Beleidsplan OVL Halderberge 2027 - 2031definitief.pdf

Beleidsplan Openbare verlichting 2027 - 2031 Gemeente Halderberge

“Niet verlichten tenzij…..maar wel zien en gezien worden……”

Kars Morsink | Montad donderdag 23 april 2026

Beleidsplan OVL Datum:

23 april 2026

Kenmerk:

20250106

Versie:

Definitief

Gecontroleerd door:

J. Borghouts

B

“…”´…B

B“…Beheer en onderhoud na het omzetten naar LED…” B

| rapport

Voorwoord “…In de afgelopen jaren is er hard gewerkt om de verouderde materialen van de openbare verlichting te vervangen. De grootste uitdaging was om de diversiteit van meer dan 200 verschillende armaturen in 2013 terug te brengen tot een beheersbaar assortiment. We hebben zoveel mogelijk kansen benut om de verlichting naar led verlichting te brengen. Vanaf 2016 hebben we een start gemaakt en de ambitie vastgesteld om, enerzijds de lampen naar led verlichting te krijgen en anderzijds daarmee zoveel mogelijk energie te besparen.

Halderbergse Bode: 8 november2017 BNDeStem: 6 juli 2016, de aftrap van het aanbrengen van led

Momenteel hebben we het verbruik van 1.400.000 Kw/u (in 2013) teruggebracht naar ong. 800.000 Kw/u; een besparing van 600.000 Kw/u. Het aantal verschillende armaturen van ong. 200 verschillende naar een 10-tal als standaard. Verlichting wordt vaak gekoppeld aan veiligheid en sfeer. Ook aan deze twee thema’s wordt er invulling gegeven door op straatniveau kritisch te zijn op de gewenste functie van de verlichting op een bepaalde locatie en daarmee een passende oplossing te bieden. Overigens speelt bij veiligheid niet alleen verlichting een rol. Zonder sociale controle en een behoorlijke kwaliteit van de verhardingen ontstaat er een schijnveiligheid die moet worden voorkomen. Samen met onze inwoners, met bedrijven en andere beheerders van openbare verlichting ligt er een opdracht om nog meer afstemming te zoeken tussen het verlichten en aantrekkelijk maken van de buitenruimte, waarbij we lichthinder voorkomen en energie besparen. Met dit beleidsplan wil de gemeente doorgaan met het nog slimmer maken van de openbare verlichting en nog meer licht op maat bieden, waarbij donkerte, voorkomen van lichthinder en energiebesparing de belangrijkste thema’s zullen zijn … niet verlichten tenzij, maar wel zien en gezien worden…”

Thomas Melisse

| rapport

Samenvatting Dit nieuwe beleidsplan openbare verlichting 2027–2031 voor Halderberge bouwt voort op de behaalde resultaten van de afgelopen beleidsperiode. In de afgelopen jaren is het areaal omgezet naar energiezuinige ledverlichting en zijn dimregimes toegepast. Hierdoor is het areaal technisch op orde en zijn al belangrijke stappen gezet in energiebesparing en verduurzaming. De opgave verschuift daarmee van grootschalige vervanging naar optimalisatie, beheer en gerichte kwaliteitsverbetering. Tegelijkertijd vraagt de verdere uitfasering van conventionele verlichting, de ontwikkeling van nieuwe technologieën en de ambitie om duisternis te behouden om een hernieuwde visie op de openbare verlichting. Een belangrijk uitgangspunt is het “niet verlichten tenzij…”-principe, waarin Halderberge duisternis koestert. Verlichting wordt alleen toegepast waar dit functioneel noodzakelijk is, met een passend lichtniveau en minimale impact op de omgeving. Bij vervanging of nieuwbouw wordt standaard gekozen voor dimbare ledverlichting, die flexibel inzetbaar is en toekomstbestendig kan worden aangepast. De gemeente Halderberge kan verder energie besparen door het lichtniveau in de nachtelijke uren in woon- en buitengebieden te verlagen.

Daarbij blijft sociale veiligheid geborgd: het uitgangspunt “zien en gezien worden” betekent dat, waar voldoende sociale controle aanwezig is, voldoende (verticale) verlichtingssterkte behouden blijft voor gezichtsherkenning. Daarnaast wordt ingezet op data-gestuurd beheer en monitoring, waarbij actuele informatie over het areaal wordt gebruikt om onderhoud efficiënter uit te voeren, storingen sneller te signaleren en beter onderbouwde keuzes te maken voor vervanging en optimalisatie. Naast functionaliteit is er in dit beleid ruimte voor kwaliteit en beleving. Als recreatiegemeente wil Halderberge zichtlocaties en karakteristieke plekken versterken; verlichting kan daarbij helpen, zonder dat dit ten koste gaat van de functionele verlichting of de duisternis in het buitengebied. Tegelijkertijd wordt nadrukkelijk rekening gehouden met natuur en ecologie, onder andere door het beperken van verlichting in natuurgebieden en het toepassen van passende lichtkleuren. Bedrijventerrein Borchwerf II wordt in middelen voorzien door de gemeente Halderberge en de gemeente Roosendaal. Het Parkmanagement heeft inmiddels een programma opgestart om te komen tot 100% ledverlichting.

Eén van de uitgangspunten van de gemeente Halderberge is om in de komende beleidsperiode bedrijven, gesitueerd op dit bedrijventerrein als ook op andere bedrijventerreinen, mee te nemen in het bewust worden van de uitwerkingen van reclameverlichting op de (groene) buitenruimte. Met al deze uitgangspunten sluit de gemeente aan bij het Energieakkoord, het provinciale Actieplan Lichtvervuiling en de landelijke richtlijnen o.a. tegen lichthinder. In dit beleidsplan zijn, naast het basisscenario voor vervanging, verschillende beleidsopties uitgewerkt op het gebied van beheer, energie en kwaliteit. Deze opties bieden de mogelijkheid om het ambitieniveau van de gemeente gericht te bepalen, afhankelijk van beschikbare middelen en beleidsprioriteiten. De opties variëren van kostenbesparende maatregelen, zoals extra dimmen, tot kwaliteit verhogende investeringen in bijvoorbeeld centrumgebieden en beeldbepalende locaties. Met deze aanpak beschikt de gemeente over een flexibel afwegingskader om, binnen onzekerheden zoals energieprijzen en technologische ontwikkelingen, koers te houden op een duurzame, veilige en toekomstbestendige openbare verlichting.

| rapport

Beleidsregels De beleidsregels voor de openbare verlichting)* omvatten in het kort het volgende: Verlichtingssterkte en gelijkmatigheid • Nieuw en vervangen openbare verlichting voldoen aan NPR 13201:2017+A1:2018. • In woonstraten wordt voor verticale verlichtingssterkte klasse A (Ev,min ≥ 0,3 lux) nagestreefd; in centrumgebieden wordt klasse B (Ev,min ≥ 0,5 lux) nagestreefd. • In het buitengebied wordt ’s nachts terughoudend omgegaan met de mate van verlichting om duisternis te behouden. • Bij bestaande installaties kan, om financiële redenen, van deze klassen worden afgeweken. Energiebesparing • Alle (nieuwe) installaties zijn Led, dimbaar en (op termijn) geschikt voor dynamisch dimmen. • Er wordt, waar haalbaar, voor alternatieven (bijv. reflectie of geleiding) gekozen. • Minimaal energielabel B (SLEEC) is gewenst. • Halderberge streeft naar de SER-Energieakkoord-doelen, voorkomt onnodige vervroegde vervanging en dimt verlichting ’s nachts verder omlaag. Lichthinder • De NSVV-Richtlijn Lichthinder 2020 wordt gehanteerd: verlichtingsontwerpen tonen de verblindingsindex (D) en houden rekening met grenswaarden voor opwaartse lichtstroom. • Bij klachten wordt per geval bekeken welke omgevingszone van toepassing is en of aan de richtlijnen wordt voldaan.

Lichtvervuiling en duisternis • Halderberge erkent duisternis als belangrijke kwaliteit en past het principe “Niet verlichten tenzij” toe, in lijn met het provinciale Actieplan “Lichtvervuiling”. • Waar mogelijk worden armaturen zó gekozen dat er nauwelijks tot geen opwaarts licht (ULR) ontstaat. • In natuurgebieden en parken worden niet of hooguit zeer beperkt verlicht; alternatieve markeringen worden overwogen. Sociale veiligheid • “Zien en gezien worden” is leidend: voldoende (verticale) verlichtingssterkte voor gezichtsherkenning, met enig strooilicht om voortuinen niet volledig donker te maken. • Achterpaden (in gemeentelijk beheer) worden voorzien van oriëntatieverlichting. • Avond/nacht-schakeling wordt vervangen door een volledige nachtschakeling met dimmen. Techniek: Slimme Verlichting en Connectiviteit • Inzet op data-gestuurd beheer en monitoring, waarbij actuele data wordt gebruikt voor inspectie, onderhoud en vervangingsbeslissingen. • Nieuwe armaturen zijn voorbereid op en/of voorzien van Zhaga-connectoren voor toekomstig dynamisch dimmen of sensoren. • Eventuele afwijkingen (bijv. amber licht voor vleermuizen) zijn (in overleg) mogelijk. • De gemeente start waar nodig proefopstellingen om effecten van schakelen tussen lichtkleuren te testen.

Omgevingscommunicatie • Bij aanleg in buitengebied of gevoelige locaties wordt actief gecommuniceerd met inwoners (burgerparticipatie) over noodzaak en keuze van verlichting. • Bij klachten of bijzondere situaties (bijv. flora/fauna) wordt, in overleg met belanghebbenden, maatwerk geleverd. • Derden worden meegenomen in de uitgangspunten van de gemeente om te komen tot een gemeenschappelijk resultaat in energiebesparing en duisternis )* In de ROA, Richtlijn voor Ontwerp en Aanleg van de openbare verlichting, binnen de gemeente Halderberge zijn de (technische) voorwaarden rondom de openbare verlichting in de gemeente Halderberge opgenomen. Deze wordt, los van het beleid, regelmatig herzien en getoetst op mogelijk veranderende landelijke richtlijnen en uitgangspunten.)

| rapport

Beleidsregels De beleidsregels voor verschillende gebieden omvatten het volgende: Woongebieden: • • • • • •

Veiligheidsgerichte verlichting met aandacht voor gelijkmatigheid en dimtechnieken. Verlichting van solitaire voetpaden alleen als onderdeel van doorgaande routes. Dimbare verlichting op parkeerterreinen, minimaal of uitgeschakeld bij weinig gebruik. Experimenten met verschillende dimregimes aangepast aan wijken. Er wordt gestreefd naar klasse A (NPR 13201+A1:2018) voor verticale verlichtingssterkte (minimale verticale verlichtingssterkte van 0,3 lux), waarbij gezichtsherkenning maximaal is. Op maat én functioneel

Winkelgebieden / zichtlocaties / evenemententerreinen: • • • • •

Lichtkleur voor verkeers- en sociale veiligheid en sfeer, met aandacht voor commerciële uitingen. Commerciële uitingen aan lichtmasten zijn toegestaan onder voorwaarden; gebouwen kunnen energiezuinig worden aangelicht met beperkt strooilicht. Energiezuinige verlichting voor gebouwen zonder negatieve invloed op de functionele verlichting. Dimregimes op maat: buiten winkeltijden wordt terughoudender verlicht. Er wordt gestreefd naar klasse B (NPR 13201+A1:2018) voor verticale verlichtingssterkte (minimale verticale verlichtingssterkte van 0,5 lux).

Hoofdinfrastructuur: • • •

Functionele uitstraling in overleg met de wegbeheerder. Extra aandacht voor conflictpunten. Er wordt onderzoek gedaan naar alternatieve geleidingsmethoden als ook gebruik gemaakt van de kansen om hogere kosten voor lichtmasten te vermijden.

Buitengebied: • • • • • • •

Behoud van duisternis, tenzij zwaarwegende redenen. Alternatieven voor openbare verlichting worden overwogen. Overweging van een alternatieve lichtkleur die beter aansluit bij de behoeften van flora en fauna. Teruggebracht lichtniveau naar minimaal gedurende de nacht, met zichtbare lichtbron. Armaturen met zichtbare lichtbron voor geleiding, en amberkleurig als vleermuizen foerageren. Streven naar geen uitbreiding en mogelijk vermindering van verlichtingsareaal. Oversteekplaatsen (rotondes/kruisingen) worden goed verlicht.

| rapport

1

INLEIDING ....................................................................................................... 2 1.1

Landelijk en recreatief: de identiteit van Halderberge ..................................................................... 2

1.2

Waarom een nieuw beleidsplan? ..................................................................................................... 3

1.3

Wat mag er worden verwacht van dit beleidsplan? ......................................................................... 4

1.4

Leeswijzer ......................................................................................................................................... 5

2

WAAR MOETEN WE REKENING MEE HOUDEN? ............................................... 6 2.1

Landelijke beleidskaders .................................................................................................................. 6

2.2

Regionale beleidskaders ................................................................................................................... 9

3

WAT HEEFT HALDERBERGE AAN OPENBARE VERLICHTING? ........................... 11 3.1

4

Leeftijdsopbouw masten en armaturen ......................................................................................... 11

WAT WIL HALDERBERGE? .............................................................................. 17 4.1

Ambitie en visie .............................................................................................................................. 17

4.2

Beleidsregels Halderberge ............................................................................................................. 24

5

HOE GAAN WIJ HET NIEUWE BELEID FINANCIEREN? ...................................... 35 5.1

Het vervangen van materialen ....................................................................................................... 35

5.2

Het beheer en onderhoud van de openbare verlichting ................................................................ 35

5.3

De energiekosten ........................................................................................................................... 36

5.4

Keuzelijst Beleidsopties Openbare Verlichting Halderberge .......................................................... 37

5.5

Basisscenario: Standaard vervangingsbeleid (20/30/40-cyclus) .................................................... 37

5.6

Basisscenario: Circulair beheer en levensduurverlenging .............................................................. 39

5.7

Opties die van invloed zijn op beheer en onderhoud .................................................................... 41

5.8

Opties die van invloed zijn op energie en slimme aansturing ........................................................ 43

5.9

Opties die van invloed zijn op vervanging en kwaliteit .................................................................. 47

5.10

Samenvatting beleidsopties ........................................................................................................... 53

6

CONCLUSIE EN DUIDING ................................................................................ 55 6.1

| rapport

Nieuw beleid .................................................................................................................................. 55

7

BIJLAGEN....................................................................................................... 58 7.1

Bijlage 1 Overzicht investeringen ................................................................................................... 58

7.2

Bijlage 2 Overzicht exploitatiekosten ............................................................................................. 59

7.3

Bijlage 3 Uitgangspunten financiële doorrekening ........................................................................ 61

7.4

Bijlage 4 Toelichting SLEEC energielabel ........................................................................................ 64

7.5

Bijlage 5 Uitfaseringsdatums van diverse conventionele lampen .................................................. 65

7.6

Bijlage 6 Richtlijn Lichthinder: Grenswaarden voor de maximale lichtsterkte van armaturen ...... 66

7.7

Bijlage 7 MVI Overzicht van eisen en gunningscriteria................................................................... 67

7.8

Bijlage 8 Hoogwaardige gebieden .................................................................................................. 69

| rapport

1 Inleiding Halderberge is een gemeente in West-Brabant, met een bevolking van iets meer dan 30.000 inwoners, verspreid over vijf dorpen: Oudenbosch, Hoeven, Bosschenhoofd, Oud Gastel en Stampersgat. Elk dorp heeft een eigen karakter en een eigen verhaal. •

Oudenbosch staat bekend om de markante Basiliek, die is geïnspireerd op de Sint-Pietersbasiliek in Rome. Deze indrukwekkende Basiliek is een belangrijke toeristische trekpleister in de regio en geeft Oudenbosch een bijzonder karakter.

•

Hoeven heeft een sterk recreatief profiel, met onder andere een groot recreatiepark dat bezoekers van binnen én buiten de gemeente trekt. Zomers vinden hier veel gezinnen en jongeren hun vertier.

•

Bosschenhoofd kent een kleine luchthaven (ook bekend als Breda International Airport), waar recreatieve en zakelijke vluchten plaatsvinden. Dit zorgt voor een dynamische sfeer en unieke bedrijvigheid in de omgeving. De ligging direct naast de A58 zorgt voor verkeerskundige bijkomstigheden.

•

Oud Gastel heeft een lange historie en beschikt over een sfeervol dorpscentrum. Het dorp is ooit ontstaan rond de rivier de “Gastelse Vaart” en heeft in de loop der eeuwen zijn eigen karakteristieke stratenpatroon ontwikkeld.

•

Stampersgat, tenslotte, werd traditioneel geassocieerd met de suikerfabriek en industriële bedrijvigheid, maar heeft zich door de jaren heen ontwikkeld tot een dorp met een gemoedelijke woonomgeving met een eigen verenigingsleven.

Ondanks deze onderlinge verschillen delen de vijf dorpen een gemeenschappelijke basis: ze zijn omringd door een agrarisch landschap, polders en diverse natuur- en recreatiegebieden. Dit geeft Halderberge niet alleen een groen uiterlijk, maar maakt het ook aantrekkelijk voor toeristen en dagjesmensen die willen fietsen, wandelen of varen in de omgeving. Zowel de A17, A58, de N268 en de N640 zorgen voor een logistiek gunstige ligging als ook voor verkeerskundige neveneffecten.

1.1

Landelijk en recreatief: de identiteit van Halderberge

Het contrast tussen landbouw en recreatie is misschien wel het meest kenmerkende voor Halderberge. Aan de ene kant domineren akkers, weilanden en boerderijen het buitengebied en vind je in de dorpskernen winkels en kleinschalige horeca. Aan de andere kant worden toeristen en inwoners verleid door sportfaciliteiten, natuur, cultuurhistorische gebouwen en evenementen. Deze verscheidenheid vraagt om een zorgvuldig ingerichte openbare ruimte, waarin openbare verlichting een belangrijke rol kan spelen. Rol van openbare verlichting in het buitengebied Tijdens de avonduren draagt goede verlichting langs landelijke wegen en fietspaden in belangrijke mate bij aan de verkeersveiligheid. Tegelijkertijd willen we lichthinder en onnodige energiekosten voorkomen. In het buitengebied variëren verkeersstromen van landbouwverkeer, vrachtverkeer en auto’s tot (brom)fietsers en wandelaars, waarbij de bebouwingsdichtheid lager is dan in de dorpskernen. Dit zorgt ervoor dat niet op alle trajecten dezelfde intensiteit of samenstelling van weggebruikers voorkomt. Juist daarom kan slimme, gedimde of beperkt toegepaste verlichting hier uitkomst bieden: we zorgen voor voldoende zicht, maar vermijden overbelichting van het agrarische landschap.

2 | rapport

Verlichting in dorpskernen met zichtlocaties en recreatiegebieden Binnen de bebouwde kom heeft verlichting een bredere functie: het gaat niet alleen om verkeersveiligheid, maar ook om sociale veiligheid, uitstraling en sfeer. Het dorpscentrum van Oudenbosch kan bijvoorbeeld baat hebben bij het accentueren van het historisch/religieus erfgoed, terwijl Hoeven met zijn recreatiepark en kenmerkend winkelgebied meer heeft aan een duidelijke en veilige route naar en rond de voorzieningen. In Bosschenhoofd is het vliegveld overdag vanaf de A58 al een zichtbepalend element, maar ook ’s nachts kan de omgeving gebaat zijn bij heldere, goed geplaatste verlichting. In Stampersgat en Oud Gastel, met hun kleinschalige karakter, speelt verlichting weer een andere rol: hier hechten inwoners veel waarde aan een gezellige, geborgen sfeer in de avonduren.

1.2

Waarom een nieuw beleidsplan?

Openbare verlichting is een essentieel onderdeel van de infrastructuur. De wereld van verlichting staat niet stil. Een aantal ontwikkelingen die ons bewegen om het beleid te vernieuwen zijn: Verduurzaming Halderberge heeft zich de afgelopen jaren ingezet voor het vervangen van verouderde materialen met als grote kans het energiezuiniger maken van de openbare verlichting en het verminderen van de diversiteit aan materialen binnen de openbare verlichting. Inmiddels zijn nagenoeg alle traditionele lampen vervangen door ledarmaturen, die minder energie verbruiken en een langere levensduur hebben. We onderzoeken hoe we nog slimmere manieren van dimmen en beheren kunnen toepassen. Hierbij kijken we ook naar de mogelijkheden die de “markt” ons biedt om bijvoorbeeld losse onderdelen te vervangen of te hergebruiken, in lijn met circulaire principes. We monitoren tevens de prestaties van de eerdere generatie led-armaturen (rond 2016); indien deze door ouderdom minder presteren, vervangen we tijdig de led-module of het armatuur. Zo blijft de lichtkwaliteit overal gewaarborgd Slimmere technologie De mogelijkheden op het gebied van ‘smart lighting’ nemen toe. Denk aan sensoren die de intensiteit van de verlichting automatisch aanpassen op basis van de daadwerkelijke behoefte, tijdstippen of omgevingsfactoren.

Ook kan het aanlichten van iconische gebouwen een rol spelen, waarbij kleur en intensiteit flexibel regelbaar zijn. Tegelijkertijd vragen zulke technologieën om doordachte keuzes: we willen geen overbodige complexiteit en houden oog voor beheersbaarheid. Aandacht voor leefbaarheid en veiligheid Openbare verlichting draagt bij aan de beleving van de openbare ruimte. Mensen voelen zich veiliger als straten en paden voldoende verlicht zijn, maar overbodige verlichting kan juist voor overlast of schijnveiligheid zorgen. De gemiddelde leeftijd van de Nederlander (50+) stijgt en daarmee vaak ook de vraag naar verlichting. Een evenwichtige aanpak vergroot de leefbaarheid, ook voor mensen die niet per se ’s avonds op pad gaan maar bijvoorbeeld ’s nachts graag ongestoord willen slapen. Daarbij is maatwerk nodig: wat wenselijk is in een druk dorpscentrum, hoeft in een landelijk buitengebied niet dezelfde prioriteit te hebben. Onderhoud en beheersbaarheid Halderberge beschikt over circa 7.500 lichtpunten. Om storingen snel te kunnen verhelpen en reparaties betaalbaar te houden, willen we nog meer uniformiteit in de gebruikte masten en armaturen. Een beperkte set

3 | rapport

van standaardmaterialen op voorraad helpt om de doorlooptijd bij defecten te minimaliseren. Dat verhoogt het gebruikersgemak en de betrouwbaarheid. Nationale en provinciale trends De landelijke overheid stuurt steeds meer op energiebesparing en lichtreductie om lichthinder voor mens en natuur te beperken. De provincie Noord-Brabant ontwikkelt momenteel beleid rond lichthinder en duurzame innovatie. Halderberge wil hierin meebewegen en waar mogelijk de mogelijkheden in de “markt” in het toepassen van technieken die bijdragen aan veiligheid, comfort en natuurbehoud benutten De hierboven genoemde ontwikkelingen en keuzes hebben niet alleen invloed op de manier waarop we verlichting beheren, maar ook op de verdeling van de beschikbare middelen. De keuze voor hergebruik, modulaire vervanging of toepassing van slimme technieken vraagt om een bewuste afweging van investerings- en onderhoudskosten. Deze worden in de opties in hoofdstuk 5 verder uitgewerkt en financieel onderbouwd.

1.3

Wat mag er worden verwacht van dit beleidsplan?

Dit beleidsplan vormt het kader voor het beheer, de vervanging en de verdere ontwikkeling van de openbare verlichting in Halderberge. Het geeft inzicht in de huidige situatie, de gewenste richting en de keuzes die gemaakt kunnen worden in de komende beleidsperiode. Actuele beleidskaders Op basis van de externe analyse zijn alle landelijke en provinciale richtlijnen, plus relevante milieu- en duurzaamheidsdoelstellingen, vertaald naar heldere uitgangspunten voor Halderberge. Analyse van het huidige areaal We brengen in kaart welke verlichting reeds is verduurzaamd, welke thema’s nog aandacht vereisen en hoe we deze stap voor stap verder kunnen optimaliseren, onder andere via dimregimes en datagestuurd beheer. Opstellen van beleidskeuzes en visie Het beleidsplan beschrijft de belangrijkste beleidsregels, zoals het principe “niet verlichten, tenzij…”, het toepassen van dimregimes, aandacht voor sociale veiligheid en het beperken van lichthinder. Daarnaast worden keuzes gemaakt in hoe wordt omgegaan met vervanging, duurzaamheid, circulariteit en kwaliteit van de openbare ruimte, inclusief de mogelijkheid om beeldbepalende objecten en zichtlocaties gericht aan te lichten. Financieel kader en meerjarenbegroting Het plan bevat een financiële onderbouwing van het basisscenario voor vervanging en de bijbehorende exploitatiekosten.

Daarnaast worden verschillende beleidsopties uitgewerkt, waarmee inzicht wordt gegeven in de financiële gevolgen van aanvullende ambities op het gebied van beheer, energie en kwaliteit. Implementatie en overleg Om het plan praktisch uitvoerbaar te maken, worden afspraken gemaakt over de rol van de gemeente, de installatieverantwoordelijke en de externe partners (zoals de Woningstichting, Provincie en particulieren). Ook bepalen we wanneer en hoe we de beoogde doelen evalueren en bijstellen.

4 | rapport

1.4

Leeswijzer

Dit beleidsplan is, om u als lezer een duidelijke en overzichtelijke indeling te bieden, verdeeld over zeven hoofdstukken. Met deze onderverdeling in hoofdstukken beoogt dit beleidsplan u als lezer een gestructureerd en overzichtelijk overzicht te bieden van de belangrijkste elementen en stappen die worden genomen om het beleid voor openbare verlichting vorm te geven. Hieronder volgt een korte beschrijving van elk hoofdstuk: Hoofdstuk 1: Inleiding Dit hoofdstuk geeft een introductie op het beleidsplan en beschrijft de aanleiding voor het opstellen ervan. Tevens worden de doelstellingen van het beleidsplan uiteengezet, zodat u als lezer een helder beeld krijgt van wat ermee beoogd wordt. Hoofdstuk 2: Beleidskaders In dit hoofdstuk wordt antwoord gegeven op de vraag wat de gemeente moet doen op het gebied van openbare verlichting. De beleidskaders voor openbare verlichting worden benoemd en uitgebreid beschreven, zodat er duidelijke richtlijnen zijn voor het formuleren van het beleid. Hoofdstuk 3: Huidige stand van zaken Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de huidige situatie met betrekking tot openbare verlichting. Hierbij wordt ingegaan op verschillende aspecten zoals het aantal armaturen, energiegebruik en eventuele knelpunten of uitdagingen die momenteel spelen.

Hoofdstuk 4: Beleidsregels Op basis van de voorgaande hoofdstukken worden in dit hoofdstuk de uiteindelijke beleidsregels geformuleerd. Hierin worden concrete maatregelen en richtlijnen vastgesteld die moeten leiden tot de gewenste veranderingen en verbeteringen op het gebied van openbare verlichting. Hoofdstuk 5: Uitvoering en financiën Dit hoofdstuk richt zich op de uitvoering van het beschreven beleid. Er wordt inzicht gegeven in het financieel kader en de gekozen uitvoeringsopties, zodat duidelijk wordt welke middelen en stappen nodig zijn om het beleid daadwerkelijk te kunnen implementeren. Hoofdstuk 6: Conclusie en aanbevelingen In dit hoofdstuk worden de belangrijkste conclusies getrokken op basis van de voorgaande hoofdstukken. Tevens worden er aanbevelingen gegeven voor verdere acties en verbeteringen op het gebied van openbare verlichting. Bijlagen Dit Beleidsplan bevat diverse bijlagen die ter ondersteuning dienen van de voorgaande hoofdstukken.

5 | rapport

2 Waar moeten we rekening mee houden? Openbare verlichting heeft veel raakvlakken met andere beheertaken in de openbare ruimte. Zo is er een sterke samenhang met de infrastructuur (wegen en verkeer), het openbaar groen en thema’s als duurzaamheid en sociale veiligheid. Naast lokaal beleid, zorgen ook provinviaal en landelijk beleid voor kaders. Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de relevante externe en interne beleidskaders en de wijze waarop deze invloed hebben op de openbare verlichting binnen onze gemeente. Daarmee geeft dit hoofdstuk antwoord op de vraag “Waar moeten wij rekening mee houden?”

2.1

Landelijke beleidskaders 2.1.1

Aansprakelijkheid

Halderberge beheert de openbare ruimte en kan volgens artikelen 6:162 (onrechtmatige daad) en 6:174 (risicoaansprakelijkheid) van het Burgerlijk Wetboek aansprakelijk worden gesteld als een ‘opstal’, zoals een lichtmast, niet voldoet aan redelijke veiligheidsnormen. Een weggebruiker hoeft enkel aan te tonen dat de situatie gevaarlijk was en tot schade heeft geleid, zonder de schuldvraag te bewijzen. Hoewel de wet geen expliciete kwaliteitsnorm voor openbare verlichting voorschrijft, hanteert justitie vaak de Aanbevelingen voor Openbare Verlichting van de NSVV als richtsnoer. De gemeente mag daarvan afwijken als dit beleidsmatig en inhoudelijk goed is onderbouwd. In de praktijk betekent dit dat Halderberge zorgvuldig moet omgaan met ontwerp, plaatsing en onderhoud van verlichting, zodat weggebruikers of omwonenden niet in gevaar komen. Eventuele afwijkingen van NSVV-richtlijnen worden in het gemeentelijk beleid vastgelegd en gemotiveerd. De gemeente volgt wettelijke verplichtingen zorgvuldig op en gebruikt, binnen de eigen ROA (Richtlijn voor Ontwerp en Aanleg), NSVV-richtlijnen als referentie voor veilige en functionele openbare verlichting.

2.1.2

Richtlijnen openbare verlichting

De Nederlandse Stichting voor Verlichtingskunde (NSVV) geeft diverse richtlijnen voor openbare verlichting. Twee belangrijke documenten zijn de Nederlandse Praktijkrichtlijn (NPR 13201+A1:2018) en de Richtlijn voor Actieve Markering. De NPR 13201+A1:2018 beschrijft welke verlichtingsklasse nodig is voor uiteenlopende wegtypes en omstandigheden, zoals een dorpsstraat in Hoeven of een doorgaande route in Oudenbosch. De Richtlijn voor Actieve Markering biedt handvatten voor locaties waar men liever geen volledige verlichting toepast, maar wel maatregelen nodig zijn om de verkeersveiligheid te waarborgen, bijvoorbeeld in landelijke gebieden of natuurzones rond Bosschenhoofd. Men kan kiezen voor led-markering of oriëntatieverlichting met een lager lichtniveau, bijvoorbeeld in scherpe bochten of bij kruisingen. Halderberge baseert zich op deze richtlijnen, maar kan op specifieke locaties afwijken als de omstandigheden dat vereisen. Zo ontstaat een balans tussen veiligheid, comfort en het beschermen van de omgeving. De Gemeente Halderberge hanteert de NPR13201-2017+A1:2018 als uitgangspunt, waarbij 90% van de landelijke lichtniveaus geldt. In nieuwe situaties (uitbreiding en/of vervanging) dient hieraan te worden voldaan.

6 | rapport

2.1.3

Lichthinder en lichtvervuiling

In de Richtlijn Lichthinder (2020) van de NSVV staan drie kernbegrippen centraal: de Upward Light Ratio (ULR), de verlichtingssterkte (lux) op een relevant geveldeel en de lichtsterkte (candela) richting de waarnemer. De ULR geeft aan hoeveel licht onnodig omhoog straalt, wat kan leiden tot strooilicht of een lichtere nachtelijke hemel. De verlichtingssterkte op relevante geveldelen kan overlast veroorzaken voor omwonenden als deze te hoog is. De lichtsterkte beschrijft de emissie van het armatuur richting de waarnemer, wat bij direct zicht op een lichtbron tot verblinding kan leiden. Sinds 1 november 2021 gelden strengere grenswaarden voor nieuwe en aangepaste installaties, zodat lichthinder en lichtvervuiling beter worden beperkt. Niet alleen straatverlichting speelt hierbij een rol: ook reclameborden, tuinverlichting en veldverlichting bij sportaccommodaties dragen bij aan de totale hoeveelheid licht in de omgeving. Halderberge kijkt daarom bij vervanging of uitbreiding altijd naar de noodzaak van het verlichten van de openbare ruimte en met name op de weg. Bij nieuwe projecten is extra aandacht voor ongewenste lichtuitstraling in woonbuurten en natuurgebieden, zodat klachten en overlast zo veel mogelijk worden voorkomen. Halderberge past gedeeltelijk lichthinderrichtlijnen toe, gericht op maximale verticale verlichtingssterkte op een relevant geveldeel en ULR-grenswaarden.

Lichthinderklachten worden op maat behandeld, waarbij elke situatie individueel wordt beoordeeld. Het vaststellen van een zoneringskaart kan hierbij helpen.

2.1.4

Werkgeversverantwoordelijkheid

Openbare verlichting valt onder de NEN 1010 (ontwerp en aanleg) en de NEN 3140 (gebruik en onderhoud). Het grootste deel van het ondergrondse elektriciteitsnet waarmee de verlichting wordt gevoed, is in Halderberge in eigendom en beheer bij Enexis. Zij zijn verantwoordelijk voor de veiligheid tot aan het aansluitblok in de mast, terwijl de gemeente verantwoordelijk is voor het bovengrondse deel (mast, armatuur, kabel vanaf het aansluitblok). Halderberge heeft daarnaast een klein aantal eigen netten, zoals op bedrijventerrein Borchwerf II en circa 100 meter net in het centrum van Oudenbosch. Conform de NEN 3140 moet er een installatieverantwoordelijke (IV’er) zijn die toeziet op veilig beheer en onderhoud. De gemeente heeft de formele installatieverantwoordelijkheid (IV) gemandateerd en onder gemandateerd aan de manager en medewerkers van het team Realisatie, terwijl de dagelijkse uitvoering bij een extern bureau is ondergebracht. Aannemers die aan de elektrotechnische installaties werken, niet alleen verlichting, maar ook bijvoorbeeld gebouwen, gemalen en evenementenkasten, moeten conform NEN 3140 (de ARBO-wet) de juiste bevoegdheden kunnen aantonen. Het ondergrondse netwerk blijft in beheer bij de netbeheerder; de gemeente behoudt bovengrondse verantwoordelijkheid.

De formele IV ligt bij de manager en medewerkers van Team Realisatie, terwijl de dagelijkse uitvoering is uitbesteed aan een extern bureau.

7 | rapport

2.1.5

Wet Natuurbescherming

Sinds 1 januari 2024 zijn regels voor de bescherming van flora en fauna opgenomen in de Omgevingswet; waar relevant kan een omgevingsvergunning voor flora- en fauna-activiteiten nodig zijn. Verlichting kan soorten in hun gedrag verstoren, bijvoorbeeld vleermuizen die foerageren langs de polders of rond de kernen. In landelijk gebied kan kunstlicht de oriëntatie of het gedrag van diersoorten verstoren, vooral wanneer felle lampen of onnodig veel lichtbronnen worden toegepast. Bij nieuwe projecten in het buitengebied of natuurparken weegt de gemeente af of licht onnodige schade aanricht. Soms kan verlichting helemaal achterwege blijven, of is dimmen, het toepassen van alternatieve lichtkleuren of afscherming van armaturen, voldoende. Ook buiten aangewezen natuurgebieden kan openbare verlichting gevolgen hebben voor beschermde soorten; per project en locatie is ecologische toetsing nodig.

2.1.6

Politiekeurmerk Veilig wonen (PKVW)

Het Politiekeurmerk Veilig Wonen (PKVW) sluit grotendeels aan bij de richtlijnen van de NSVV en stelt aanvullende eisen aan de mate van verlichting, onder andere in achterpaden en woonstraten, uitgedrukt in luxniveaus en een minimale gelijkmatigheid. Het keurmerk is niet verplicht, maar een gemeentelijke keuze. Belangrijk is dat het PKVW alleen effectief is als de hele openbare ruimte op orde is, inclusief aanwezigheid van sociale controle, groenvoorziening en gebouw-gebonden elementen zoals hang- en sluitwerk. Halderberge richt nieuwe en gereconstrueerde gebieden in volgens PKVW-principes, met aandacht voor verlichting, indeling en sociale controle. Niet alle achterpaden zijn echter gemeentelijk eigendom, waardoor de verantwoordelijkheid soms deels bij woningcorporaties of particulieren ligt.

2.1.7

SER Energieakkoord

Het Energieakkoord van 2013, opgesteld door de Sociaal-Economische Raad (SER), markeert het Nederlandse energie- en klimaatbeleid tot 2030. Voorheen werd een vergelijkbare doelstelling bijgehouden door het Agentschap-NL. Het richt zich op energiebesparing, schone technologie, en klimaatbeleid, met de ambitie voor een duurzame, betaalbare energievoorziening. Voor openbare verlichting stelt het akkoord specifieke doelen: 1. 2. 3. 4.

20% energiebesparing in 2020 ten opzichte van 2013. 50% energiebesparing in 2030 ten opzichte van 2013 40% van de openbare verlichting met slim energiemanagement in 2020. 40% van de openbare verlichting energiezuinig in 2020.

Deze doelen gelden voor heel Nederland en onderstrepen het belang van energie-efficiëntie in de openbare verlichting. Halderberge heeft hier al op ingezet door conventionele (niet led) lampen te vervangen door led. Ook dimregimes dragen bij, zodat lampen ’s nachts minder fel branden waar dat kan. Dit bespaart energie, verlaagt de CO₂-uitstoot en reduceert lichthinder. Door slimme technieken zoals sensoren of het monitoren op afstand kunnen storingen sneller worden opgespoord en hersteld, wat de onderhoudskosten verlaagt. Halderberge volgt de doelstellingen van het SER Energieakkoord voor openbare verlichting.(1, 3 en 4 is gerealiseerd)

2.1.8

Nederland Circulair in 2050

Nederland wil in 2050 volledig circulair zijn, wat betekent dat grondstoffen optimaal hergebruikt worden en afval tot een minimum beperkt blijft. Ook in de openbare verlichting zijn stappen te zetten, bijvoorbeeld door in te

8 | rapport

zetten op levensduurverlenging, modulair onderhoud en circulaire inkoop. Bij modulair opgebouwde armaturen kunnen alleen de defecte onderdelen vervangen worden in plaats van het hele armatuur. Verder maakt hergebruik van masten, bijvoorbeeld via een platform als de Mastenbank, het mogelijk om goede bruikbare masten te redden van de schroothoop. Deze aanpak vraagt een andere manier van denken: focus op het behoud van waardevolle materialen, in plaats van standaard vervanging op vaste momenten. Zo ontstaan niet alleen milieuvoordelen, maar ook kostenbesparingen over de langere termijn. Halderberge zet zich in op circulaire principes conform Nederland Circulair 2050, met focus op duurzaam beheer en hergebruik van materialen in openbare verlichting.

2.1.9

Milieucriteria voor Maatschappelijk verantwoord inkopen

In het rijksbrede plan “Opdrachtgeven met ambitie, inkopen met impact” (2021) zijn minimumeisen en aanvullende gunningscriteria uitgewerkt om het milieu te sparen en de sociale impact van inkopen te verbeteren. Voor de openbare verlichting zijn daarin onder meer eisen opgenomen rond energieverbruik, CO₂-uitstoot en materiaalgebruik. Gemeenten kunnen deze minimumeisen hanteren, of ze zelf nog verder aanscherpen als ze hogere duurzaamheidsambities hebben. Zo ontstaat een objectieve manier om te sturen op de levensduur, onderhoudskosten en recyclebaarheid van producten. Halderberge past deze criteria toe bij aanbestedingen en inkoopprojecten, zodat aanbieders worden gestimuleerd om met innovatieve, energiezuinige oplossingen te komen. Dit sluit aan bij het bredere streven naar circulair werken en het verminderen van de ecologische voetafdruk.

2.2

Regionale beleidskaders 2.2.1

Bestuursakkoord 2022 – 2026 ‘Samen aan de slag’

Het bestuursakkoord 2022-2026 van de gemeente Halderberge, “Samen aan de slag”, schetst de ambities voor de afgelopen vier jaar. Het akkoord richtte zich op inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties, met extra aandacht voor duurzaamheid, leefbaarheid en sociale betrokkenheid. Halderberge, bestaande uit vijf unieke dorpen, wil door lokale kracht te benutten en regionaal samen te werken de voorzieningen op peil houden en toekomstbestendigheid bevorderen. Transparantie en betrokkenheid staan centraal: inwoners en de gemeenteraad worden actief betrokken bij beleidskeuzes om aan te sluiten bij lokale behoeften. Deze ambities raken direct het beleid voor openbare verlichting. Duurzaamheid, energiebeheer en het behoud van dorpskarakters vragen om verantwoorde verlichtingskeuzes. De gemeente streeft naar slimme verlichting die veiligheid en leefbaarheid bevordert, met aandacht voor natuurbehoud en donkerte in het buitengebied. Duurzame technologieën zoals ledverlichting, dimregimes en sensor-gestuurde-systemen dragen bij aan lagere energiekosten en minder lichthinder. Wel of geen verlichting speelt bovendien een sleutelrol in de inrichting van de openbare ruimte, waarbij sfeer en sociale samenhang in de dorpskernen worden versterkt. Het nieuwe beleidsplan biedt zeker mogelijkheden voor de invulling van nieuwe ambities in een volgend bestuursakkoord.

9 | rapport

2.2.2

Richtlijn Ontwerp en Aanleg (ROA) Openbare Verlichting

De gemeente Halderberge heeft een eigen Richtlijn Ontwerp en Aanleg (ROA) voor de openbare verlichting, die regelmatig wordt geactualiseerd op basis van aanbestedingen en de dan geldende wet- en regelgeving. In de ROA-OVL update 2024 staan technische eisen en uitgangspunten voor het ontwerpen, aanleggen en beheren van openbare verlichtingsinstallaties. Zo beschrijft de richtlijn welke verlichtingsklassen horen bij specifieke wegfuncties (bijvoorbeeld winkelstraten, woongebieden of buitenwegen) en hoe er wordt omgegaan met dimregimes. Ook onderwerpen als mastafstanden, kleurstellingen, kabelberekeningen en botsveiligheid krijgen aandacht. Het doel is een uniforme, energiezuinige en onderhoudsvriendelijke verlichting die de veiligheid en leefbaarheid bevordert zonder onnodige kosten of lichthinder. Daarnaast geeft de ROA richtlijnen over de toepassing van ledverlichting, materiaalgebruik en randvoorwaarden voor duurzaam inkopen. De gemeente wil hiermee een efficiënt en betrouwbaar verlichtingsnet garanderen, dat is afgestemd op lokale behoeften en de laatste technische ontwikkelingen. Door standaardisatie van materialen en methodes kan Halderberge storingen sneller verhelpen en de totale levenscycluskosten verlagen. De ROA vormt daarmee een belangrijk lokaal referentiekader voor (her)inrichting van openbare ruimtes.

2.2.3

Actieplan Lichtvervuiling

De provincie Noord-Brabant presenteerde in 2024 een Actieplan Lichtvervuiling, met als motto “donker waar het kan en licht waar het moet.” Hoewel het plan vanuit provinciaal niveau is opgesteld, biedt het ook voor Halderberge relevante aanknopingspunten om lichthinder te beperken en natuurlijke duisternis te beschermen. Het actieplan focust op bewustwording bij overheden, bedrijven en inwoners, bijvoorbeeld via het meten van opgaand licht en de inzet van zoneringskaarten die aangeven waar terughoudend verlichten wenselijk is. In het plan komen thema’s als energiebesparing, gezondheid, biodiversiteit en ruimtelijke kwaliteit samen. Voor Halderberge is het met name interessant om te zien hoe men in landelijke gebieden, rondom natuurgebieden en bedrijventerreinen de verlichting kan reduceren, bijvoorbeeld door alternatieve technieken of strengere kaders bij nieuwe vergunningen. De provincie werkt nauw samen met gemeenten en andere stakeholders om concrete maatregelen uit te voeren, zoals dimregimes of beperkingen voor felle reclameverlichting. Het actieplan sluit goed aan op het streven van de gemeente Halderberge naar zorgvuldig en verantwoord verlichten van de openbare verlichting én minimaliseren van lichthinder.

2.2.4

Bomenbeleid

Halderberge hanteert sinds oktober 2024 het zogeheten “3-30-300-principe” uit het koersplan Bomen voor de toekomst 2025–2035, om de openbare ruimte klimaatbestendig en groen in te richten. Deze norm houdt in dat elke woning uitkijkt op minimaal drie bomen, dat er rond de bebouwing dertig procent bladerdek is en dat elke woning binnen driehonderd meter toegang heeft tot een groengebied van minstens een halve hectare. Bij nieuwe ontwikkelingen worden bomen zo veel mogelijk behouden en extra bomen aangeplant waar de norm nog niet is behaald. Dit beleid heeft ook consequenties voor de openbare verlichting. Bomen en lichtmasten staan idealiter aan verschillende zijden van de weg. Kabels van lichtmasten worden buiten de kroonprojectie van een volwassen boom gelegd, zodat wortels en kabels elkaar niet hinderen. Bij het opstellen van verlichtingsplannen toetst de gemeentelijke boombeheerder of de beoogde locatie, het type mast en de hoogte ervan aansluiten op de aan- of bestaande beplanting, zodat zowel groen als verlichting optimaal tot hun recht komen.

10 | rapport

3 Wat heeft Halderberge aan openbare verlichting? Om dit beleidsplan in het juiste perspectief te kunnen beschouwen, is het van belang een beeld te kunnen vormen van de omvang en de karakteristieken van de openbare verlichting in de gemeente. Dit hoofdstuk beantwoordt de vraag "Wat heeft de gemeente aan openbare verlichting?" en biedt inzicht in de omvang en kenmerken van het areaal van de openbare verlichting. Omvang areaal openbare verlichting Halderberge (binnen beheer) Jaar

Lichtmasten

Armaturen totaal

Armaturen

Armaturen led

conventioneel 2020

7.018

7.131

5.269

1.862 (26%)

2026

7.368

7.523

1.162

6.361 (85%)*

* met het opstellen van dit plan loopt de laatste renovatieronde waarmee alle lampen zijn vervangen door LED

Sinds de start van het vorige beleidsplan heeft de gemeente Halderberge aanzienlijke stappen gezet in de verduurzaming van de openbare verlichting. In deze periode zijn bijna 4.200 conventionele armaturen vervangen door ledverlichting, waardoor inmiddels 85% van het totale areaal is voorzien van energiezuinige led-armaturen. Tegelijkertijd is ook sprake van een uitbreiding van het verlichtingsareaal. (In 2013 waren er 6500 lichtobjecten). Met name nieuwe woonwijken en infrastructurele aanpassingen hebben geleid tot een toename van het totaal aantal lichtobjecten. Hierdoor is het aantal verlichtingspunten vandaag de dag groter maar het energieverbruik kleiner dan in het verleden; zeker ook door de verduurzamingsmaatregelen die de gemeente heeft genomen. Om de lange-termijndoelstelling van 50% energiereductie in 2030 ten opzichte van het referentiejaar 2013 te behalen (zie paragraaf 2.1.7), zijn in de afgelopen jaren al grote stappen gezet. Op basis van de huidige ontwikkelingen (meer lichtobjecten) en uitgevoerde maatregelen (verduurzaming) blijft het realiseren hiervan onzeker. Daarmee verschuift de opgave van grootschalige energiebesparing naar het verder optimaliseren en borgen van het energieverbruik. Dit kan onder meer door uitbreiding van dimregimes, optimalisatie van schakelmomenten, mogelijke reductie van het areaal en toepassing van adaptieve systemen.

3.1

Leeftijdsopbouw masten en armaturen

Op basis van de beheerbestanden van het beheersysteem Luminizer, is er een analyse gemaakt van de areaalgegevens. In onderstaande grafieken is een overzicht gemaakt van de leeftijden van lichtmasten en armaturen en de verschillende materiaal- en lamptypes. Voor stalen lichtmasten wordt in de gemeente een afschrijvingstermijn van 40 jaar gehanteerd; voor aluminium lichtmasten is dit 30 jaar. De lichtmasten zijn, uitgezonderd de lichtmasten op Borchwerf II en een 10-tal armaturen binnen de kern Oudenbosch (o.a. Sluispoort), aangesloten op het netwerk van de netbeheerder Enexis. Door deze aansluiting hoeft de gemeente geen rekening te houden met vervangingsleeftijden van kabels en/of voedingskasten.

11 | rapport

3.1.1

Armaturen plaatsingsdatum

Armaturen plaatsingsdatum 4000 3500

> 25 jaar

> 20 jaar

3000

2814 2488

2500 2000 1500

998

864

1000 500 156

157

46

0 ≤ 2001

2002-2006

2007-2011

2012-2016

2017-2021

2022-2026

Project

Figuur 3-1: Leeftijdsopbouw armaturen gemeente Halderberge 02-2026 (bron: Luminizer ) De afgelopen jaren heeft Halderberge fors geïnvesteerd in het moderniseren van de openbare verlichting, met de nadruk op het vervangen van armaturen ouder dan twintig jaar. Waar in 2020 nog circa 30% van de armaturen deze leeftijdsgrens overschreed, is dit in 2026 teruggebracht tot circa 11%. Deze resterende armaturen zijn vrijwel volledig opgenomen in projecten voor 2026. Na uitvoering blijft naar verwachting nog slechts circa 2,5% ouder dan 20 jaar over. Voor deze overige 2,5% wordt nog naar passende maatregel gezocht om deze ook in 2026 te verduurzamen. Vervanging was noodzakelijk, omdat oudere armaturen vaker te maken hebben met veroudering, zoals verminderde lichtopbrengst en een hogere storingsgevoeligheid. Ook worden conventionele lampen uit de handel genomen. Met een inmiddels jong en toekomstbestendig areaal, inclusief lopende projecten is circa 46% van de armaturen jonger dan vijf jaar, ontstaat ruimte om de focus te verbreden. De nadruk verschuift van grootschalige vervanging naar optimalisatie (maatwerk), innovatie en beleving, met aandacht voor duisternis. Hierbij wordt ingezet op onder andere: •

Slimmere dimregimes,

•

Verdere digitalisering van het verlichtingsnet,

•

Gerichte reductie van het areaal,

•

En meer aandacht voor sfeer en identiteit in de openbare ruimte.

Deze ontwikkeling sluit aan bij de strategische keuzerichtingen zoals uitgewerkt in hoofdstuk 5.

12 | rapport

Naast de leeftijdsopbouw van het armaturenbestand is ook gekeken naar het type lichtbron: led of conventioneel. Deze uitsplitsing maakt inzichtelijk dat het merendeel van de oudste armaturen nog conventionele techniek bevat, terwijl recentere vervangingen vrijwel uitsluitend met led zijn uitgevoerd. Uit de onderstaande figuur blijkt dat het aantal conventionele armaturen in 2025 relatief beperkt is, maar sterk geconcentreerd in de oudste leeftijdscategorieën. Circa 86% van deze armaturen is ouder dan 15 jaar en komt daarmee op korte termijn in aanmerking voor vervanging. Deze armaturen zijn inmiddels opgenomen in vervangingsprojecten voor 2026.

Plaatsingsdatum conventionele en ledarmaturen (incl. projectaantallen) 4000 3500

> 25 jaar

> 20 jaar 2825

3000

2504 2500 2000 1500 827

1000 468

500

277 85

10

≤ 2001

2002-2006

110

252

121

26

18

2017-2021

2022-2026

0 2007-2011

Aantallen led

2012-2016

Aantallen conventioneel

Figuur 3-2: Leeftijdsopbouw conventionele en led armaturen gemeente Halderberge, inclusief de aantallen uit projecten) 02-2026 (bron: Luminizer ) Het overgrote deel van het areaal bestaat inmiddels uit led-armaturen. Zoals te zien in onderstaande figuur zijn deze grotendeels in de afgelopen tien jaar geplaatst. Toch is er ook binnen deze groep sprake van veroudering: een substantieel aantal led-armaturen is vóór 2016 geplaatst en behoort tot de eerste generatie. Deze oudere led-armaturen worden in het vervolgbeleid gemonitord en waar nodig tijdig vervangen, bijvoorbeeld bij verminderde lichtopbrengst of defecte modules.

13 | rapport

3.1.2

Lichtmasten plaatsingsdatum

Het beheer van de lichtmasten in Halderberge is goed op orde. Op basis van gegevens uit Luminizer blijkt dat slechts 6% van het totale aantal masten ouder is dan de gehanteerde levensduur (40 jaar voor staal en 30 jaar voor aluminium). Dat duidt op een grotendeels up-to-date mastenbestand. Binnen de gemeente wordt onderscheid gemaakt in materiaalspecifieke afschrijvingstermijnen: •

stalen masten: 40 jaar;

•

aluminium masten: 30 jaar.

Stalen masten die deze grens overschrijden worden niet automatisch vervangen. Eerst wordt beoordeeld of levensduurverlenging op verantwoorde wijze mogelijk is. Via mastinspecties en metingen, zoals stabiliteitsmetingen, wordt vastgesteld of de constructieve staat van de mast nog voldoende is. Indien dat het geval is, kan de technische levensduur met enkele jaren worden verlengd en kan vervanging worden uitgesteld. Aluminium lichtmasten worden wel na 30 jaar vervangen voor stalen masten volgens het beleid. De onderstaande grafieken toont de leeftijdsopbouw van de stalen en aluminium lichtmasten binnen de gemeente Halderberge.

Plaatsingsdatum stalen en aluminium lichtmasten (incl. projectaantallen) 4000

> 50 jaar (st.) > 40 jaar (al.)

3500

> 40 jaar (st.) > 30 jaar (al.)

3000

2793

2500 2000 1582 1332

1500 944

1000 500 29 23

130

270

84

105

100

0 ≤ 1976 (st.) ≤ 1986 (al.)

1977-1986 (st.) 1987-1996 (st.) 1997-2006 (st.) 2007-2016 (st.) 2017-2026 (st.) 1987-1996 (al.) 1997-2006 (al.) 2007-2016 (al.) 2017-2026 (al.) Aantallen staal

Aantallen aluminium

Figuur 3-3: Leeftijdsopbouw stalen en aluminium lichtmasten gemeente Halderberge 02-2026 (bron: Luminizer ) Uit de figuur blijkt dat het aandeel verouderde stalen masten beperkt is. Circa 2,3% van de stalen masten is ouder dan de gehanteerde levensduur van 40 jaar en komt in principe in aanmerking voor vervanging. Daarnaast zal naar verwachting circa 16% van de stalen masten binnen tien jaar deze leeftijdsgrens bereiken.

14 | rapport

Voor aluminium masten ligt dit anders. Hoewel deze slechts circa 8% van het totale mastenbestand vormen, is de veroudering binnen deze groep relatief groot. De helft van de aluminium masten is ouder dan de gehanteerde levensduur van 30 jaar en een aanzienlijk deel nadert binnen tien jaar het einde van de technische levensduur. Ondanks het beperkte aandeel in het areaal, betekent dit dat aluminium masten een relatief grote vervangingsopgave op korte termijn vertegenwoordigen. Gezien de kortere levensduur en de hoge mate van veroudering is het wenselijk om deze groep gericht op te nemen in de vervangingsstrategie, zodat tijdig kan worden gestuurd op veiligheid, kostenbeheersing en beheerbaarheid. De gemeente heeft al een keuze gemaakt om nieuwe masten in staal uit te voeren en geen aluminium meer toe te passen.

3.1.3

Areaalopbouw lampen naar type

Figuur 3- laat de opbouw van het aantal lampen per type zien. Hierbij toont het figuur links het beheerbestand aan het begin van 2020 en toont het figuur rechts de huidige situatie in 2026 inclusief de lopende vervangingsprojecten voor 2026. De vergelijking laat zien dat de gemeente Halderberge de omschakeling naar ledverlichting nagenoeg heeft afgerond. Bijna alle SOX (lagedruk natrium), SON (hogedruk natrium) en TL (fluorescentie) lampen zijn vervangen en ook de PL (compact fluorescentie) lampen zijn grotendeels vervangen. Dit heeft geleid tot een areaalbestand dat bijna volledig is verled. Led-armaturen zijn energiezuiniger, hebben een langere levensduur en zijn minder storingsgevoelig dan traditionele lichtbronnen, wat bespaart op energie, materiaal en onderhoud. Door Europese regelgeving (REACh en RoHS) zijn conventionele lichtbronnen uitgefaseerd. In de komende beleidsperiode wordt daarom ingezet op het afronden van de vervanging van de resterende conventionele armaturen.

1123

1844

691 458 7243 2895 LED

PL

LED

PL

TL

SON

TL

SON

SOX

CDM/CDO/CPO

SOX

CDM/CDO/CPO

Onbekend

Onbekend

Figuur 3-4: Areaal opbouw naar type lampen gemeente Halderberge Links: 03-2020 (bron: Beleidsplan 2021-2025). Rechts: 02-2026 weergave inclusief nog lopende vervangingsprojecten (bron: Luminizer).

15 | rapport

De onderverdeling van de lichtmasten in lichtpunthoogte en materiaalsoort voor het huidige beheerbestand is weergegeven in onderstaande figuur. Staal (Totaal 6.689) ≤ 4 meter 3.406

> 4 t/m 6 meter

> 6 t/m 8 meter

2.198

984

> 4 t/m 6 meter

> 6 t/m 8 meter

225

5

> 4 t/m 6 meter

> 6 t/m 8 meter

0

1

> 8 meter 74

Aluminium (Totaal 582) ≤ 4 meter 348

> 8 meter 4

Gietijzer (Totaal 15) ≤ 4 meter 14

> 8 meter 0

Figuur 3-5: Areaal opbouw naar type lichtmasten gemeente Halderberge 02-2026 (bron: Luminizer). Gemeente Halderberge heeft momenteel ruim 7.300 lichtmasten (sommige masten bevatten meerdere armaturen), waarvan 91% staal is. Het overgrote deel van deze stalen masten is voorzien van een coating. Dit betekent hogere kosten voor het onderhoud maar heeft wel als voordeel dat de levensduur van de mast wordt verlengd wanneer deze regelmatig wordt geschilderd.

3.1.4

Benchmark landelijke/regionale gemeenten

Een benchmark vergelijkt de kwaliteit en prestaties van een organisatie met die van vergelijkbare anderen. Halderberge heeft met circa 31.500 inwoners ongeveer 23 lichtmasten per 100 inwoners, wat boven het landelijk gemiddelde van 20 masten ligt. Dit wordt deels verklaard door het landelijk en recreatief karakter. Voor het vergelijken van de stand van de openbare verlichting is gebruikgemaakt van de OVLNL Monitor 2025. OVLNL (Openbare Verlichting Nederland) is een landelijk platform waarin gemeenten, netbeheerders en marktpartijen samenwerken aan kennisdeling en standaardisatie binnen de openbare verlichting. De gemeente Halderberge is hierbij aangesloten en levert gegevens aan voor de monitor. Op basis van de OVLNL Monitor 2025 bevindt ongeveer de helft van de Nederlandse gemeenten zich in de bandbreedte van 76% tot 100% ledverlichting, terwijl 31% zich bevindt tussen de 51% en 75%. Met circa 97% ledverlichting (inclusief lopende projecten) loopt Halderberge hiermee voor op het landelijk beeld.

16 | rapport

4 Wat wil Halderberge? In de voorgaande hoofdstukken is uitgebreid stilgestaan bij wat er in het algemeen verwacht wordt en wat de huidige stand van zaken van de openbare verlichting in Halderberge is. In dit hoofdstuk wordt verder ingegaan op het beleid vanaf heden. Hierbij komen zowel algemene als specifieke zaken aan bod. Daarmee wordt invulling gegeven op de vraag “Wat wil Halderberge?”

Ambitie en visie

4.1

De gemeente Halderberge streeft naar een duurzame, veilige en toekomstbestendige inrichting van de openbare verlichting. Daarbij wordt ingezet op het verder terugdringen van de CO2-uitstoot, het beperken van lichthinder en lichtvervuiling, het behouden van duisternis als kwaliteit en het efficiënt beheren van het areaal. Een belangrijk uitgangspunt is dat verlichting alleen wordt toegepast waar dit functioneel noodzakelijk is. Halderberge hanteert daarom het principe “Niet verlichten tenzij…”. Waar verlichting noodzakelijk is, wordt gekozen voor energiezuinige en beheersbare oplossingen die passen bij de functie van de omgeving. De gemeente zet de ingezette verduurzaming voort door ledverlichting volledig toe te passen. De resterende armaturen met conventionele lichtbronnen worden snel vervangen, mede omdat deze lampen door Europese regelgeving gefaseerd uit de markt verdwijnen. Het gaat daarbij onder andere om fluorescentielampen en andere conventionele lichtbronnen die niet langer geproduceerd of geïmporteerd mogen worden. Tegelijkertijd wordt gekeken naar nieuwe technische mogelijkheden, zoals slimme verlichting, connectiviteit en data-gedreven beheer, mits deze aantoonbaar bijdragen aan de beleidsdoelen van de gemeente. Halderberge wil met haar openbare verlichting bijdragen aan een openbare ruimte die: •

veilig is voor verkeersdeelnemers en gebruikers;

•

prettig en leefbaar blijft voor inwoners en bezoekers;

•

rekening houdt met flora, fauna en duisternis;

•

efficiënt en betaalbaar beheerd kan worden;

•

voorbereid is op toekomstige technologische ontwikkelingen.

4.1.1

Algemene uitgangspunten voor openbare verlichting

De openbare verlichting heeft tot doel het openbare leven tijdens donkere uren, circa 3.000 uur per jaar, zo goed mogelijk te laten functioneren. Tijdens de donkere uren kan dit functioneren behaald worden met lagere lichtniveaus, waarbij de openbare verlichting bij moet dragen aan een veilige woon- en leefomgeving met een minimaal energieverbruik. Een goede kwaliteit van de openbare verlichting is van groot belang om dit doel te bereiken. Er wordt daarbij gestreefd naar het gebruik van openbare verlichting op een niveau dat recht doet aan alle functies die verlichting moet hebben wanneer de situatie hier om vraagt. Halderberge streeft ernaar dat de openbare verlichting duurzaam en tegen acceptabele kosten bijdraagt aan: •

De verkeersdoorstroming en de verkeersveiligheid.

•

Het gevoel van sociale veiligheid; waarbij verlichting alleen wordt toegepast als er voldoende sociale controle is om deze veiligheid te ondersteunen.

•

Het creëren van sfeer, gezelligheid en identiteit.

•

Betrouwbaarheid van de installaties.

17 | rapport

•

Duurzaamheid en energie-efficiëntie.

•

Geen of zo min mogelijk hinder voor haar omgeving.

4.1.2

Beheer en Onderhoud

Om het areaal van de openbare verlichting kwalitatief op peil te houden, voert Halderberge jaarlijks gepland onderhoud en vervangingswerkzaamheden uit. De gemeente hanteert daarbij nu nog een vervangingscyclus van: •

20 jaar voor armaturen

•

30 jaar voor aluminium lichtmasten

•

40 jaar voor stalen lichtmasten

Deze cyclus is gebaseerd op de (landelijk) verwachte technische levensduur. In de praktijk kan hiervan worden afgeweken wanneer inspecties of meldingen aanleiding geven tot vervroegd of juist uitgesteld onderhoud. 1.

Preventief Onderhoud en Vervanging a.

Langetermijnplanning: Het areaal wordt systematisch (minder dan voorheen) geïnspecteerd om de conditie van masten, armaturen en kabels te beoordelen. Eventuele gebreken of verouderingsverschijnselen worden geregistreerd in het beheersysteem.

b.

Levensduureinde: Zodra de technische levensduur van masten of armaturen in zicht komt, worden deze ingepland voor inspecties of vervanging. Bij lichtmasten kan een constructieve keuring uitwijzen of de vervanging nog kan worden uitgesteld of dat de mast kan worden hergebruikt, bijvoorbeeld via een platform als Mastenbank, om zo goed bruikbare masten te redden van de schroothoop.