Nazending: 10232273 Informatie over Plan van aanpak ombuigingen

gemeente Haarlemmermeer

De leden van de gemeenteraad van Haarlemmermeer

Postbus 250 2130 AG Hoofddorp

Bezoekadres: Taurusavenue 100 Hoofddorp Telefoon 0900 1852

Cluster Contactpersoon Telefoon Uw brief Ons kenmerk Bijlage(n) onderwerp

Corporate Control de heer P. Beumer 0900 1852

Verzenddatum

- 5 OEC. 2023 X.2023.07535 Plan van aanpak ombuigingen Informatie over Plan van aanpak ombuigingen

Geachte heer, mevrouw, Haarlemmermeer staat voor een gedegen financiële koers. Een sluitende begroting en een gezond meerjarenperspectief zijn hierbij noodzakelijke randvoorwaarden. Dit betekent dat er, zowel op de korte als ook op de lange termijn, sprake moet zijn van een evenwicht tussen de structurele baten en lasten. Bij de vaststelling van de Programmabegroting 2023-2026 heeft de raad als aanvullend uitgangspunt voor het financieel beleid besloten, dat wanneer als gevolg van de onzekere financieringssystematiek van het Rijk naar de gemeenten tekorten ontstaan, maximaal de laatste twee jaren van het meerjarenbeeld negatief mogen staan (2022.0001893). In de Voorjaarsrapportage 2023 is aangegeven dat op basis van de informatie van het Rijk over de nieuwe financieringssystematiek bepaald kan worden of het noodzakelijk is een proces te starten om te komen tot een sluitend meerjarenbeeld. Gelet op de huidige informatie vanuit de circulaires is het inderdaad nodig om te beginnen met een proces voor een sluitende meerjarenbegroting 2025-2028. In de Programmabegroting 2024-2027 is om die reden een procesvoorstel opgenomen om in het tweede kwartaal van 2024 de voorstellen te kunnen bespreken met de raad zodat er bij de behandeling van de Voorjaarsrapportage 2024 over besloten kan worden. Het college heeft hiervoor een plan van aanpak ombuigingen opgesteld.

De voorgenomen aanpak is op 19 oktober gepresenteerd in de eerste vergadering van de raadswerkgroep die voor de ombuigingen die avond is ingesteld. Het concept-plan van aanpak is vervolgens

Ons kenmerk: X.2023.07535

Pagina 2

besproken op 21 november in de raadswerkgroep en inmiddels door ons vastgesteld. Hierbij bied ik u ter informatie het door het college vastgestelde plan van aanpak Ombuigingen aan. Wij verwachten u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd .

s van de gemeente Haarlemmermeer,

e r Financiën, Luchthavenzaken, Woningbouw en Ruimtelijke ontwikkeling

Plan van aanpak ‘Kiezen uit noodzaak’ - Maatregelen voor een sluitend meerjarenbeeld 2025-2028 Versie: definitief Haarlemmermeer, 5 december 2023

1. Inleiding Haarlemmermeer staat voor een gedegen financiële koers. Een sluitende begroting en een gezond meerjarenperspectief zijn hierbij noodzakelijke randvoorwaarden. Dit betekent dat er, zowel op de korte als ook op de lange termijn, sprake moet zijn van een evenwicht tussen de structurele baten en lasten. Bij de vaststelling van de Programmabegroting 2023-2026 heeft de raad als aanvullend uitgangspunt voor het financieel beleid besloten, dat wanneer als gevolg van de onzekere financieringssystematiek van het Rijk naar de gemeenten tekorten ontstaan, maximaal de laatste twee jaren van het meerjarenbeeld negatief mogen staan (2022.0001893). In de Voorjaarsrapportage 2023 is aangegeven dat op basis van de informatie van het Rijk over de nieuwe financieringssystematiek bepaald kan worden of het noodzakelijk is een proces te starten om te komen tot een sluitend meerjarenbeeld. Gelet op de huidige informatie vanuit de circulaires is het inderdaad nodig om te beginnen met een proces voor een sluitende meerjarenbegroting 2025-2028. In de Programmabegroting 2024-2027 is om die reden een procesvoorstel opgenomen om in het tweede kwartaal van 2024 de voorstellen te kunnen bespreken met de raad zodat er bij de behandeling van de Voorjaarsrapportage 2024 over besloten kan worden. Het is een bewuste keuze alvast de voorbereidingen te beginnen.

Meerdere gemeenten doen dit met ons om zo de tijd te nemen voor een goede uitwerking. De daadwerkelijke besluitvorming over de implementatie hoeft pas plaats te vinden als de tekorten realiteit worden. Als de maatregelen uiteindelijk niet of niet volledig nodig blijken te zijn, dan kunnen de maatregelen weer van tafel. 2. Oorzaak tekort en starten met voorbereiden Het tekort in het meerjarenbeeld wordt veroorzaakt door de onduidelijkheid over de Financiering(systematiek) van het Rijk naar de gemeenten vanaf 2026. Met andere woorden het tekort wordt veroorzaakt door een lagere algemene uitkering doordat het Rijk de voeding van het fonds terugschroeft. Het is daarmee anders dan bij de strategische heroriëntatie een volledig generiek tekort: het kan niet worden toegedeeld aan veroorzakende onderdelen in de begroting. In lijn met het VNG begrotingsadvies is de begroting van Haarlemmermeer realistisch opgesteld en gepresenteerd aan de raad op basis van de informatie van het Rijk in de meicirculaire. Het advies van de VNG is als volgt: - Presenteer voor 2024 en 2025 van de meerjarenraming 2025-2027 een sluitende begroting. - Breng de lasten in de meerjarenramingen voor 2026 en 2027 in beeld, in de vorm van een realistische begroting.

Baseer deze op het huidige takenpakket, de noodzakelijke investeringen, de inflatie, de stijgende rente, de ambities uit uw coalitieakkoord en geschatte mee- en tegenvallers. Naar verwachting zullen de meerjarenramingen 2026 en 2027 dan duidelijk tekorten aangeven. 3. Relatie tot de strategische heroriëntatie Het tekort na de eerste begrotingswijziging 2024 (inclusief de uitkomsten van de septembercirculaire 2023) is € 18,0 miljoen in 2027. Hoewel het saldo in beweging is, is dit niet zodanig dat een omvangrijke ombuigingsopgave te vermijden is. Deze opgave komt bovenop de eerder besloten ombuigingen van de strategische heroriëntatie.

Plan van aanpak Kiezen uit Noodzaak-2024

2

Uitgangspunt in 2021 bij de keuzes waar te bezuinigen was dat deze voortvloeien uit het antwoord op de vraag 'wat voor gemeente willen we zijn?'. Hierbij golden drie overkoepelende uitgangspunten: 1. wij proberen individuele voorzieningen voor de minima in onze samenleving zoveel mogelijk te ontzien; 2. wij zijn een gemeente die kan en wil groeien en daarin staat het realiseren van woningen voor onze inwoners centraal; 3. wij proberen inwoners en ondernemers zoveel mogelijk te ontzien met lastenverzwaring. In de huidige aanpak worden deze uitgangspunten niet geheel terzijde gelegd, maar er zijn geen zaken onbespreekbaar om tot het sluitende meerjarenbeeld te komen. We nemen in de huidige aanpak mee vanuit de aanpak 2021: ▪ het werken van grof naar fijn samen met de organisatie ▪ de betrokkenheid van de volledige raad, college en directie ▪ het maken van onderliggende analyses van de cijfers ter ondersteuning van de keuzes Aandachtspunten vanuit de aanpak 2021 om anders te gaan doen: ▪ de raad had vorige keer het gevoel dat ze niet voldoende waren meegenomen. Met het oog daarop is nu een raadswerkgroep ingesteld. ▪ het proces resulteerde in besluiten over tussenvormen van voorgestelde maatregelen die daardoor moeilijker haalbaar werden of waarvan de maatschappelijke impact significant veranderde.

Vanuit de ervaring van de strategische heroriëntatie wordt in de uitwerking verder aandacht gegeven aan: ▪ De relatie met de lopende bezuinigingen ▪ De haalbaarheidstoets ▪ De toets op belemmering voor de groei van de gemeente 4. Aanpak Het streven is om een ambtelijk pakket maatregelen van circa € 20 miljoen samen te stellen met volledige realisatie in 2027. Het tekort is een bewegend doel, bedoeling is een pakket samen te stellen hoger dan het tekort in de meerjarenbegroting. Dan valt er immers voor college en raad te kiezen. Het is belangrijk dat er ook een lijst komt met niet gekozen voorstellen. Zo wordt het keuzeproces transparant. De keuzes zullen zowel de lasten als de baten betreffen. Het maken van de keuzes heeft duidelijk een externe oorzaak, namelijk een eenzijdige aanpassing van de financieringssystematiek van de gemeenten door het Rijk vanaf 2026. Het huidige inmiddels demissionaire kabinet wilde niet ‘over het graf heen regeren’ en bevriest de financiering van gemeenten en voert de uitgestelde opschalingskorting weer op wat leidt tot een grote terugval van inkomsten. We noemen de aanpak ‘ombuigingen’, maar gelet op het voorgaan voelt het als opgelegde bezuinigingen. De aanpak start met een financiële analyse. Vervolgens worden via een inhoudelijk traject de keuzes in beeld gebracht met inbreng van de financiële analyses uit de start van het traject.

De lijst maatregelen die dit oplevert, noemen we het keuzepakket. Met welke uitgangspunten voor de toekomst die keuzes gemaakt worden, wordt met het college voorafgaand besproken. Er zal een ambtelijk voorstel worden gedaan.

Plan van aanpak Kiezen uit Noodzaak-2024

3

Bestuurlijk

2. Waar kan het anders, minder (lasten) of meer (baten)?

1. Wat zien we in de cijfers?

3. Wat betekenen de keuzes?

Ambtelijk

Voorkeurslijst

Keuzepakket 2025-2028

Reservelijst

Wat betreft de voorbereiding van de keuzes wordt door de directie gesproken met de clustermanagers. Het is de uitdrukkelijke bedoeling om grotere keuzes voor te bereiden, te weten voorstellen die resulteren in inkomstenverhogingen, stoppen van taken en sluiten van voorzieningen en die een ruim budgettair effect hebben. De aanpak zal resulteren in een gelimiteerde lijst met zware maatregelen (geen kaasschaaf) waarvan de uitvoering op voorhand duidelijk is. Een omvangrijke lijst met kleinere maatregelen waar veel ambtelijke capaciteit in gaat zitten, is niet realistisch omdat: a) de uitvoering van de maatregelen van de strategische heroriëntatie nog lopend is en b) er anders te weinig tijd over blijft voor de lopende ambities. 5. Proces op hoofdlijnen Onze aanpak bestaat uit 3 fasen, mogelijk aangevuld met een 4e fase: A. De cijfers goed in beeld (financiële analyse) Net als bij de strategische heroriëntatie beginnen we met eerst goed naar de cijfers te kijken. Voor die eerste stap van de aanpak is de expertise van BDO gevraagd. BDO beoordeelt jaarlijks de financiële gezondheid van alle gemeenten op basis van de jaarrekeningen en analyseert hierbij de begrotingen van het komende jaar. a. Cijfermatige analyse van de jaarrekeningen en de begrotingen om opvallende zaken in beeld te krijgen, waarbij wordt gekeken of o.a.

de volgende punten zichtbaar zijn: ▪ Over- en onderschrijding in algemene zin, incidenteel versus structureel ▪ Onrealistische planning ambities/projecten/investeringen/overgehevelde budgetten ▪ Kostenontwikkeling als gevolg van areaalgroei ▪ Onvoorziene omstandigheden/calamiteiten ▪ Onvoorspelbare (rijks)inkomsten ▪ Beperkt grip op kosten verbonden partijen ▪ Onvoldoende budgetdiscipline of saldosturing

Plan van aanpak Kiezen uit Noodzaak-2024

4

b. Daarnaast vergelijken we de jaarschijf 2023 met CBS data, op taakveld niveau en ten opzichte van het gemeentefonds en met andere gemeenten. Vanuit de cijfers wordt de beïnvloedbare ruimte in de begroting inzichtelijke gemaakt met een effect van minimaal > € 200.000. B. Keuzes bepalen Als vanuit de cijferanalyse een beeld van de beïnvloedbare ruimte is bepaald, dan is dat nog niet een basis voor (haalbare) keuzes. De directie zal die met de clustermanagers voorbereiden. Doel is om een evenwichtig pakket met inhoudelijke maatregelen uit te werken met de clusters: wat is het financiële resultaat, wat zijn de relevante afspraken (contracten), wat zijn de maatschappelijke gevolgen (hoewel dit vaak maar beperkt inzichtelijk te maken is), wat is er nodig voor de implementatie etc. Vanuit de ervaring van de strategische heroriëntatie wordt ook aandacht gegeven aan: ▪ De relatie met de lopende bezuinigingen ▪ De haalbaarheidstoets ▪ De relatie met de groei van de gemeente Ook hebben we oog voor de motie ‘geen Haagse knaken geen Haagse taken’ waarin we dus gaan kijken welke taken we eventueel terug kunnen geven. Het uitgewerkte overzicht met maatregelen (het keuzepakket) wordt uiteindelijk vastgesteld door de directie voor de bespreking met het college. C. Bestuurlijke behandeling keuzepakket Het proces van de ombuigingen wordt vanuit de raad begeleid door een raadswerkgroep.

De raadswerkgroep heeft als doelstelling om sturing te geven op het proces. De raadswerkgroep zal geen inhoudelijke keuzes maken, die worden gemaakt in de openbaarheid van de raadszaal. In de raadswerkgroep worden het plan van aanpak, de voortgang, de aanbieding en de behandeling van de voorstellen voorbesproken. Als het keuzepakket ambtelijk is voorbereid, kan de bestuurlijke behandeling door het college starten. Het is uiteindelijk de bedoeling in de behandeling van de voorstellen door het college het keuzepakket te verdelen in een voorlopige voorkeurslijst en een voorlopige reservelijst. In de gesprekken kunnen ook voorstellen worden toegevoegd, gewijzigd of vervallen als het totaal maar genoeg is voor het dan bekende tekort in de meerjarenbegroting en er ook een adequate reservelijst ontstaat. Na de behandeling in het college worden de voorlopige keuzes aan de raad aangeboden ter bespreking. De wijze waarop dit gebeurt zal worden besproken in de raadswerkgroep. Na de met de raadswerkgroep besproken behandeling in de raad zal het voorstel worden aangepast en worden omgezet in een definitieve voorkeurslijst en reservelijst die gelijktijdig met de Voorjaarsrapportage 2024 worden aangeboden aan de raad. De maatregelen zullen echter niet meteen bij de Voorjaarsrapportage 2024 worden verwerkt in de begroting. D.

De weg terug (als optie) Er bestaat een mogelijkheid dat het Rijk tijdens de behandeling van de ombuigingen met aanvullende middelen komt en het tekort in de meerjarenbegroting daalt. In die situatie zal het college aan de raad een aanvullend voorstel doen toekomen over welke maatregelen in welke mate niet door hoeven gaan. Ook daarvoor geldt: evenwichtigheid.

Plan van aanpak Kiezen uit Noodzaak-2024

5

6. Gewenst eindresultaat Het is de bedoeling om begin februari een eindrapport gereed te hebben dat kan worden besproken met de raad (1e lezing). Dit rapport bevat een pakket aan maatregelen met daarin in ieder geval verwoord: - Omschrijving van de maatregel - Beeld van de financiën van de maatregel - Het financieel effect voor de meerjarenbegroting met eventueel ingroei - Haalbaarheid en invoeringskosten - Maatschappelijke effecten en risico’s - Beeld van de maatregel vanuit de groei van de stad - Relatie met lopende bezuinigingen Daarnaast zal op basis van de keuzes van het college een voorstel worden opgesteld waarin het gekozen pakket zal worden toegelicht. Hierin zal ook worden stilgestaan bij ‘de weg terug’: wat doen we als er toch (deels) extra middelen beschikbaar komen? 7. Hoofdproces en werkvorm In de Concept-programmabegroting 2024 is een procesvoorstel opgenomen uitgaande van drie hoofdfasen: A. Formuleren opdracht voor ambtelijke uitwerking: september t/m december 2023 B. Bestuurlijke bespreking en raadsconsultatie: januari t/m maart 2024 C. Besluitvorming (gelijk met Voorjaarsrapportage): april-juni 2024 Opdracht van college aan ambtelijke organisatie zal zijn: “In de ambtelijke uitwerking staat het maken van een lijst maatregelen. Het gaat hierbij om maatregelen om taken te minderen, taken te stoppen en inkomsten te verhogen.

De ambtelijke organisatie wordt gevraagd de (maatschappelijke) effecten goed in beeld te brengen. Vervolgens zullen wij een keuze maken in een voorkeurslijst en een reservelijst. Daarmee is er voor de raad ruimte om andere afwegingen te maken. Voorafgaande aan de besluitvorming wordt de raad in het vroege voorjaar meegenomen in de voorkeurslijst en de reservelijst en ook in positie gebracht om zelf voorstellen aan te dragen. De reactie en eventuele aanvullende voorstellen van de raad worden meegenomen in het raadsvoorstel dat de raad gelijktijdig met de Voorjaarsrapportage 2024 wordt aangeboden. In dat voorstel zal ook worden ingegaan op het scenario dat er toch extra middelen van het Rijk beschikbaar komen én welke ombuigingen dan (als eerste) worden verzacht een voorstel worden gedaan voor de situatie waarin er toch (gedeeltelijke) aanvullende rijksmiddelen komen.” De bestuurlijke afstemming over de voortgang vindt tweewekelijks plaats met de wethouder Financiën. De ambtelijke afstemming over de voortgang vindt plaats met de directeur bedrijfsvoering. In januari en februari vinden de besprekingen met het college plaats over de voorstellen voor de maatregelen. Het ombuigingsproces is in ieder geval 2-wekelijks een agendapunt in de directie voor de stand van zaken. Als er behoefte is aan een andere frequentie dan zal dat in overleg met de directie gaan.

Het proces heeft een projectleider in de persoon van Peter Beumer. Met de griffie wordt afgestemd over de besprekingen van de voorstellen in de raadswerkgroep en raad zelf.

Plan van aanpak Kiezen uit Noodzaak-2024

6

8. Planning Voor het hiervoor geschetste proces is de volgende planning opgesteld. Het is de bedoeling om de besluitvorming over de ombuigingen gelijktijdig met de Voorjaarsrapportage 2024 te laten plaatsvinden. De opbouw in de planning is steeds een ambtelijke voorbereiding, dan behandeling in het college en dan procesafstemming met de raadswerkgroep. Dit wordt gedaan voor de hoofdelementen van de planning: a) plan van aanpak; b) voorkeurslijst/reservelijst maatregelen c) raadsvoorstel. Onderdeel Eerste bespreking plan van aanpak Voorbereiding financiële analyse Gesprek over proces, uitgangspunten en aandachtspunten door het college Instellen en eerste vergadering raadswerkgroep Afronden financiële analyses Uitwerken keuzemaatregelen op hoofdlijnen Bespreken keuzemaatregelen op hoofdlijnen Vaststellen plan van aanpak Bespreking vastgesteld plan van aanpak en stand van zaken Uitwerken overzichten keuzemaatregelen Bespreken totaaloverzicht keuzemaatregelen Vaststellen voorstel aan college totaaloverzicht keuzemaatregelen Bespreken voorstel totaaloverzicht keuzemaatregelen en prioritering: voorlopige voorkeurslijst/reservelijst Bespreking proces voorkeurslijst/reservelijst Bespreken voorstel college keuzepakket 1e lezing Opstellen definitieve nota en raadsvoorstel “Kiezen uit noodzaak” Besluitvorming college over raadsvoorstel “Kiezen uit noodzaak” Bespreking proces

raadsvoorstel “Kiezen uit noodzaak” Besluitvorming raadsvoorstel “Kiezen uit noodzaak”

Plan van aanpak Kiezen uit Noodzaak-2024

Wie Directie F&A College-directie

Datum 30 augustus 2023 september 2023 26 september 2023

Raadswerkgroep-griffie

19 oktober 2023

F&A Directie en clustermanagers College-directie

September-oktober 2023 3 en 21 november 2023

College Raadswerkgroep

5 december 2023 14 december 2023

Clustermanagers Directie

1e helft december 2023 2e helft december 2023

Directie

1e week januari 2024

College

Januari-februari 2024

College-directie Raadswerkgroep Gemeenteraad

6 februari 2023 15 februari 2024/ 14 maart 2024 April 2024

F&A

Mei 2024

College

Mei 2024

Raadswerkgroep

Mei 2024

Gemeenteraad

Juni/juli 2024

28 november 2023

7