5.2
De gemeente hanteert de technische levensduur van lichtobjecten als richtlijn voor vervanging. Voor armaturen geldt een richtlijn van 20 jaar. Bij lichtmasten wordt uitgegaan van:
•
een levensduur van 40 jaar voor stalen masten, en
•
30 jaar voor aluminium masten.
Deze termijnen worden niet strikt toegepast voor stalen masten: masten die deze leeftijd bereiken worden in principe eerst geïnspecteerd en gemeten (bijvoorbeeld via stabiliteitsmetingen). Indien uit de meting blijkt dat de constructieve staat nog voldoende is, kan de mast verantwoord blijven staan en wordt de levensduur verlengd tot maximaal 50 jaar (dus met maximaal 10 jaar). Voor aluminium masten geldt een afwijkend beleid. Deze masten worden niet geïnspecteerd, maar bij het bereiken van de technische levensduur of bij vervanging van het armatuur direct vervangen. Hiermee wordt toegewerkt naar het gefaseerd uitfaseren van aluminium masten binnen het areaal. De gemeente heeft al een keuze gemaakt om nieuwe masten in staal uit te voeren. Met de ontwikkelingen van ledverlichting in de openbare ruimte (nu ong. 15 jaar geleden) is het momenteel nog niet duidelijk of de led- armaturen ook 100.000 branduren ( 20 jaar) mee kunnen. In de avondschouw van begin 2025 is gebleken dat op de units die de gemeente Halderberge als eerste heeft neergezet (voor 2016) led uitval te zien is. De lamp brand nog wel maar geeft niet meer de kwaliteit vanaf het moment dat deze is geplaatst. Latere led-armaturen zijn van een steeds betere kwaliteit en branden goed. Er kan dus zeker in de komende jaren nog wat uitval zijn van led-armaturen.
Daarbij moet worden opgemerkt dat het aanbesteden van beheer en
35 | rapport
onderhoud steeds lastiger zal worden, naarmate de hoeveelheid aan led-armaturen stijgt. Er komen immers minder klachten en meldingen. Hoeveel minder is nu voor de komende beleidsperiode niet duidelijk, maar de meldingen die komen moeten wel worden opgelost. Door het ontstaan van meer “Ad-hoc” -werkzaamheden is het denkbaar dat de kosten voor het beheer en onderhoud hoger zullen uitvallen dan nu het geval. Afhankelijk van het aantal moet het budget worden aangepast.
5.3
De energiekosten
De totale kosten die een gemeente heeft aan het stroomverbruik binnen de openbare verlichting moeten niet worden onderschat en kunnen gelijk zijn aan ong. 30% tot 50% van de totale kosten die een gemeente heeft aan het verbruik van stroom. Tot 2014 verbruikte de gemeente Halderberge 1.400.000 kWh per jaar aan stroom wat ongeveer gelijk is aan het jaarverbruik van alle huishoudens van de kern Stampersgat. Nu is dit teruggebracht naar 800.000 kWh per jaar. Binnen de gemeente Halderberge wordt er in de komende jaren meer openbaar gebied aangelegd waardoor het aantal lichtobjecten zal toenemen. De verwachting is dat er in de komende jaren ong. 250 lichtobjecten bijkomen. Door het toepassen van maatwerk kan het energieverbruik nog iets teruglopen maar zal niet significant zijn. Voor het totale gebruik aan stroom voor de komende jaren in de nieuwe beleidsperiode zal dan ook worden uitgegaan van minimaal het verbruik in 2025. Het hoogst nog te behalen rendement is bij het dimmen van alle verlichting (zowel binnen als buiten de bebouwde kom en uitgaande van het dimregime 3B wat nu ook gemeente-breed wordt aangehouden) naar 20% gedurende de nacht (00:00 – 05:00). Hierdoor kan er nog circa 110.000 Kwh per jaar worden bespaard, uitgaande ook van geen toename aan armaturen; in de praktijk zal dit lastig zijn.
36 | rapport
Keuzelijst Beleidsopties Openbare Verlichting Halderberge
5.4
In deze paragraaf worden de beleidsopties voor de openbare verlichting van Halderberge beschreven. Deze opties vormen samen de bouwstenen voor de uitvoering van het beleid. Als basis geldt het basisscenario, waarin het areaal technisch wordt beheerd en vervangen op basis van vaste levensduren of waarbij de technische levensduur zoals deze nu landelijk worden gehanteerd voor het armatuur en de masten worden verlengd; verantwoord en op basis van metingen en inspecties. Aanvullend op dit basisscenario zijn verschillende beleidsopties uitgewerkt. Deze opties bieden de mogelijkheid om extra ambities te realiseren op het gebied van onder andere circulariteit, energiebesparing, innovatie en leefomgeving. De beleidsopties zijn thematisch gegroepeerd in: •
Beheer en onderhoud
•
Energie en dimstrategie
•
Vervanging en investeringen
Deze indeling maakt inzichtelijk welke keuzes effect hebben op exploitatie, energieverbruik en de benodigde investering. De opties kunnen afzonderlijk worden toegepast, maar ook in samenhang worden gecombineerd. Daarmee ontstaat ruimte om een samenhangend pakket van maatregelen samen te stellen dat aansluit bij de ambities, financiële mogelijkheden en prioriteiten van de gemeente Halderberge. Op basis hiervan kan er een uitvoeringsstrategie bepalen die past bij de gewenste koers voor de komende jaren.
5.5
Basisscenario: Standaard vervangingsbeleid (20/30/40-cyclus)
In het basisscenario voert de gemeente Halderberge een technisch voldoende beheer en onderhoud waarbij openbare verlichting op vaste termijnen wordt vervangen. Concreet betekent dit dat armaturen na 20 jaar, stalen lichtmasten na 40 jaar en aluminium lichtmasten na 30 jaar worden vernieuwd. Deze termijnen zijn gebaseerd op verwachte technische levensduren en zorgen ervoor dat verlichting tijdig wordt vervangen om storingen of onveilige situaties te voorkomen. Voor conventionele armaturen geldt dat vervanging plaatsvindt zodra de lamplevensduur is verstreken. Dit kan betekenen dat een armatuur eerder wordt vervangen dan de gehanteerde termijn van 20 jaar. Er wordt uitsluitend vervanging gepland op basis van technische noodzaak; extra’s of vernieuwingen vanuit andere overwegingen maken in dit scenario geen deel uit van het beheer. Dit basisscenario dient als referentiepunt voor de hieronder beschreven opties. Over tien jaar bedragen, uitgaan de van de tarieven zoals ze nu zijn, de vervangingskosten circa € 3,4 miljoen. Cumulatief ten opzichte van 2026 wordt in diezelfde periode circa 340.000 kWh bespaard, wat overeenkomt met ongeveer € 65.000* aan energiekosten en een reductie van circa 161 ton CO₂. *Gebaseerd op de huidige energietarieven
37 | rapport
Tabel 5-1: Vervangingskosten basisscenario: standaard vervangingsbeleid 20/30/40 Jaar
Investering (€)
Aantal masten
Aantal
Aantal
Aantal led
Vervangingen
vervangen
armaturen
conventioneel
vervangen
vervangen
vervangen
(Uitgesteld)
(€ 675.000)
478
258
191
67
2027*
€ 201.000
24
61
13
48
2028*
€ 257.000
88
28
5
23
2029*
€ 311.000
134
18
6
12
2030*
€ 186.000
13
32
10
22
2031*
€ 212.000
48
5
0
5
2032
€ 343.000
218
85
0
85
2033
€ 206.000
115
115
0
115
2034
€ 409.000
147
277
2
275
2035
€ 475.000
183
345
2
343
2036
€ 814.000
189
737
0
737
Totaal
€ 3.414.000
1.637
1.961
229
1.732
Bedragen zijn afgerond op duizendtallen. Hierdoor kunnen kleine afwijkingen optreden in totalen. *Uitgesteld onderhoud wordt over de eerste 5 jaar gespreid vervangen. Deze vervangingen zijn verwerkt in de jaarlijkse benodigde investeringsbedragen. Voortgang nergieverbruik basisscenario standaard vervangingsbeleid 900 000
800 000
700 000
nergieverbruik Wh
600 000
500 000
400 000
300 000
200 000
100 000
0
38 | rapport
2036
Figuur 5-1: Energieverbruik basisscenario. In het verbruik van 2026 zijn de effecten van de geplande vervangingsprojecten (P) meegenomen
2035
aarverbuik basisscenario
2034
2033
2032
2031
2030
2029
2028
2027
2026 (project)
2025
Vervangingsjaar
5.6
Basisscenario: Circulair beheer en levensduurverlenging
In plaats van vaste vervanging ongeacht de conditie, wordt ingezet op maximaal hergebruik en verlenging van de levensduur van bestaande materialen. Armaturen blijven als basis gemiddeld 20 jaar in gebruik houden, maar afhankelijk van de plaatsingsdatum en mogelijk verbeterde technieken kan dit mogelijk worden opgerekt.. Voor lichtmasten wordt onderscheid gemaakt tussen materiaalsoorten. De levensduur van stalen masten kan, mits deze veilig blijven, worden verlengd tot maximaal 50 jaar. Vanaf circa 40 jaar worden deze masten periodiek geïnspecteerd om te bepalen of vervanging noodzakelijk is. Voor aluminium masten geldt een afwijkend beleid: deze worden niet geïnspecteerd, maar bij het bereiken van de technische levensduur (circa 30 jaar) vervangen. Hiermee wordt toegewerkt naar het gefaseerd uitfaseren van aluminium masten binnen het areaal. De gemeente geeft prioriteit aan hergebruik van goed functionerende onderdelen (bijvoorbeeld herplaatsing van degelijke gebruikte masten) en zet in op modulair onderhoud, zo wordt bij defecten indien mogelijk alleen een led-module of driver vervangen in plaats van het hele armatuur. Ook worden technische inspecties routinematig ingezet om de toestand van masten en armaturen te beoordelen, zodat hun levensduur verantwoord kan worden opgerekt.
Met deze circulaire beheeraanpak voorkomt Halderberge onnodige afvalstromen en kapitaalvernietiging. Het sluit aan bij de ambitie om als gemeente circulair en milieubewust te werken. Waar het basisscenario componenten afschreef op vaste leeftijden, gaat deze optie een stap verder richting duurzaamheid: materialen worden pas vervangen als het echt nodig is, of wanneer de lichtopbrengst onder minimale wensen zakt. Dit resulteert in lagere milieubelasting en doorgaans uitstel van investeringen, zij het met de kanttekening dat regelmatige inspectie en waarborging van de veiligheid nodig zijn. Als gevolg van het langer in gebruik houden van oudere (led) armaturen met een relatief hoger energieverbruik, ligt het totale energieverbruik in dit scenario naar verwachting iets hoger dan bij het standaard vervangingsbeleid. Over tien jaar bedragen de vervangingskosten circa € 2,0 miljoen. Daarvan is circa € 85.000 bestemd voor mastinspecties en -metingen en circa € 55.000 voor het vervangen van led-modules in oudere armaturen waarvan de behuizing nog voldoet.
39 | rapport
Tabel 5-2: Vervangingskosten basisscenario: duurzaam en circulair beheer (2027–2036) Jaar
Investering (€)
Aantal masten
Aantal
Aantal
Aantal led modules
Vervangingen
vervangen
mastmetingen
armaturen
vervangen***
**
vervangen
(Uitgesteld)
(€ 487.000)
314
174
252
6
2027*
€ 147.000
9
15
56
5
2028*
€ 123.000
1
87
26
2
2029*
€ 183.000
51
99
17
1
2030*
€ 164.000
26
1
30
2
2031*
€ 140.000
24
37
5
0
2032
€ 76.000
7
212
76
9
2033
€ 72.000
8
109
104
11
2034
€ 307.000
71
146
249
28
2035
€ 232.000
3
181
310
35
2036
€ 587.000
35
184
663
59
Totaal
€ 2.031.000
549
1.245
1.788
158
Bedragen zijn afgerond op duizendtallen. Hierdoor kunnen kleine afwijkingen optreden in totalen. *Uitgesteld onderhoud wordt over de eerste 5 jaar gespreid vervangen. Deze vervangingen zijn verwerkt in de jaarlijkse investeringsbedragen. ** Ervan uitgaande dat te vervangen masten gemiddeld 1,5 keer worden gemeten *** Ervan uitgaande dat bij 10% van de te vervangen led armaturen de led module vervangen kan worden in plaats van het volledige armatuur te vervangen
40 | rapport
5.7
Opties die van invloed zijn op beheer en onderhoud 5.7.1
Optie 1: AI-gestuurd Schouwen en Monitoring
Deze optie omvat het inzetten van moderne technologie (AI) voor het inspecteren en monitoren van de openbare verlichting. In plaats van uitsluitend periodieke handmatige schouwrondes, kan de gemeente gebruikmaken van cameraregistratie en beeldherkenning om het areaal te controleren. Bijvoorbeeld door uitgerust met 360°camera’s langs lichtmasten te rijden kunnen met behulp van kunstmatige intelligentie afwijkingen t.o.v. het CROW beeldkwaliteit automatisch worden gedetecteerd (denk daarbij aan scheefstand, deuken, aanslag, etc.). Voor Halderberge worden fysieke schouwrondes momenteel doorgaans eenmaal per jaar uitgevoerd. Mede ook door de aanwezigheid van lampen die een veel kortere levensduur hebben (gem 3-4 jaar), dan LED- verlichting (15-20 jaar). Deze frequentie is gebruikelijk, maar betekent nogal wat voor de inzet van mensen en daarmee ook de kosten. Door de verduurzaming van de materialen hoeft een schouwronde niet meer jaarlijks uitgevoerd te worden. AI- gestuurde monitoring biedt de mogelijkheid om het areaal nauwkeuriger te inspecteren, bijvoorbeeld eens per twee jaar; de kosten per inventarisatie zijn lager en de uitvoering is efficiënter. Hierdoor ontstaat een verschuiving van reactief naar meer proactief beheer. Afwijkingen worden beter gesignaleerd, wat kan leiden tot een verbetering van de veiligheid en kwaliteit van de openbare ruimte.
Bij de financiële vergelijking is rekening gehouden met dit verschil in frequentie. Waar handmatige schouw eens per jaar plaatsvindt, kan AI-inventarisatie tegen vergelijkbare jaarlijkse kosten twee keer zo vaak worden uitgevoerd. Dit resulteert in actuelere areaaldata en betere sturingsinformatie voor beheer en onderhoud. Bestuurlijk gezien geeft dit keuzeonderdeel aan Halderberge de kans om koploper te zijn in slimme infrastructuur, door een modern controlemechanisme in te voeren bovenop het reguliere beheer. Tabel 5-3 geeft een vergelijking van de gemiddelde jaarlijkse kosten van traditionele schouw en AI-gestuurde monitoring, waarbij rekening is gehouden met de verschillen in frequentie.
41 | rapport
Tabel 5-3: Vergelijking jaarlijkse kosten traditionele schouw vs. AI-gestuurde monitoring (2027–2036)* Jaar
Kosten handmatige
Kosten AI-schouw
schouw (1x per jaar)
(1x per 2 jaar)
(€)
Besparing (€)
(€)
2027
€ 12.500
€ 5.625**
€ 6.875
2028
€ 12.750
€5.625
€ 7.125
2029
€ 13.005
€ 5.852,5
€ 7.152,5
2030
€ 13.265
€ 5.852,5
€ 7.412,5
2031
€ 13.530
€ 6.089
€ 7.441
2032
€ 13.801
€ 6.089
€ 7.712
2033
€ 14.077
€ 6.335
€ 7.742
2034
€ 14.359
€ 6.335
€ 8.024
2035
€ 14.646
€ 6.590,5
€ 8.055,5
2036
€ 14.939
€ 6.590,5
€ 8.348,5
Totaal
€ 136.872
€ 61.344
€ 75.888
*Uitgaande van een schouw voor het gehele areaal ** Inspecties kosten over 2 jaar verdeeld
42 | rapport
5.8
Opties die van invloed zijn op energie en slimme aansturing 5.8.1
Optie 2: Energie- en Dimstrategieën (Nachtoptimalisatie)
Deze optie richt zich op extra energiebesparing door ’s nachts verder te dimmen dan in het standaard dimregime. In het basisscenario wordt al gewerkt met een statisch dimschema (dimschema 3B). Deze optie bouwt hierop voort door het dimniveau in het buitengebied in de late nacht verder te verlagen. Concreet wordt aangesloten bij de indeling in E-zones vanuit de provincie. De definitiekaart wordt nog nader vastgesteld. Figuur 5.2 is een weergave met de huidige komgrenzen die ook als basis wordt gebruikt voor de defintieve kaart. In de donkerste gebieden (E1-zones) wordt in principe geen openbare verlichting toegepast. Op locaties waar nog verlichting aanwezig is, kan worden onderzocht of deze in de nachtelijke uren volledig kan worden uitgeschakeld, mits de situatie dat toelaat. In de overgangszones (E2-zones) worden lichtobjecten tussen circa 00:00 en 05:00 uur sterk teruggedimd tot ongeveer 20% van de nominale lichtstroom. In de meer verlichte gebieden (E3- en E4-zones), waaronder de bebouwde kernen, blijft het reguliere dimschema van toepassing, zodat de sociale en verkeersveiligheid geborgd blijft.