3. Teksten 9 wonderen en parels - Verhaal Oudenbosch.pdf

[1]

Stationsgebouw Oudenbosch staat al in 1854 met een treinverbinding op de kaart. Reizen was aan het begin van de negentiende eeuw nog een zware onderneming. Tijdrovend, vol risico’s en moeilijkheden. Tot de spoorwegen kwamen. Oudenbosch kreeg al vroeg een treinverbinding en een station. Het is, op een na, het oudste treinstation van Nederland. Het lag dan ook erg strategisch tussen Rotterdam en Antwerpen. Het spoorwegstation was een echte levensader voor het dorp. Nu konden kinderen uit heel Nederland – en hun ouders – hier naartoe reizen, voor het goede onderwijs waar Oudenbosch om bekend stond. En nog iets belangrijks: het station gaf Pastoor Hellemons de kans om Oudenbosch naar voren te schuiven als verzamelplaats voor Pauselijke Zouaven. Dat waren de soldaten die de landsgrenzen van het Vaticaan verdedigden. Verder was de trein was ook een uitstekend vervoermiddel voor goederen als wijn, bier en de gekweekte laanbomen. Leuk om te weten: Ook Vincent van Gogh stapte uit op dit station. Om s` nachts te voet over de heide naar ‘zijn’ geboorteplaats, het nabije Zundert te lopen. Hier om de hoek begint de St Bernaertsstraat, de oudste weg van Oudenbosch, en de oude verbinding tussen de haven en Bovendonk in Hoeven. Veel ondernemers, als boomkwekers en wijnhandelaren, en voorname personen woonden in deze straat. Dat is goed te zien aan de prachtige, monumentale panden.

[2a]

Begraafplaats broeders van Saint Louis Vaders, broeders en een monument voor de stichters. Vlak tegen het Arboretum ligt de begraafplaats van de Broeders van Saint Louis. De eerste broeders werden nog begraven op de Rooms-Katholieke begraafplaats, maar al gauw wilde men een eigen begraafplaats. Die kwam er in 1890, toen er voor de stichters van de broederscongregatie, pastoor Willem Hellemons en Vader Vincentius, een monument werd opgericht, geschonken door een aantal oud-leerlingen van Saint Louis. Je ziet het direct bij de ingang. Op een medaillon zijn hun gezichten afgebeeld. Johannes Huybrechts, ofwel Vader Vincentius is hieronder begraven. Hij was de eerste overste van de congregatie.

1

[2b]

Begraafplaats Zusters van Sint Anna Een monument van verstilling

Op de begraafplaats van St. Anna aan de St. Bernaertsstraat zie je een mooie afspiegeling van het leven in een congregatie. Alle zusters rusten onder gelijke grafkruizen. Op de begraafplaats staat een baarhuisje in gele baksteen. Let op de namen van de zusters die hier rusten. Bij de intrede in een congregatie krijgt elke zuster een naam van een heilige die haar aanspreekt. Die nieuwe naam staat voor een nieuw leven, dat voortaan in dienst staat van God. In de regel is dat een naam van een heilige en inspirator. [3]

Sint Anna Moederhuis en kapel, met bijzondere gevelbeelden.

Onderwijs en beroepsvorming was vooral een zaak voor jongens in de negentiende eeuw. Tot het jaar 1837. Toen vroeg Willem Hellemons aan de Franciscanessen, een congregatie uit Roosendaal, om ook naar Oudenbosch te komen. Het idee was om hier een school voor meisjes en een tehuis voor arme kinderen op te richten. Aan de zusters werd gevraagd om deze zorg op zich te nemen. Er kwamen vijf zusters om een klooster te stichten. Een klooster onder bescherming van de heilige St. Anna, de moeder van Maria, en vanouds een symbool voor liefdevolle gezinszorg. Een zandstenen beeld van St. Anna waakt nog altijd boven de toegangspoort. De zusters van Sint Anna vormen een mooi voorbeeld van een bloeiende onderwijscongregatie. Al snel na de stichting kwamen er allerlei opleidingen bij. Op maar liefst 27 plaatsen in Nederland werkten zusters van Sint Anna. Rond 1850 gingen de eerste zusters naar Suriname en ook in Afrika werd zorg en onderwijs gebracht. In Nederland zijn nog maar weinig zusters van Sint Anna actief. Vanaf 1 januari 2023 zijn ze verhuisd naar de Congregatie van de Zusters Franciscanessen van Mariadal in Roosendaal. Ze zijn erg blij dat ze daar een nieuw tehuis hebben gevonden. Maar in Kenia wordt het werk voortgezet met meer dan 200 zusters. De hoofdvestiging, het ‘Generalaat’ staat in Nairobi. De algemene overste is een Keniaanse zuster.

Samen met haar bestuur zorgt ze ervoor dat de Zusters van St.

2

Anna niet alleen in Kenia en Nederland zijn maar ook in Ethiopië, Tanzania, Oeganda en Amerika. [4]

Basiliek van de H.H. Agatha en Barbara Dankzij een bouwpastoor en de Oudenbosschenaren.

Hij is niet te missen, de immense basiliek. De koepel lijkt op de koepel van de beroemde Sint-Pieter. De voorzijde is geïnspireerd op de voorgevel van de Sint Jan van Lateranen, een andere beroemde kerk in Rome. Kijk je naar de Basiliek van Oudenbosch dan kijk je naar Rome. Deze hier is wel 16 keer zo klein als de wereldberoemde Sint-Pieter. Met grote ogen naar Rome kijken, dat deden de stichters van deze kerk trouwens ook. Het Rome van de pausen was de bron van inspiratie voor de Oudenbossche pastoor Willem Hellemons. De bekende Pierre Cuypers kreeg de opdracht voor het ontwerp van de basiliek. Hellemons keek als ’bouwpastoor’ niet alleen de bouwkunst af in Rome. Hij bracht rond 1840 ook het voorbeeld van de ‘congregaties’ mee. Congregaties waren in die tijd een nieuw soort gemeenschappen van broeders of zusters. Zij hielden zich bezig met armenzorg en onderwijs. Dankzij Hellemons werd Oudenbosch in heel Nederland bekend als onderwijscentrum. En bekend om zijn koepelkerk, een reus voor zo’n klein dorp, waar ook de lokale bevolking en ondernemers veel aan bijdroegen. Op het Basiliekplein zie je ook het monument voor de Zouaven; dit zijn soldaten die het grondgebied van het Vaticaan verdedigden. Je ziet een Zouaaf die de zegen ontvangt van Paus Pius de 9e. De Gidsen van De Basiliek vertellen graag alles over de dit monument en zijn geschiedenis. Meer zien.

De bouwstijl van de beroemde architect Pierre Cuypers is ook te bewonderen in het nabij gelegen Hoeven. Daar is het Seminarie Bovendonk te bekijken. Nu een prachtig hotel en conferentieoord.

[5]

Oudenbossche Haven Binnenzee en veer tussen Holland en Antwerpen.

3

Oudenbosch heeft zijn ontstaan te danken aan het turf steken. De turfhandelaren laadden hier hun productie over van turfschuiten op grotere schepen. Die brachten het verder weg. De bescheiden turfhaven werd in de Middeleeuwen opeens nog veel belangrijker. Eeuwenlang kon je veilig over land van Antwerpen naar Holland reizen. Tot de Elisabethsvloed van 1421. De landweg naar Holland was opeens een binnenzee geworden. Oudenbosch met zijn haven profiteerde daarvan. De bootverbinding Oudenbosch Dordrecht was nu de ‘snelweg’ tussen Holland en de Zuidelijke Nederlanden. En nog een mooi verhaal van de haven: bij de bouw van de Basiliek droegen de Oudenbosschenaren van hier de bakstenen door het dorp naar de bouwplaats. De binnenzee is al lang weer polder geworden. Maar de haven van Oudenbosch is nog steeds een plek vol beweging, waar je de geschiedenis aan kunt raken en waar de pleziervaart voor levendigheid zorgt. Meer zien: Langs de Kade vind je nog allerlei monumentale gevels en huizen, die vertellen over het leven rond de haven: turfvaart, handel, visserij, suikerbietenteelt en bierbrouwerij.

[6]

Napoleonskerkje Bataafse tijd: voortaan ieder geloof zijn eigen kerk De Franse tijd– vanaf het eind van de 18e eeuw - is een belangrijk moment voor de gelijkheid tussen de godsdiensten in Nederland. Katholieken krijgen – stap voor stap – meer ruimte om hun geloof te beleven en het kerkelijk leven te laten bloeien. En zij krijgen op veel plekken hun oude kerken weer terug. In het overwegend katholieke zuiden zorgt Koning Lodewijk Napoleon voor evenwicht tussen Katholiek en Gereformeerd; hij zorgt dat er ook Hervormde kerkgebouwen komen. Ze worden daarom Lodewijkskerkjes of Napoleonskerkjes genoemd. Vaak zijn dit kleine gebouwen, omdat de geloofsgemeenschapen in het zuiden niet groot waren. In Oudenbosch werd het kleine kerkgebouw in 1819 al vergroot. Als je goed kijkt boven de ramen kun je dit nog altijd zien. Let ook op de pastorie direct naast de kerk. Het is een van de oudste woonhuizen in Oudenbosch, uit 1562. Het woonhuis is ook gebruikt in de 17e eeuw voor gereformeerde erediensten. Vanaf 1750 was het eigendom van de Bernardusabdij en werd het gebruikt als woning voor de pastoor. Ten tijde van de Bataafse tijd vervielen alle eigendommen van de abdij aan de staat. Vanaf 1804 kregen de katholieken hun kerk in de St. Bernaertsstraat terug en de gereformeerden kregen het eigendom van de pastorie weer terug.

[7] 4

Saint Louis Een schoolplein met Romeinse allure.

De ondernemende pastoor Willem Hellemons en vader Vincentius (J. Huijbrechts) stichtten in 1840 Instituut Saint Louis. Met als doel: opvoeding en vorming van de mannelijke jeugd. Het begon klein. Met enkele jongens in een bescheiden woning in Oudenbosch. Het groeide uit tot dit plein met gebouwen van Romeinse allure, gedomineerd door de Grote Kapel. De Grote Cour is nu een stille binnenplaats. Ooit was het een speelplaats te midden van klaslokalen en slaapzalen van de internaatsleerlingen. Overal zat gaas voor de ramen. Dan kon er naar hartenlust worden gevoetbald. De Heilige Aloysius Gonzaga (1568-1591) werd door de broeders gekozen als hun patroon. Omdat op het deftige internaat veel Frans werd gesproken, werd Aloysius hier Louis, vandaar de naam Saint Louis. Hij was een telg uit een machtige SpaansItaliaanse familie. Maar Aloysius koos niet voor macht en rijkdom; hij stelde zijn leven in dienst van de zieken en behoeftigen. In de kerk groeide hij uit tot beschermheilige van onder andere jeugd en studenten. Een symbool dat goed paste voor de Broeders van Oudenbosch. Hun leefregels waren gebaseerd op de religieuze orde van de Jezuïeten. De Gidsen van St. Louis nemen je graag mee in de geschiedenis van het instituut.

[8]

Arboretum De kloostertuinen en botanische collecties leven voort.

Het leven op scholen en internaten was meer dan werken en studeren. Er werd ook volop ruimte gemaakt voor buiten zijn, sport en ontspanning in parken en tuinen. Zo ontstond op vele plekken in Oudenbosch een rijkdom aan groen. En soms kon dat groen natuurlijk ook weer helpen bij het onderwijs over de levende natuur. Groen was er ook volop rond Saint-Louis.

5

Oudenbosch trok bezoekers van over de hele wereld. Scholieren, hun familie, studenten van overzee, religieuzen… Veel bezoek dat Oudenbosch gemakkelijk kon bereiken omdat er een treinstation was. Er kwamen dus veel kijkers in het dorp. Dat was een buitenkans voor de boomkwekers: die lieten graag hun handelswaar zien. In de lanen, perken, parken, begraafplaatsen en kloostertuinen en bij kerkelijke feesten. Zo hadden de boomkwekers een prachtig podium, kregen zij een wereldnaam, en deden zij overal goede zaken. _ Het huidige Arboretum bestaat sinds 1987. Het komt voort uit de samenvoeging van de kloostertuinen van de broeders van Saint-Louis en paters Jezuïeten en hun collectie bomen en planten. Deze botanische tuin bestaat uit een Europese, Amerikaanse en Aziatische plantenverzameling. Je vindt er bijzondere collecties paardenkastanjes, sneeuwbes en specerijstruiken. Het Arboretum kent ruim 2500 verschillende bomen en planten. De tuin is 4 hectare groot inclusief vijver, theekoepel en plantenkas. Bij de ingang passeer je de voormalige bakkerij van het Jezuïetenhuis. Dit is nu het entreegebouw en is een rijksmonument, ontworpen door Nicolaas Molenaar, een leerling van architect Pierre Cuypers.

[9]

Jezuïetenklooster Geleerde paters en een sterrenwacht. In ongeveer 1830 werd aan de Markt een Latijns college gesticht. In 1839 werd het college overgenomen door het vicariaat Breda. Het werd een kleinseminarie, dat is de vooropleiding voor de eigenlijke priesteropleiding. Het neoclassicistische pand aan de Markt werd het huis der professoren. In 1878 betrekken de Paters Jezuïeten het college en breiden dit uit met een imposante tuinvleugel, ontworpen door Architect Nico Molenaar. Deze Molenaar is een leerling van Pierre Cuypers en overal in Tivoli zie je de grote invloed van deze beroemde architect. Sierlijk metselwerk, torentjes, kappen en smeedwerk. Zowel binnen als buiten is daar nog genoeg van te zien. De Jezuïeten waren vanouds verbonden met hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek. Een sterrenwacht hoorde daar natuurlijk ook bij. Dit klooster heeft de oudste Volkssterrenwacht van Nederland. Onderzoek in de ruimte had ook met het geloof te maken; het idee was dat je in de kosmos sporen kon vinden van Gods schepping. Meer zien: Bezoek de Sterrenwacht Tivoli, de medewerkers vertellen u er graag alles over.

6

Meer bouwkunst, van iets later maar in dezelfde sfeer, is te zien in Oud Gastel. In 1910 werd daar een nieuw neogotisch kerkgebouw neergezet, tegen een oude kerktoren uit de vijftiende eeuw.

[parel 1]

Begraafplaats Agathakerk De verdwenen voorganger van de Basiliek Kijk goed rond en je ziet meer dan alleen een begraafplaats. Hier stond – op de hoogste plek van Oudenbosch - ooit de kerk St Agatha. Deze middeleeuwse kerk werd in 1882 afgebroken. Zo’n eeuwenoud monument afbreken zou nu ondenkbaar zijn. Maar destijds vond men ‘m gewoon te oud, en vooral te klein voor de grote parochie. Monumentenzorg bestond nog nauwelijks en de grootse plannen voor de nieuwe Basiliek van Oudenbosch trokken meer belangstelling. Wel kwam er een kleine kapel St. Agatha gemaakt van de stenen van de kerk. De naam leeft bovendien voort in de benaming van de Basiliek H.H. Agatha en Barbara. De begraafplaats is in gebruik vanaf 1440, maar de meeste zerken zijn niet ouder dan 150 jaar. Het graf van pastoor Hellemons staat op het hoogste punt van de begraafplaats, op de plaats van het altaar van de oude kerk. Het is gemaakt door architect Peeters en gemaakt door steenhouwer Creton. Het graf van huisarts Huijsmans is voorzien van de barmhartige Samaritaan naar ontwerp van Pierre Cuypers. Het Heilig Hartbeeld – ook goed zichtbaar vanaf De Markt -is door pastoor de Wit op 15 augustus 1922 onthuld. Het is gemaakt door J. Custers. Speciaal hiervoor werd een neobarokke boog in de muur gemaakt die moest aansluiten op de architectuur van de basiliek.

[parel 2]

Binnentuin St Anna. Nu nog niet, later toe te voegen. Dan even goed kijken wat er te zien is.

[Parel 3]

Jan-Gielenplein 7

De oude pastorietuin is nog zichtbaar in de vorm van de perken.

Op de plaats van het Jan Gielenplein stond tot ca. 1965 de oude pastorie van Oudenbosch. Deze pastorie is gebouwd in het begin van de 17e eeuw. In 1963 waren er herinrichtingsplannen voor het centrum. Daarbij werd een nieuwe pastorie gebouwd aan de oostzijde van de basiliek. Op de plaats van de oude pastorie kwam een gemeentehuis. Dit is gesloopt in 1995 waarna de ruimte werd ingericht als plein. Achter de pastorie lag een mooie, grote tuin ingericht met wandelpaden, fruitbomen en kassen. Deze kassen en een gedeelte van de tuin moesten op voorspraak van pastoor de Wit in 1934 plaats maken voor zaal Fidei et Arti (Geloof en Kunst). Hem stond voor ogen om van de rest van de tuin een park te maken waar muziekgezelschappen konden optreden. De zaal Fidei et Arti bestaat nog steeds en is volop in gebruik. Dit gebouw is ontworpen door de bekende architect Duinstee uit Den Haag in de stijl van de Amsterdamse School. Strakke bakstenen gevels en fraaie symmetrie. Deze voorgevel is in 1978 vervangen waarbij de ingang naar de zijkant verhuisde. In 2023 is het gebiedje opnieuw ingericht. De voormalige pastorietuin was daarvoor een bron van inspiratie.

[parel 4]

Lourdesgrot Het Lourdeswonder dicht bij huis In 1858 beleefde de Katholieke wereld een wonder. In een grot in Lourdes verscheen Maria aan een jong meisje. Dit mirakel veroorzaakte een grote stroom bedevaartgangers naar Lourdes. Maar een tocht naar Frankrijk lag niet voor elke gelovige binnen bereik. Daarop ontstond de gewoonte om ook dicht bij huis het Lourdesgevoel te kunnen beleven. Alleen al in Nederland werden wel 120 Lourdesgrotten gebouwd. De paters Jezuïeten bouwden er ook een, 50 jaar na de Mariaverschijningen. Een grot met vijvertje achter hun klooster. De grot is gebouwd met misbaksels uit een steenfabriek. Een mooie vondst: dat zijn precies de grillige steenvormen die voor natuurlijke rots kunnen doorgaan. Veel Nederlandse Lourdesgrotten zijn alweer verdwenen, Door de zeldzaamheid en vanwege de prachtige ligging is de Lourdesgrot in Oudenbosch een Rijksmonument.

[parel 5]

Carnavalsmonument De Puit 8

Een puit op een put en een dikkopke.

Op het Jezuïetenplein staat het carnavalsmonument van ‘ut Puitenol’. Dat is de naam van Oudenbosch met carnaval. Puit is een West-Brabants woord voor kikker. Het is geplaatst bij het 44-jarig bestaan van de Stichting Oudenbossche Karnaval in 1995. Hiermee ging een diep gekoesterde wens in vervulling. Het beeld stelt een puit voor die zit op een put. De Puit is vervaardigd uit brons en is gemaakt door de bekende kunstenaar Leon Vermunt. De put is van straatkeien, zoals ooit de Markt bestraat was. Bij het 66-jarig bestaan van de stichting in 2017 kreeg de Puit gezelschap gekregen van een ‘dikkopke’. Ook dit monument is weer van de hand van Leon Vermunt. Het dikkopke is precies 22 jaar na plaatsing van de puit onthuld. De datum was 25 februari 2017. In oktober 2023 verhuisde de monumenten van het Jan Gielenplein naar een nieuwe plek op het Jezuïetenplein. Ook op deze plaats kijkt de Puit weer in de richting van het ‘oude Tivoli’, de plek waar de Stichting Oudenbossche Karnaval ooit werd opgericht. [Parel 6]

Natuurhistorisch en Volkenkundig Museum Oudenbosch Een compleet museum, speciaal voor de schoolkinderen in Oudenbosch.

Als religieus centrum stond Oudenbosch goed bekend in Nederland. De broeders van Saint Louis legden als docenten de basis voor wat in de opvoedkunde ‘aanschouwelijk onderwijs’ heet. Dat betekende: niet alleen theorie aanbieden uit schoolboeken, maar leerlingen oog in oog laten staan met objecten uit de hele wereld. Dat was een vooruitstrevende vorm van onderwijs. Veel broeders en paters waren geleerden en onderzoeker, en legden ook verzamelingen aan. Vogels, en andere dieren, stenen en mineralen, volkenkundige en archeologische voorwerpen… Zo ontstond dit speciale museum. En nog steeds speelt het een belangrijke rol voor het onderwijs in de streek. Het museum is gevestigd in de voormalige school ‘Regina Coeli’. Het gebouw toont architectuurinvloeden van het eclecticisme en is een gemeentelijk monument. De detailleringen van de gevels (ambachtelijke vaardigheid is zichtbaar in het metselwerk), de kozijnen en dakoverstekken zijn bijna allemaal nog gaaf. De ligging van het gebouw herinnert aan de sociale geschiedenis van Oudenbosch als onderwijscentrum. 9

[Parel 7]

Zouavenmuseum Soldaten voor de paus – helden van het Katholieke leven.

Wil je de bijzondere bloei van dit dorp en zijn omgeving begrijpen? Dan kom je telkens weer uit bij de werkkracht van de broeders en zusters. Die zijn misschien wel het grootste wonder van Oudenbosch. Zij waren de dragers van het katholieke leven. Zelfs bij oorlog om het grondgebied van de pausen in Italië schoot Oudenbosch te hulp. Opnieuw stond pastoor Hellemons op voor Rome. Hij riep katholieke mannen op om als soldaat de Pauselijke staat te verdedigen tegen de Italiaanse nationalisten van Garibaldi. Zij kwamen uit heel Nederland via Oudenbosch op voor de strijd. Samen vormden ze het leger van Pauselijke Zouaven. De naam Zouaven-verwijst naar het uniform: een grijs uniform met een rode rand en een wijde broek.” In die tijd was dat een afschrikwekkende verschijning op de slagvelden.

[dan hebben we daarnaast nog die algemene tekst, met een inleidende werking]

De 9 wonderen van Oudenbosch Inleiding Je ziet het onmiddellijk in Oudenbosch: hier hangt overal geschiedenis in de lucht. De basiliek met zijn koepel, het plein, de beelden… Ze toveren meteen het verre Rome voor ogen. In het kleine Oudenbosch is groot gedacht en hard gewerkt. Gewerkt én gestreden, voor kerk en paus, voor goed onderwijs en armenzorg. Kijk verder dan die wonderlijke Basiliek, en je ontdekt overal herinneringen, monumentale gebouwen en bijzondere verhalen. Over een ‘bouwpastoor’ met grote dromen en daden. Over broeders, zusters en over soldaten voor de Paus. Er zijn maar weinig dorpen in Nederland waar zo veel grote geschiedenis samenkomt: van Nederland, Europa en de wereld. Al die verhalen vertelt Oudenbosch, als je kijkt en luistert 10

naar de monumenten, de beelden, de bomen en de pleinen. Ontdek de 9 wonderen en nog meer pareltjes van het dorp. En bezoek ook de musea. Volg eenvoudig de route de 9 Wonderen van Oudenbosch om alle bezienswaardigheden van Oudenbosch tegen te komen. De wonderen en de pareltjes van Oudenbosch zijn gemakkelijk te herkennen aan de groene informatiezuilen en -borden.

11