Voortgang en vooruitblik programma Versterken Lokale Democratie

Informatienota

Onderwerp Voortgang en vooruitblik programma Versterken Lokale Democratie Nummer Portefeuillehouder Programma/beleidsveld Afdeling Auteur Telefoonnummer Email Kernboodschap

2026/0048979 Leeuwen, B. van 6.2 Gemeentelijk Bestuur PG Hornick, L. +31 6 42 636 030 lhornick@haarlem.nl In 2024 is het Programma Versterken Lokale Democratie (VeLD) gestart als vervolg op het programma Nieuwe Democratie. Het programma zet zich in voor het versterken van het samenspel tussen inwoners, de gemeentelijke organisatie en het bestuur. Daarbij is het doel om zowel inwonersparticipatie als overheidsparticipatie structureel en effectief te organiseren. Daarnaast richt het programma zich op het faciliteren en ondersteunen van bewonersinitiatieven. Het programma richt zich daarbij zowel op inwoners als op de interne praktijk van de gemeentelijke organisatie. In de afgelopen periode zijn stappen gezet in zowel de stad als de organisatie. Zo is gewerkt aan het ondersteunen van wijkplatforms en bewonersinitiatieven, het verder brengen van instrumenten als Wijk aan Zet en het burgerberaad, het versterken van participatievaardigheden van ambtenaren en het ontwikkelen en toegankelijk maken van participatie-instrumenten en werkwijzen. Via de reserve Participatie & Leefbaarheid zijn veel initiatieven financieel ondersteund. Tegelijkertijd is gestart met het zichtbaar maken en delen van ervaringen en leeropbrengsten, om de democratische waarden binnen de organisatie verder te versterken en te borgen.

Om inzicht te verwerven in het democratische samenspel heeft het programma zich tot slot verdiept in polarisatieprocessen en hoe deze, of de ervaring van deze, werken in dit samenspel met de stad.

Behandelvoorstel voor commissie Relevante eerdere besluiten

1. Het college stuurt de informatienota ter kennisname naar de commissie Bestuur. Afronding programma Nieuwe Democratie, doorstart Programma Versterken Lokale Democratie (2022/1376472) zoals behandeld in het college van 15 november 2022 1. Het college van burgemeester en wethouders stelt de informatienota aan de commissie vast.

Besluit college d.d. 31 maart 2025

de secretaris,

Kenmerk: 2026/0048979

de burgemeester

1/6

1. Aanleiding De gemeente Haarlem zet in op het versterken van de lokale democratie en het vergroten van de betrokkenheid van inwoners bij beleid en uitvoering. Dit vraagt om een gemeentelijke organisatie die participatie structureel en zorgvuldig toepast, bewonersinitiatieven faciliteert en in duurzaam contact is met haar inwoners. Met het programma Nieuwe Democratie (2019-2022) is ervaring opgedaan met bewonersinitiatieven en nieuwe vormen van participatie en zeggenschap zoals een burgerberaad, uitdaagrecht en het instrument Wijk aan Zet. Deze periode heeft waardevolle inzichten opgeleverd, en liet ook zien dat verdere verdieping, verbreding en borging nodig zijn om democratisch werken duurzaam onderdeel te maken van de gemeentelijke praktijk. Om hier uitvoering aan te geven is in 2024 het Programma Versterken Lokale Democratie gestart voor de periode 2024–2027. Het programma richt zich op het versterken van het samenspel tussen inwoners, gemeentelijke organisatie en bestuur. Met deze informatienota wordt een terugblik gegeven op de voortgang van het programma tot nu toe en wordt vooruitgekeken naar de resterende looptijd. Daarmee wordt inzicht geboden in de resultaten die zijn bereikt en de accenten die in de resterende periode tot en met eind 2027 worden gelegd. 2. Toelichting Het programma richt zich op zowel stad als gemeentelijke organisatie.

Het ondersteunt de ambitie om inwoners eerder, op een passende manier te betrekken bij gemeentelijke opgaven en om initiatieven uit de stad eenduidig en zorgvuldig te behandelen vanuit een mogelijkmaak perspectief. Het programma werkt langs vier programmalijnen: 1. Directe interactie met de stad: burgerberaad, Initiatievencafés, Initiatievenschool, Wijk aan Zet, Kompas voor initiatief en HaarlemLink. 2. De Democratiewerkplaats: leren en ontwikkelen, ook met de stad, met reflectiesessies, evaluaties en casuïstiekbespreking. Het verbeteren van dienstverlening voor initiatieven. 3. Borging: borgen van werkprocessen, ondersteuning ambtenaren bij participatie en het borgen van nieuw instrumentarium. 4. Laten meebeleven en vertellen over directe zeggenschap en wat dit voor gemeente en inwoners betekent. Het merendeel van de activiteiten binnen deze lijnen wordt uitgevoerd door het programma zelf. Daarnaast raakt het programma aan andere beleidsvelden en organisatieontwikkelingen, zoals het participatiebeleid, gebiedsgericht werken en organisatieontwikkeling. Hoewel hierover deels al

Kenmerk: 2026/0048979

2/6

afzonderlijk is gerapporteerd, worden deze ontwikkelingen in deze informatienota meegenomen om een samenhangend beeld te geven van de stand van zaken. 3. Resultaten Hieronder wordt per programmalijn benoemd welke acties gerealiseerd of opgestart zijn en wat er nog op de planning staat voor 2026 en 2027. 3.1 Programmalijn 1 – Interactie met de stad Wat is bereikt? In de afgelopen periode is gewerkt aan het versterken van de directe interactie tussen de gemeente en inwoners. Waar bij de start van het programma vooral sprake was van losse initiatieven en experimenten, is inmiddels meer samenhang ontstaan in de ondersteuning van bewonersinitiatieven en de aanwezigheid van de gemeente in wijken en buurten. Gerealiseerde resultaten • • • •

• • • •

•

Zes Initiatievencafés Initiatievenschool: doorlopend aanbod op maat voor initiatiefnemers, actieve inwoners, met speciale aandacht voor leden van (startende) wijkplatforms; Wijk aan Zet: edities Oost (2x) en Noord (Noord-zuid). In de bijlage is een toelichting opgenomen; Er zijn 21 initiatieven ondersteund uit de Reserve Leefbaarheid en Initiatief, waaronder: o Het Verhalenhuis in Noord o Circulaire fietsenstalling o Badhuis in Zuidwest o Open Koffiehuis Boerhaavewijk o Nijmanshofje in Oost o Kinderkrant Jong023 o Broedplaats Centrum Schalkwijk o Broedplaats de Volharding in Haarlem Noord; Burgerberaad CO2-reductie (2023) en burgerberaad Parkeren (2024); Met partners: organiseren wijkdebatten, jongerendebatten voor de gemeenteraadsverkiezingen en debatten voor basisschoolleerlingen; Ondersteuning Wijkplatforms (samen met de gebiedsverbinders); Meet & Share: actieve ontmoeting tussen raadsleden en inwoners. Tijdens de Meet & Share in 2025 is gewerkt met luistergesprekken. In de evaluatie werden juist deze gesprekken als zeer positief ervaren en benoemd als versterkend voor de relatie tussen gemeenteraad en stad; De Grote Initiatievendag ‘Liefde voor Haarlem’: Haarlem kent volop betrokken en actieve bewoners, dat kan soms wegvallen in tijden waarin negatief nieuws alom tegenwoordig is.

Om de enorme inzet in de stad te vieren en tegemoet te komen aan de wens van de vele actieve inwoners om elkaar te leren kennen, is op 14 februari 2026 daarom het event ‘Liefde Voor Haarlem’ georganiseerd om zo de verbinding en positieve energie te laten zien en nog meer tot stand te laten komen.

Kenmerk: 2026/0048979

3/6

Vervolg en focus 2026–2027 In de komende periode ligt de nadruk op het verder verdiepen en bestendigen van de interactie met de stad. Inzet is het overdragen van succesvolle werkwijzen aan de reguliere organisatie en het borgen van de kennis en kunde in functies. Door het contact met de stad wordt steeds meer duidelijk dat er bij sommige inwoners behoefte is aan verbinding, zowel onderling als met de gemeente. Het programma onderzoekt wat passende manieren zijn om de onderlinge verbinding tussen actieve inwoners te ondersteunen. 3.2 Programmalijn 2 – Democratiewerkplaats: Leren en ontwikkelen Wat is bereikt? De Democratiewerkplaats heeft zich ontwikkeld tot het leer- en ontwikkelhart van het programma. Ambtenaren worden ondersteund in het werken vanuit democratische waarden en participatie nieuwe stijl, waarbij leren zoveel mogelijk is gekoppeld aan de dagelijkse praktijk. Er wordt veel gebruik gemaakt van de kennis en werkvormen van de Democratiewerkplaats. Het programma richt zich op het versterken van de lokale democratie. Daarbij heeft het ook aandacht voor dat wat het democratische samenspel bemoeilijkt, zoals (ervaren) polarisatieprocessen. Het programma heeft zich in de afgelopen periode gericht op het agenderen en verzamelen van kennis over polarisatieprocessen en wordt dit omgezet naar activiteiten om kennis te delen en te verbinden aan casuïstiek.

Gerealiseerde resultaten •

• • • • • • •

De Democratiewerkplaats: casuïstiekbespreking, coaching, ontwikkelen en het geven van diverse workshops en het ondersteunen van ambtenaren en partners bij complexe zeggenschapsvraagstukken in de stad; Presentaties en leerroute op maat rondom polarisatie en verbinding; Participatieleerlijn: het programma versterkt de kennis en vaardigheden van medewerkers op het gebied van participatie en het betrekken van inwoners bij gemeentelijke processen; Belevingsbijeenkomsten rond uitdaagrecht: De Groene Esplanade en het Posthuis; Ondersteuning co-creatieproces Nieuwe Groenmarkt en Groene Singel; Kompasgesprekken met inwoners, partners en ambtenaren rond integrale vraagstukken/ideeën die in de wijk ontstaan; Bestuur Op Maat: vroegtijdige integrale advisering aan en richting vragen van het college van B&W rond bewonersinitiatieven uit de stad; Deelname aan onderzoeken van de Hogeschool van Amsterdam, de Haagse Hogeschool en het organiseren van praktijkdagen voor studenten.

Vervolg en focus 2026–2027 De focus ligt de komende periode op het structureel verankeren van leren en reflectie in het werk van teams en afdelingen. Inhoudelijk gaat de aandacht naar weerbaarheid en veiligheid van ambtenaren én inwoners waarbij verharding een rol speelt, bijvoorbeeld bij bewonersbijeenkomsten. Blijvend aandacht geniet het bereiken van inwoners die we als gemeente minder makkelijk tegenkomen. Wijk aan Zet blijkt één van de manieren waarbij het wel lukt om actief contact te krijgen met een breed scala van inwoners. Een andere focus ligt bij het verder

Kenmerk: 2026/0048979

4/6

ontwikkelen van samenwerken en publieke waarde creëren met de stad, zoals met bewonersorganisaties en de Impactcoalitie, rond de grotere vraagstukken in de stad. Denk daarbij aan thema’s als gezondheid, wonen, mobiliteit, ontmoeting, verbindingen duurzaamheid. De integrale blik en werkwijze vanuit het programma helpt om te de organisatie te adviseren om beleid en uitvoering vorm te geven vanuit bewonersperspectief. 3.3 Programmalijn 3 – Borgen Wat is bereikt? In deze programmalijn is ingezet op het borgen van kennis, instrumenten en werkwijzen die zijn ontwikkeld. Daarmee is een belangrijke stap gezet van experimenteren naar structurele toepassing binnen de organisatie. De kennisbank voor participatie en zeggenschap is volop in ontwikkeling. Daarmee staat een basis om beter samen te kunnen werken. Gerealiseerde resultaten • • • • • • •

Evaluatie geloot wijkforum Zijlweg-West; Intern afdelingsbreed onderzoek naar kennis medewerkers participatie; Uitgebreidere startmeting inwonerspanel naar ervaring inwonersparticipatie; Participatieparagraaf in besluitvormingsstukken toegevoegd; Concept kennisbank participatie en zeggenschap gereed; Evaluaties burgerberaden; Reflectiebijeenkomsten, co-creatieprojecten en uitdaagrecht.

Vervolg en focus 2026–2027 Het is belangrijk dit aanbod te continueren om kennis en kunde toe te voegen en bij te houden, zodat ambtenaren vanuit inwonersperspectief kunnen werken en zich kunnen blijven bekwamen in het werken met de stad. De komende periode staat in het teken van het vullen van de interne kennisbank Participatie en Zeggenschap en het verduurzamen van participatiekennis in tools. Het doel is dat participatiekennis en -instrumenten duurzaam onderdeel worden van de gemeentelijke werkwijze, ook na afloop van het programma, en dat de organisatie en stad beter samenwerken rond maatschappelijke vraagstukken. Voor de resterende periode wordt gewerkt aan: • • • • • • •

Verder professionaliseren van de dienstverlening voor bewonersinitiatieven; Handreiking uitdaagrecht voor ambtenaren, inwoners, college en gemeenteraad; Afwegingskader burgerberaad; Kennisbank Participatie en Zeggenschap voor ambtenaren; Formats participatie voor beleid en civiele en ruimtelijke projecten; Ondersteuning evaluatie wijkplatforms; Minimaal twee evaluaties van participatietrajecten.

3.4 Programmalijn 4 – Vertellen en beleven Wat is bereikt? Binnen deze programmalijn is gewerkt aan het zichtbaar en ervaarbaar maken van democratisch werken, zowel binnen de organisatie als richting de stad. De nadruk lag op het delen van ervaringen,

Kenmerk: 2026/0048979

5/6

het inspireren van ambtenaren en het bieden van een wenkend perspectief op samenwerken met inwoners. Gerealiseerde resultaten • Stadsreporters in Oost; • Een interne podcast over het doel en de activiteiten van het programma; • Krant participatieproces Nieuwe Groenmarkt; • Wijkbijeenkomsten tijdens Wijk aan Zet (zie bijlage). Vervolg en focus 2026–2027 In de resterende looptijd wordt deze lijn verder uitgebouwd, met meer aandacht voor beleving, storytelling en het delen van opbrengsten en leerervaringen uit het programma. 4. Afronding en vervolg Het programma is flink op stoom met de ondersteuning van de organisatie in het werken aan participatie en zeggenschap en met het professionaliseren van de ondersteuning voor dienstverlening van bewonersinitiatieven. Het is niet altijd simpel om binnen de kaders participatie vorm te geven of ruimte te maken voor zeggenschap van inwoners. Dat is een leerproces. De samenleving is sterk in ontwikkeling, onder meer door sociale media, het gebruik van informatietechnologie waarmee inwoners zich informeren en manifesteren en de grote maatschappelijke vraagstukken met belangentegenstellingen. Dit vraagt om een gemeentelijke organisatie die zich daartoe kan verhouden, die de dialoog met de samenleving aan kan gaan en haar positie in het uitvoeren van wettelijke taken en beleid moet blijven verdienen.

Het programma zal zich nadrukkelijk blijven richten op het vergroten van kennis en kunde om dit samenspel aan te gaan en dit te borgen in de organisatie. Hierbij wordt aandacht besteedt aan verbinding via nabijheid en zeggenschap voor inwoners die nog weinig invloed ervaren. Dit betekent dat een leerlijn participatie en zeggenschap, met daarin actuele workshops en kennisoverdracht noodzakelijk zal blijven, ook na de afronding van het programma. Het organiseren van een burgerberaad heeft kennis en middelen nodig. Wijk aan Zet begon in 2020 als experiment en is daarna in verschillende stadsdelen van Haarlem verder ontwikkeld op basis van praktijkervaring. Het heeft zich inmiddels bewezen als een effectief participatie-instrument. De afweging over of en hoe Wijk aan Zet na afloop van de programmatermijn wordt voortgezet, moet nog worden gemaakt. Inmiddels is er voldoende kennis opgedaan om dit instrument te laten doorgroeien van experiment naar een structureel proces. Periodieke toepassing ligt voor de hand, terwijl het ook mogelijk blijft om het gericht in te zetten op plekken waar extra betrokkenheid of inspanning gewenst is. In bijlage 1 wordt deze afweging verder toegelicht. 5. Bijlage Bijlage 1. Verslag Wijk aan Zet

Kenmerk: 2026/0048979

6/6