Bijlage 1 Kadernota warmtetransitie 2.0

20

Gemeente Haarlemmermeer

Kwetsbare wijken en bewoners vooruithelpen De warmtetransitie biedt ook kansen voor het helpen van kwetsbare mensen en wijken. Deze groep te ondersteunen met bijvoorbeeld isolatie biedt voordelen op twee manieren: we werken richting aardgasvrij en we reduceren energiearmoede door de energierekening te verlagen. Ook kan het gebruikt worden om kansen te scheppen voor menen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Lokale inbedding van de warmtetransitie Met de wijkaanpak kunnen we de warmtetransitie afstemmen op de omstandigheden en dynamiek in een wijk of buurt. Voor een succesvolle warmtetransitie moeten veel mensen iets aan hun woning doen, daarom is het noodzakelijk dat dit aansluit bij de lokale leefomgeving en inwoners zich in de oplossing kunnen vinden. De kracht van de samenleving benutten voor het maken van plannen en eventueel realiseren van oplossingen met een inwonersinitiatief past hier ook bij. Uitvoering van de wijkaanpak Voor een succesvolle wijkaanpak brengen we de drie bovenstaande uitgangspunten samen om inwoners zo effectief mogelijk te activeren, helpen en voortgang te realiseren. Dit betekent dat we de wijkaanpak met verschillende partners (intern en extern) samen aanpakken, met gemeentelijke taken als het onderhouden (of vernieuwen) van infrastructuur of het maatschappelijk werk om mensen kansen te geven in onze samenleving.

Dit maakt de wijkaanpak complexer, maar maakt de warmtetransitie voor onze inwoners veel aantrekkelijker en haalbaarder. We gebruiken daarbij inzichten van andere gemeenten. De wijkaanpak wordt verder behandeld in het Warmteprogramma. Gemeentebrede, individuele aanpak Tegelijkertijd met de wijkaanpak zetten veel inwoners zelf stappen om te verduurzamen. Dit spoor is van groot belang, omdat we niet overal (tegelijk) met de wijkaanpak aan de slag gaan. Het zijn daarnaast natuurlijk ook goede stappen in de verduurzaming van deze gemeente. Voor de gemeentebrede, individuele aanpak is het vooral belangrijk dat mensen toegang hebben tot betrouwbare informatie en ondersteuning. Het Energieloket Haarlemmermeer speelt een belangrijke rol in het adviseren van inwoners en het verzamelen en verspreiden van informatie over verduurzamen. Ook spelen zij een belangrijke rol in het ontzorgen van de inwoner: naast geld is de hoeveelheid gedoe dat verduurzaming oplevert een belangrijke barrière in het uitvoeren van bijvoorbeeld isolatiemaatregelen. We zetten ook in op de betaalbaarheid van verduurzaming, bijvoorbeeld met collectieve inkoopacties en subsidies zoals de Lokale Aanpak Isolatie.

5.3.4

Samenwerking met initiatieven

Onze werkwijze in de samenwerking met initiatieven is vastgelegd in het beleidskader “Omarmen van initiatieven in de Warmtetransitie”. Dit beleidskader uit 2022 is echter ingehaald door praktijkervaring met inwonersinitiatieven. Inwonersinitiatieven hebben in de beginfase meer ondersteuning nodig dan waar vanuit wordt gegaan in het beleidskader, en het geeft onvoldoende ruimte voor afspraken over hoe verantwoordelijkheden verdeeld worden tussen gemeente en inwonersinitiatief. Aan de andere kant geeft het ook weinig duidelijkheid aan inwonersinitiatieven over de ondersteuning die ze van de gemeente mogen verwachten. In een toekomstige nieuwe versie van het beleidskader “Omarmen van initiatieven in de Warmtetransitie” is het belangrijk dat de volgende zaken geregeld worden: • Welke rol zien we voor initiatieven in de warmtetransitie • Welke ondersteuning bieden we wanneer in het proces • Welke afspraken maken we over de verantwoordelijkheden • Wat is de ruimte voor maatwerk

5.3.5

Bronnenstrategie

Door warmtebronnen doelmatig te gebruiken zorgen we ervoor dat we efficiënt omgaan met de beschikbare warmtebronnen. De werkwijze bronnenstrategie gaat in op het onderzoeken, ontwikkelen en toebedelen van warmtebronnen. Wij hebben in onze gemeente verschillende warmtebronnen die verder worden onderzocht. De bronnen kunnen worden ingedeeld op basis van de temperatuur van de bron.

21

Gemeente Haarlemmermeer

Categorie

Temp

Bron

Techniek

Toelichting

Zeer laag temperatuur (ZLT)

10-30°C

Water

Aquathermie

Laag temperatuur (LT)

30-50°C

Bodem Lucht

WKO/bodemlussen Warmtepomp

Oppervlaktewater (TEO) Afvalwater (TEA) Drinkwater (TED) Tot 500 meter diep

Datacenters

Datathermie

Restwarmte koelproces

Aarde

Geothermie

500-1500 meter diep

Zon

Zonthermie

Aarde

Geothermie

Midden temperatuur (MT) Hoog temperatuur (HT)

50-70°C 70-90°C

1500-3000 meter diep

Of een bron wel of niet kan worden ontwikkeld, hangt onder andere af van de ontwikkelkosten van de bron, de verwachte warmteopbrengst, de verwachte warmteafname en de te realiseren CO2-reductie. Of een bron wordt ingezet voor een wijk hangt af van factoren zoals de ligging van de bron, de afstand tussen de bron en de gebouwde omgeving, de isolatiewaarde van de woningen en de impact op de leefomgeving. Natuurlijke bronnen zijn vaak gemeentegrensoverschrijdend waardoor er met buurgemeenten afstemming nodig is over het gezamenlijk gebruik van de bron. Voorbeelden hiervan zijn aquathermie en geothermie. Andere bronnen zijn zo groot dat ze een regionale functie kunnen vervullen, zoals de clusters van datacentra in onze gemeente. Voor deze zaken is het belangrijk om goede afstemming te hebben met omliggende gemeenten en andere betrokken partijen.

22

Gemeente Haarlemmermeer

6. Kiezen van warmteoplossingen In het Warmteprogramma wordt voor elk gebied een warmteoplossing voorgesteld (de ‘voorkeursoplossing’) die op basis van de kaders en criteria als beste naar voren komt. Een voorkeursoplossing is geen definitieve. Het bepaalt de richting die we – samen met inwoners en belanghebbenden – verder uitwerken via de Wijkaanpak. Om de kaders te kunnen gebruiken om warmteoplossingen in een gebied tegen elkaar af te wegen , zijn ze verder uitgewerkt tot criteria. Hiervoor is mede gebruik gemaakt van een online raadpleging, op basis van de zogenaamde ‘Participatieve Waarde Evaluatie’ (PWE)-methode. In de raadpleging is aan inwoners gevraagd punten te verdelen over verschillende ‘keuzetaken’, gebaseerd op de kaders uit deze nota. Met de resultaten zijn de kaders uitgewerkt tot criteria voor een afwegingskader waarin warmteoplossingen met elkaar vergeleken kunnen worden. In de basis moet conform de wetgeving worden onderbouwd als er wordt afgeweken van een voorkeursoplossing met de laagste nationale kosten. Door het afwegingskader te gebruiken maken we keuzes niet alleen op basis van de laagste prijs voor Nederland, maar nemen we hierin ook de kosten voor de eindgebruiker én een scala aan ‘kwaliteitscriteria’ mee.

We kiezen daarmee – gemotiveerd – voor oplossingen met de beste prijskwaliteitsverhouding voor een gebied, op basis van wat inwoners belangrijk vinden. Het afwegingskader is onderdeel van onderstaand stappenplan dat per wijk doorlopen wordt. Op deze manier maken we een Warmtekaart voor het Warmteprogramma waarin per gebied staat aangegeven wat de voorkeursoplossing is. De stappen: 1. Verzamelen van de mogelijke oplossingen voor duurzame warmte in de gemeente en verzamelen van alle beschikbare data over die warmteoplossingen. 2. Aflopen van een checklist voor alle warmteoplossingen, zodat oplossingen die op voorhand al (met grote mate van zekerheid) niet realistisch zijn, uitgesloten worden voor de afweging. 3. Invullen van het afwegingskader en zo de overgebleven warmteoplossingen met elkaar vergelijken. 4. De best scorende oplossing(en) toetsen met professionele partners, andere gemeentelijke opgaven (zoals de vervangingsopgave en klimaatadaptatie) en inwoners. Zo worden aanvullende (lokale) argumenten, prioriteiten of context opgehaald. 5. Als de nieuwe inzichten daar aanleiding toe geven, worden stappen 2,3 en eventueel 4 opnieuw doorlopen.

6.1

Verzamelen oplossingen & data

Voor de hele gemeente verzamelen we alle oplossingen die we mee willen nemen in het afwegingskader. Voor het verzamelen van data over de warmteoplossing en onze gemeente, gebruiken we verschillende bronnen. Naast onze interne data over bijvoorbeeld het gebouwbestand zijn een aantal belangrijke: • Startanalyse van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL); • Dashboard en datapakket Eindgebruikerskosten van TNO; • Buurtanalysetool van Liander.

6.2

Aflopen van de checklist

De checklist bestaat uit een aantal vragen waarmee we toetsen of een warmteoplossing mogelijk is in een bepaald gebied. Dit gebruiken we om warmteoplossingen die duidelijk onhaalbaar zijn uit de verder afweging te filteren. De belangrijkste vragen uit de checklist staan in onderstaande tabel.

23

Gemeente Haarlemmermeer

Haalbaar

Is de oplossing commercieel beschikbaar? Is de oplossing op schaal toe te passen? Is de oplossing technisch toepasbaar op het vastgoed? Is de oplossing technisch inpasbaar in de buitenruimte & ondergrond? Is eventuele vergunningverlening redelijkerwijs mogelijk? Indien collectief, zijn er voldoende geschikte (potentiële) warmtebronnen voor de oplossing beschikbaar? Betrouwbaar Is de oplossing betrouwbaar? Indien collectief, past de oplossing bij de eisen die een (toekomstig) warmtebedrijf zou stellen? Duurzaam Past de oplossing in het pad naar een duurzame (CO 2-vrije) manier van verwarmen?

6.3

Invullen afwegingskader

Het afwegingskader geeft een kwantitatieve basis om de beste oplossing voor elk gebied te bepalen. De uitkomst van het afwegingskader is richtinggevend voor het kiezen van een warmteoplossing. Het is altijd mogelijk dat er overwegingen zijn vanuit de lokale context die niet (of niet voldoende) zijn meegenomen in de checklist of het afwegingskader, maar wel van belang zijn. Daarom toetsen we de uitkomsten van het afwegingskader altijd met partners, inwoners en andere gemeentelijke opgaven. Als de nieuwe inzichten daar aanleiding toe geven, doorlopen we opnieuw de checklist en het afwegingskader. Uiteindelijk kan er altijd gemotiveerd van de voorkeursoplossing uit het afwegingskader worden afgeweken als de lokale situatie daarom vraagt. Dit sluit aan bij het kader: “Versnellen door standaardisatie, met ruimte voor maatwerk”. Het belangrijkste is dat keuzes voor een voorkeursoplossing op dezelfde manier tot stand komen en dat het voor iedereen transparant is. Zo kunnen we ook waar nodig keuzes heroverwegen bij nieuwe inzichten. Het afwegingskader is zorgvuldig opgesteld met input van partners en belanghebbenden. Toch is het mogelijk dat er nieuwe inzichten naar boven komen waardoor de scoringssystematiek aangescherpt moet worden. Dit wordt dan verwerkt in het Warmteprogramma.

6.3.1

Hoe werkt het afwegingskader?

Het afwegingskader werkt als volgt: 1. 2.

3.

De verschillende warmteoplossingen krijgen voor elk criterium een score, waarbij 4 de hoogste en 0 de laagste is. De score per criterium wordt vermenigvuldigd met de weging van het criterium. De weging loopt van 1. Niet (zo) belangrijk tot 3. Heel belangrijk. Het criterium Nationale Kosten krijgt als enige de weging 4, omdat dit een richtlijn van de Rijksoverheid is. Dit geeft de gewogen score. Per warmteoplossing worden de gewogen scores voor alle criteria bij elkaar opgeteld. Het totaal geeft de score voor elke warmteoplossing. Voorbeeld • Voor de impact op netcongestie krijgt Warmtepomp een score van 2, en MT warmtenet een score van 4 • Impact op netcongestie heeft een weging van 2. De gewogen score voor Warmtepomp is dan 2x2 = 4, voor een MT warmtenet is het 4x2 = 8 • Hetzelfde wordt gedaan voor de andere criteria • Warmtepomp heeft dan bijvoorbeeld de volgende gewogen scores: o Impact op netcongestie: 4 o Bijdrage koelen: 8 o Ruimte in de woning: 4 o Totale score: 4 + 8 + 4 = 16 • MT warmtenet heeft dan bijvoorbeeld de volgende gewogen scores: o Impact op netcongestie: 8 o Bijdrage koelen: 4 o Ruimte in de woning: 6 o Totale score: 8 + 4 + 6 = 18 • MT warmtenet heeft de hogere score, dus komt als de oplossing met de beste prijs-kwaliteitsverhouding naar voren

24

Gemeente Haarlemmermeer

6.3.2

Afwegingskader

Criterium

Weging

Scoringsmethode Haalbaar & betaalbaar De duurzame optie met de laagste maatschappelijke kosten wordt als referentie genomen. Van de andere opties wordt berekend hoeveel procent duurder deze zijn. De Startanalyse gebruikt een grens van 20% om een significant verschil aan te geven in kosten. :

Nationale kosten

4

Scores 4 - Laagste kosten 3 - 10% duurder 2 - 20% duurder 1 - 30% duurder 0 - Meer dan 40% duurder De score wordt berekend op deze schaal. Voorbeeld: 15% duurder krijgt 2,5 punt. De optie met de laagste eindgebruikerskosten wordt als referentie genomen. Andere opties worden uitgedrukt als percentage meerkosten t.o.v. de referentiekosten. De score is gebaseerd op hoeveel extra de meerkosten zijn. De analyse van eindgebruikerskosten van TNO gebruikt een bandbreedte van ±20%.

Eindgebruikerskosten

3

Scores 4 - Laagste kosten 3 - 10% duurder 2 - 20% duurder 1 - 30% duurder 0 - Meer dan 40% duurder De score wordt berekend op deze schaal. Voorbeeld: 15% duurder krijgt 2,5 punt. De scores voor benodigde aanpassingen in gebouwen zijn gebaseerd op de investering in euro’s. Dit gaat om de investeringen in isolatie, installaties en andere systemen in huis die die nodig zijn om volledig de overstap naar duurzame warmte te maken, zonder aardgas. Over het algemeen brengen grotere, benodigde aanpassingen hogere kosten met zich mee.

Benodigde aanpassingen in gebouwen

Voor een woning van voor 1945 die op een warmtepomp overgaat, is de geschatte benodigde investering ca. €40.000,-1,2. Dit bedrag hanteren we als de ondergrens van de punten. De bovengrens van de punten ligt bij geen investering. 2

Omdat deze scoringsmethodiek uitgaat van euro’s is het belangrijk dat deze - waar nodig aangepast wordt bij grote wijzingen in prijzen. Er wordt dan een herberekening gedaan. Scores 4 - Geen investering 3 - €10.000 investering 2 - €20.000 investering 1 - €30.000 investering 0 - Meer dan €40.000 investering De score wordt berekend op deze schaal. Voorbeeld: 15% duurder krijgt 2,5 punt.

1 2

25

Tool eindgebruikerskosten Haalbaarheidsonderzoek all-electric mogelijkheden in Zwanenburg, Sweco 2022 Gemeente Haarlemmermeer

Regie Zo min mogelijk overlast bij aanleg

1

Impact op elektriciteitsnet (netcongestie)

2

Scores 4 - Geen extra werkzaamheden nodig bij aanleg, nauwelijks tot geen overlast 3 - Beperkte extra werkzaamheden nodig bij aanleg, weinig overlast 2 - Middelgrote extra werkzaamheden nodig bij aanleg, matige overlast 1 - Grote extra werkzaamheden nodig bij aanleg, redelijk overlast 0 - Ingrijpende en/of langdurige extra werkzaamheden nodig bij aanleg, veel overlast De hoogste score is voor oplossingen die weinig tot geen impact op het elektriciteitsnet hebben. Denk hierbij aan een hoge temperatuur warmtenet waar enkel impact is door het overgaan op elektrisch koken. De laagste score is zo gekozen omdat de overgrote meerderheid van de warmteoplossingen voor de meeste woningen onder deze grens liggen. Scores 4 - Minder dan 0,5 kW impact 3 - 1,5 kW impact 2 - 2,5 kW impact 1 - 3,5 kW impact 0 - Meer dan 4,5 kW impact De score wordt berekend op deze schaal. Voorbeeld: 2 kVA meer vermogen nodig krijgt 2,5 punt.

Klaar voor de toekomst Draagt bij aan comfort (koelen)

2

Weinig ruimte nodig in en om de woning

2

Weinig ruimte nodig in de openbare ruimte

1

Scores 4 - Oplossing kan direct koelen 3 - NVT 2 - Oplossing kan met beperkte aanpassingen koelen 1 - NVT 0 - Oplossing kan niet koelen Benodigde vierkante meters vloeroppervlak in en om de woning. De scoring is gebaseerd op het aantal vierkante meters dat veelgebruikte oplossingen nodig hebben. Scores 4 - 0 m2 nodig 3 - 0,5 m2 nodig 2 - 1,0 m2 nodig 1 - 1,5 m2 nodig 0 - Meer dan 2 m2 nodig Benodigde vierkante meters per woningequivalent (WEQ) in de openbare ruimte. De optie met de minste benodigde ruimte wordt als de referentie genomen (hoogste score). Scoren 4 - Laagste aantal m2 3 - 20% meer m2 2 - 40% meer m2 1 - 60% meer m2 0 - Meer dan 80% meer m2

Samen Initiatief staat achter oplossing

26

1

Gemeente Haarlemmermeer

Scores 4 - Oplossing actief in ontwikkeling door initiatief 3 - Initiatief heeft plannen voor oplossing 2 - Initiatief heeft voorkeur voor oplossing 1 - NVT 0 - Geen initiatief of geen voorkeur van initiatief

6.3.3

Hoe is de weging tot stand gekomen?

De criteria en weging zijn opgesteld op basis van de kaders en de raadpleging onder inwoners. In onderstaande tabel is voor elk criteria aangegeven waarom voor een bepaalde weging is gekozen.

Criterium

Weging

Argumentatie weging Haalbaar & betaalbaar De nationale kosten zijn de totale kosten voor de warmteoplossing, onafhankelijk van wie het betaald. De optie met de laagste nationale kosten is dus het goedkoopste vanuit het grotere plaatje gezien, maar het is niet gegarandeerd dat dit de goedkoopste optie is voor inwoners.

Nationale kosten

De nationale kosten worden vanuit de Rijksoverheid gepresenteerd als primair criterium voor de keuze van een warmteoplossing. 4 Uit de keuzetaak in de raadpleging over maatschappelijke kosten versus keuzevrijheid is naar voren gekomen dat circa de helft van de respondenten deze maatschappelijke (nationale) kosten het belangrijkst vinden. Op basis van de richtlijn van de Rijksoverheid en de input van inwoners geven wij dit criterium de hoogst mogelijke weging (4). De eindgebruikerskosten zijn de kosten die de eindgebruiker betaalt, oftewel de gebouweigenaar en gebouwgebruiker gecombineerd (bij koopwoningen is de eigenaar en gebruiker hetzelfde).

Eindgebruikerskosten

3

Kosten voor de eindgebruiker zijn een belangrijke factor in het draagvlak onder inwoners en daarmee een belangrijke succesfactor voor de warmtetransitie. Tegelijkertijd kunnen overheden hoge eindgebruikerskosten beperken door de inzet van bijvoorbeeld subsidies. Daarom krijgen eindgebruikerskosten de één-na-hoogste weging: Heel belangrijk De benodigde aanpassingen in en om het huis of gebouw worden vertaald in een investering die nodig is. De investering gaat over de totale investering die in en aan een woning nodig is om deze over te laten gaan op de duurzame warmtevoorziening.

Benodigde aanpassingen

2

Voor de haalbaarheid van de overstap is de investering die benodigd is belangrijk voor inwoners. Zelfs als een optie op de lange termijn goedkoper is, kan een hoge investering in de weg staan om over te stappen. Tegelijkertijd kunnen grote investeringen via fondsen, leningen en financieringen uitgesmeerd worden, waardoor de drempel lager wordt. Daarbij is het wel belangrijk dat mensen zekerheid krijgen over de toekomstige kosten. Uit deze argumenten volgt de weging: Belangrijk

Regie

27

Dit criterium gaat over de overlast in de openbare ruimte door aanleg van de benodigde infrastructuur voor een warmteoplossing.

Zo min mogelijk overlast bij aanleg

1

Impact op elektriciteitsnet (netcongestie)

2

Gemeente Haarlemmermeer

Uit de raadpleging kwam naar voren dat mensen hier weinig punten aan toekennen. Daarom krijgt dit de weging: Minder belangrijk Dit criterium gaat over hoeveel impact een warmteoplossing heeft op het elektriciteitsnet, uitgedrukt in het vermogen dat een warmteoplossing nodig heeft. Gezien de uitdagingen met netcongestie in combinatie met de opgave voor elektrificatie en woningbouw krijgt dit criterium de weging: Belangrijk

Klaar voor de toekomst

Draagt bij aan comfort (koelen)

2

Dit criterium gaat over de mogelijkheid van een warmteoplossing om bij te dragen aan comfort door middel van koelen. Comfort gaat ook over isolatie en ventileren, maar deze kunnen bij alle warmteoplossingen toegepast worden (of zijn randvoorwaardelijk). Omdat het niet bij elke warmteoplossing mogelijk is om direct te koelen, is dit een onderscheidend criterium. De wens voor de mogelijkheid tot koelen kwam duidelijk naar voren uit de raadpleging. Daarom krijgt dit criterium de weging: Belangrijk. Dit criterium gaat om de benodigde ruimte in en om de woning voor de duurzame warmteoplossing.

Weinig ruimte nodig in en om de woning

2

Weinig ruimte nodig in de openbare ruimte

2

Mensen gaven hier in de keuzetaak veel punten aan. Daarom krijgt dit criterium de weging: Belangrijk Dit criterium gaat om de benodigde ruimte in de openbare ruimte voor de duurzame warmteoplossing. Mensen gaven hier in de keuzetaak veel punten aan. Daarom krijgt dit criterium de weging: Belangrijk

Samen Initiatief staat achter oplossing

1

Dit criterium gaat over of er in het gebied een inwonersinitiatief bezig is, en of zij een voorkeur of plan hebben voor een bepaalde oplossing. De gedachte hierachter is dat als een initiatief bezig is met een bepaalde warmteoplossing, dit het draagvlak onder inwoners verhoogt. In de raadpleging werd hier door mensen weinig punten aan gegeven. Daarom krijgt dit criterium de weging: Minder belangrijk

28

Gemeente Haarlemmermeer