Bijlage Jaarverslag 2023 Dunamare

De begrotingscyclus per schooljaar is aangepast om tot een raming van de kalenderjaren 2024 t/m 2028 te komen. Voor enkele posten zijn enkele wijzigingen in de meerjarenraming aangebracht als gevolg van nieuwe informatie over de ontwikkeling van middelen NPO en de stelselwijziging van de voorziening groot onderhoud in 2024. • De meerjarenraming is gebaseerd op prijspeil 2024. Dit houdt in dat zowel ten aanzien van de inkomsten als van de kosten geen inschatting is gemaakt van een verwachte indexatie.

59

•

In de meerjarenraming is nog geen rekening gehouden met een mogelijke impact als gevolg van de update van de nulmeting van de staat van de gebouwen. Deze update wordt verwacht in 2025 en kan effect hebben op de hoogte van de investeringen groot onderhoud en samenhangende exploitatielasten daarvan.

Onderstaand betreft de beste inschatting van de staat van baten en lasten o.b.v. de goedgekeurde meerjarenbegrotingen, aangepast op de nu bekende CAO-verhogingen en vrijval van de voorziening groot onderhoud per 2024.

Toelichting exploitatieresultaat 2023 Het resultaat over 2023 bedraagt € 7,1 miljoen positief en dit ontstaat voor een gedeelte door vooruit ontvangen NPO baten welke nog niet geheel zijn besteed in 2023. Deze baten vloeien naar de bestemmingsreserve, ter besteding in 2024 en 2025. Het ministerie van OCW beschikt namelijk de schooljaar baten in het kalenderjaar. 2023 was het laatste jaar dat er NPO baten zijn ontvangen, in de jaren 2024 en 2025 besteden wij deze NPO-gelden.

60

De baten en lasten zijn in 2023 aanzienlijk hoger t.o.v. de begroting 2023. De afwijkingen zijn te verklaren door met name hogere rijksbijdragen en personele en overige lasten als gevolg van de nieuwe cao (10% stijging) en hoge inflatie. De financiële baten (rentebaten) zijn hoger dan begroot door de gunstige stand van de rente, waar wij geen rekening mee hebben gehouden in de begroting. Toelichting exploitatieresultaat 2024-2028 In 2024 houden wij rekening met een negatief resultaat van € 2,3 miljoen. Dit is te verklaren door de inzet van de NPO-middelen in de kalenderjaren 2024 en 2025 (vanuit de bestemmingserve NPO). Ook in 2025 wordt daardoor een negatief resultaat begroot (€ 1,2 miljoen). Daarnaast zijn vanaf 2024 de huisvestingslasten gedaald, door het niet meer doteren aan de voorziening groot onderhoud als gevolg van de in 2024 te verwerken stelselwijziging. Daar staan wel afschrijvingen van geactiveerd groot onderhoud tegenover. Het totale effect bedraagt het wegvallen van de dotatie van circa € 3 miljoen per jaar (positief) en hogere afschrijvingen van circa € 0,2 miljoen per jaar (negatief). Vanaf 2026 zullen de resultaten zich verder normaliseren als gevolg van het wegvallen van de inzet van de tijdelijke middelen van het Nationaal Programma Onderwijs (NPO) in onder andere personeel.

61

Toelichting balans 2024 – 2028 Ontwikkeling materiële activa, lang vreemd vermogen en liquiditeit De materiële activa laat meerjarig een toename zien en dit is te verklaren door het eerder beschreven verhoogde investeringsniveau. Daardoor daalt de liquiditeit ook als gevolg van deze uitgaven voor investeringen.

62

Ontwikkeling algemene reserve en risicobeheersing De belangrijkste conclusie is dat de algemene reserve meerjarig voldoende ruimte biedt voor tijdelijke impulsen die passen binnen het nieuwe strategisch koersplan 2022: • De risicoanalyse 2023 resulteert in een benodigd vermogen van € 28 tot 32 miljoen. Ultimo 2023 is er een algemene reserve van € 45 miljoen beschikbaar voor onderwijs en het afdekken van risico’s en dit is toereikend. Nadere toelichting is te vinden onder het kopje ‘Signaleringswaarde intern – Strategische risicoanalyse 2023’. De hele onderbouwing van het weerstandsvermogen is opgenomen in paragraaf ‘Risicoprofiel en -beheersing’. • In de meerjarenraming is de vrijval van de voorziening groot onderhoud per 2023 volledig toegerekend aan de bestemmingsreserve GO á € 23 miljoen euro.

Toelichting bestemmingsreserve NPO 2023 Per 2021 wordt een bestemmingsreserve gevormd voor de nog niet bestede baten NPO. Zie voor de hoogte van deze bestemmingsreserve de paragraaf over de interne signaleringswaarde hieronder. 3. Financiële positie In deze paragraaf worden de kengetallen weergegeven zoals deze deel uitmaken van het onderzoekskader 2021 van de Inspectie van het Onderwijs. De belangrijkste conclusie is dat de kengetallen van de financiële positie de komende jaren ruim voldoen aan de signaleringsgrenzen. Liquiditeit (current ratio) • Dit kengetal geeft een indicatie in welke mate het bestuur in staat is om aan de korte termijn verplichtingen te kunnen voldoen. Het is de verhouding tussen de vlottende activa en het kort vreemd vermogen. • De komende jaren daalt de liquiditeit door een toename van het investeringsniveau en blijft nog ruim boven de ondergrens (0,75).

63

Solvabiliteit 2 • Het kengetal solvabiliteit 2 wordt berekend als het eigen vermogen incl. de bestemmingsreserves plus voorzieningen gedeeld door het totale vermogen. • De uitkomst van het kengetal is in 2022 en 2023 hoog als gevolg van vooruit ontvangen baten NPO. • Het is de verwachting dat de ratio vanaf 2024 iets daalt door de afname van de bestemmingsreserve NPO en overige bestemmingsreserves. Desalniettemin blijft de waarde meerjarig ruim boven de ondergrens van 30%.

64

Signaleringswaarde extern - bovenmatig publiek vermogen • Het beschikbare vermogen, bestaande uit de algemene en bestemmingsreserve, van Dunamare onderwijs is € 53,9 miljoen en is ruim lager dan de signaleringswaarde van de Inspectie van het Onderwijs van € 70,2 miljoen. Dit betekent dat er volgens de Inspectie van het Onderwijs geen sprake is van bovenmatig publiek vermogen. Dunamare heeft haar middelen geïnvesteerd in het onderwijs om het geld terecht te laten komen waar het hoort, namelijk voor het geven van goed onderwijs aan leerlingen. Hiermee is er geen sprake van een hoge reservering van middelen, doordat wij al reeds investeringen hebben gedaan in het onderwijs en er mede daardoor geen sprake is van bovenmatige reserves. • Indien in de berekening van het eigen vermogen de bestemmingsreserve NPO achterwege wordt gelaten, is het beschikbare vermogen € 46,3 miljoen en het verschil met de signaleringswaarde van het bovenmatig vermogen nog eens € 7 miljoen meer. • Wij verwachten in de jaren 2024 en verder ook onder de signaleringswaarde van de Inspectie van het Onderwijs te blijven, mede door stabiele omvang van de vaste activa.

65

Signaleringswaarde intern – strategische risicoanalyse 2023 • Het benodigde of weerstandsvermogen voor de Dunamare onderwijs wordt bepaald op basis van de strategische risicoanalyse 2023 (impact en kans per risico) en bedraagt tussen de € 28 en 32 miljoen. Voor de onderbouwing van het weerstandsvermogen zie ook paragraaf ‘Risicoprofiel en -beheersing’. • De uitkomst van de interne strategische risicoanalyse 2023 laat zien dat het beschikbare vermogen (ad € 54 miljoen) hoger is dan het benodigde vermogen (€ 28 en 32 miljoen). Het meerdere is opgenomen in de bestemmingsreserve NPO (€ 7,6 miljoen) en deels meerjarig beschikbaar voor het onderwijs (€ 8 miljoen). • De goede financiële positie biedt de onderwijsgroep de kans om de komende jaren investeringen te realiseren. Omdat de middelen maar één keer uitgegeven kunnen worden, zien wij het belang in van het maken van weloverwogen en duurzame keuzes. De komende jaren werken wij in gezamenlijkheid aan deze keuzes. Regeling jaarverslaglegging onderwijs In de bijlage bij de Regeling jaarverslaggeving onderwijs is de verplichte gegevensset voor de zogenaamde continuïteitsparagraaf gedefinieerd. Wij leggen verantwoording af over een aantal specifieke onderwerpen. Hieronder is de verwijzing opgenomen naar de plek in het jaarverslag waar wij het betreffende onderdeel behandelen.

B1 B2 B3

Onderdelen van de continuïteitsparagraaf Rapportage aanwezigheid en werking van het interne risicobeheersings- en controlesysteem Beschrijving van de belangrijkste risico's en onzekerheden Rapportage toezichthoudend orgaan

Verwijzing Paragraaf 'Risicoprofiel en -beheersing', ‘risicoprofiel’ e.v. Paragraaf 'Risicoprofiel en -beheersing', ‘overzicht risico’s’ Paragraaf 'Verslag RvT'

66

Duurzaamheid Om de klimaatdoelen te halen die gesteld zijn door de Europese Unie, zijn veel organisaties bezig duurzaamheid in te bedden in hun DNA. Zo ook Dunamare. In 2024 inventariseren we verder welke initiatieven binnen Dunamare worden uitgevoerd die bijdragen aan de 17 Sustainable Development Goals (SDGs) van de Verenigde Naties. Dit zijn 17 ontwikkelingsdoelen die leiden tot een duurzamere wereld. Deze initiatieven delen we in het ESG-meetsysteem om zo de prestaties op het gebied van duurzaamheid en sociale verantwoordelijkheid te meten. De E staat voor Environmental (Milieu), S voor Social (Mens en Maatschappij) en G voor Governance (Behoorlijk bestuur). We werken de plannen voor duurzaamheid nader uit in onze strategie en ambitie. Er zijn in 2023 al vele initiatieven op dit gebied op gang gekomen: • Duurzame inkoop Bij aanbestedingen en inkoopprocessen nemen wij duurzaamheidsdoelstellingen mee als vereiste. Bijvoorbeeld bij de aanbesteding voor afvalverwerking (E). • Inkoop energie en gas Bij de inkoop van energie en gas hebben wij voor de meest duurzame variant gekozen voor de komende jaren (E). • Monitoren van het verbruik Op elke school hebben wij verbruiksmeters geplaatst om het verbruik van gas en elektra te monitoren en te optimaliseren. Het doel is om de kostenefficiëntie te vergroten en het verbruik te verminderen.

In 2023 is hiermee een energieverbruiksbesparing van 12% gerealiseerd (E). • Stimuleren van bewust energiegebruik Er vinden regelmatig bijeenkomsten plaats om scholen te stimuleren hun energiegebruik te optimaliseren (E/G).

67

• Energieneutrale nieuwbouw Bij nieuwbouw, bijvoorbeeld voor het Hoofdvaart College/Praktijkschool De Linie, laten we de scholen energieneutraal ontwerpen en bouwen, zodat deze ook energieneutraal worden opgeleverd (E). • Duurzame verbouwingen en onderhoud Bij verbouwingen en bij (groot) onderhoud van gebouwen, kiezen wij voor de meest duurzame oplossingen. We gebruiken bijvoorbeeld warmtepompen in plaats van cv-ketels (E). En we hebben de ventilatie in gebouwen duurzaam verbeterd dankzij een aantal SUVIS-subsidies (E). • Energiezuinige apparatuur Bij de recente vervanging van accespoints hebben we gekozen voor energiezuinige apparaten in alle panden van Dunamare (E). Bij het verbeteren van duurzaamheid werken we samen met gemeenten. Daarbij zijn we afhankelijk van onze stakeholders: ook zij moeten onze duurzaamheidsambities ondersteunen, en dat is nog niet altijd het geval. Daarom uiten we ook onze zorg over de (financiële) haalbaarheid van duurzaamheidsverbeteringen (S). Projectgroep duurzaamheid In 2024 richten we een projectgroep duurzaamheid op die zich bezig gaat houden met de duurzaamheidsdoelen van Dunamare onderwijs. De projectgroep zal ook de voorbereidingen treffen voor de (mogelijk) verplichte rapportering over deze doelen over een aantal jaar (de Corporate Sustainability Reporting Directive – CSRD).

Op dit moment is de onderwijssector nog vrijgesteld van verplichte rapportering. Steeds uitgebreidere rapportage Dunamare onderwijs zal op vrijwillige basis de komende jaren steeds uitgebreider rapporteren in het jaarverslag over duurzaamheid. Daarvoor zullen we eerst onze definitie van duurzaamheid moeten bepalen en onze ambities op dit vlak. Bij het ontwikkelen van duurzaamheidsbeleid zullen we de verbinding met de hele organisatie zoeken om zo het beleid te integreren in ons onderwijsprogramma. We hebben hiervoor een aantal jaren nodig en onze medewerkers op dit gebied opleiden. Daarbij houden we in het oog dat initiatieven betaalbaar blijven en niet ten koste gaan van het primaire onderwijsproces.

68

Overzicht van de scholen met de onderwijssresultaten

69

70

71

Risicoprofiel en -beheersing Dunamare hecht veel waarde aan risicomanagement om op een bestendige en maatschappelijk verantwoorde manier onze bedrijfsvoering uit te voeren. Wij overwegen en heroverwegen bewust beleidsmatige keuzes door deze te baseren op onze actuele strategische koers. Wij evalueren onze doelstellingen en beoordelen de risico’s die daarbij ontstaan, net als de kansen die wij daarmee creëren. Door het uitvoeren van dit risicomanagement kunnen wij op een doelmatige en beleidsrijke manier onze middelen inzetten om onze strategische doelstellingen te bereiken. Strategische risico’s zijn niet per definitie ongewenst. Doordat wij ons willen positioneren en onderscheiden zijn sterke risicobeheersingsstrategieën van belang. Het creëren van kansen en het inschatten van risico’s is daarbij noodzakelijk. We geloven dat de effectiviteit van risicomanagement onlosmakelijk verbonden is met cultuur en gedrag. De motivatie om de gewenste risico-afwegingen te maken start met bewustwording en vervolgens de wil om in de geest te handelen naar de gewenste risico-afweging. Risicoprofiel Risicobeheersing is geborgd in een structuur van risicobeleid (integratie in de planning- en controlcyclus). Bij besluitvorming is aandacht voor business cases, scenario’s, kansen en bedreigingen.

Ook beoordelen wij vaker kansen en risico’s vanuit een integraal perspectief (onderwijskwaliteit, HR, communicatie, huisvesting, IT en financieel). Het risicobewustzijn is verder gestegen door het bevorderen van een open dialoog over risicobereidheid. De positieve risicocultuur kan verder groeien door het blijvend stimuleren van bewustwording en het borgen van vertrouwen. Conform beleid is de strategische risicoanalyse in 2023 opnieuw uitgevoerd. Het resultaat is dat een tijdelijke extra inzet van middelen past binnen het risicoprofiel (er is meerjarig namelijk sprake van meer vermogen dan benodigd). De voltooiing van de nieuwe strategische koers in voorgaand jaar (2022) heeft bijgedragen aan verdere versterking van het risicoprofiel. Risicobeheersing We beschouwen risicobeheersing als een continu proces doordat de beheersing en koppeling van risico’s met de strategie en doelstellingen voortdurend plaatsvindt. Beheersing is met name gericht op het omgaan met risico-gebeurtenissen. Er is veelal sprake van onderlinge afhankelijkheden – zo kunnen bijvoorbeeld strategische risico’s hun oorsprong vinden in tactische en operationele risico’s. Het is voor ons waardevol om op verschillende organisatieniveaus tijd en aandacht te besteden aan risicomanagement:

72

Strategisch: risico’s die het behalen van de organisatiedoelstellingen kunnen belemmeren. Beheersing door actief het gesprek aan te gaan over risicobewustwording en risicobereidheid. Het cyclisch toepassen van de financiële en kwalitatieve strategische risicoanalyse (jaarlijks). Tactisch: risico’s op het niveau van scholen. Formele en informele beheersing in gesprekscyclus College van Bestuur/scholen, kwaliteitsgroepen en platforms. Operationeel: (te voorkomen) risico’s in de operationele processen. Beheersing door control framework incl. proceseigenaren (o.a. betalingen, aanbestedingen, VOG en toetsing & examinering etc.)

Strategische analyse 2023 Proces Het doel van de strategische risicoanalyse is het periodiek monitoren en updaten van de strategische risico’s. Daarnaast faciliteert het uitvoeren van de strategische risicoanalyse het op bestuurlijk niveau van gedachten wisselen over de bestuurdersfilosofie met betrekking tot de risicobereidheid. In 2023 hebben wij globaal de volgende stappen doorlopen voor de herijking van de strategische risico’s: • Ophalen en/of updaten van (nieuwe) strategische risico’s 2023 o.b.v. de koers. • Bespreken en valideren van de strategische risico’s 2023. • Eindresultaat vaststellen en communicatie van de strategische risico’s 2023. De strategische risicoanalyse bestaat uit een financiële en kwalitatieve analyse. De analyse geeft Dunamare inzicht in hoeveel vermogen beschikbaar moet zijn om eventuele calamiteiten op te kunnen vangen. Concreet heeft de herijking als doel het benodigde vermogen te updaten en vast te stellen of dit voldoende is in relatie tot het beschikbare vermogen. Het meerdere boven het benodigde vermogen kan als tijdelijke impuls ten behoeve van het onderwijs ingezet worden.

73

In 2023 hebben verschillende sessies plaatsgevonden waarbij de strategische risico‘s met inbreng van de schooldirecteuren, hoofden BSB, de afdeling Control en het CvB zijn geüpdatet. Dit alles is uitgevoerd onder begeleiding van onze externe partner Naris. Bij het inventariseren en het valideren van de risico’s zijn onder andere de volgende vragen aan de orde gekomen: Wat zijn de belangrijkste veranderingen dit jaar? Welke grote (externe) ontwikkelingen kunnen ons weerhouden van het realiseren van de doelstellingen? Welke risico’s zijn nieuw, gewijzigd of niet meer van toepassing? Hoe ontwikkelen kansen zich? Welke risicobereidheid heeft Dunamare ten aanzien van deze risico’s? Resultaat Het kwalitatieve resultaat is een set van 11 strategische risico‘s die gerelateerd zijn aan de strategische koers van Dunamare. Uit de kwalitatieve risicoanalyse betreffen de risico‘s met de hoogste prioritering onvoldoende wendbaarheid, kwaliteit en/of betaalbaarheid van het onderwijs als gevolg van het personeelstekort, onvoldoende vernieuwing en onduidelijkheid over de richting van het onderwijs. Uit de kwantitatieve analyse krijgt ook de staat van onze huisvesting een hoge prioritering. Andere actuele thema’s waar onze aandacht naar uit gaat zijn het welzijn van leerlingen en medewerkers, stijgende prijzen en de continuïteit en beveiliging van onze IT systemen.

Ons doel is dat iedere leerling de kans en ruimte krijgt om het beste uit zichzelf te halen. Om een extra stap te kunnen zetten in onze ontwikkeling zijn er de komende jaren binnen de strategische koers kansen en uitdagingen benoemd met betrekking tot de richting van het onderwijs, het welzijn van medewerkers/leerlingen en het (verander)vermogen van de organisatie. Bijvoorbeeld door anders organiseren zodat er nog meer actie/beweging komt t.a.v. het personeelstekort. Wij zetten o.a. in op goede interne communicatie, het doen van onderzoek, ruimte geven voor ontwikkeling, van elkaar leren en tijdelijke financiële impulsen.

Overzicht risico’s • R1: Onvoldoende kwaliteit en betaalbaarheid van het onderwijs als gevolg van het personeelstekort; • R2: Onvoldoende actie/wendbaarheid op het personeelstekort; • R3: Onvoorspelbare rijks- en lokale overheid/Inspectie; • R4: Onvoldoende snel kunnen inspelen op maatschappelijke veranderingen (zoals bijvoorbeeld AI); • R5: Stijgende prijzen (inflatie, energieprijzen, huisvesting, digitale leermiddelen); • R6: Onvoldoende actie/beweging op teruggang welzijn van leerlingen (kansenongelijkheid, jeugdzorgproblematiek, toetscultuur); • R7: Toenemende werkdruk en achteruitgang welzijn organisatie; • R8: Toenemende (externe) druk op aantoonbaarheid realisatie strategie en onvoldoende leiderschap om strategische koers door te voeren; • R9: Discrepantie tussen verwachting maatschappij/ouders ten opzichte van wat wij kunnen leveren als onderwijs; • R10: Continuïteit IT systemen en ongeautoriseerd toegang tot onze data; • R11: Staat van huisvesting van onvoldoende niveau en niet voldoet aan duurzaamheidseisen.

74

Risicokaart 2023 Classificering van de 11 strategische risico’s (kwalitatief):

De 11 risico’s hebben een grote overlap met de strategische risico’s van vorig jaar. Er is één nieuw risico toegevoegd (discrepantie tussen de verwachtingen van de maatschappij en wat wij kunnen leveren als onderwijsorganisatie) en één risico uit vorig jaar is verdeeld over twee aparte risico’s (onvoldoende kwaliteit en betaalbaarheid van het onderwijs als gevolg van het personeelstekort en onvoldoende actie/wendbaarheid op het personeelstekort). Classificering van de 11 strategische risico’s (kwantitatief):

75

Naast de kwalitatieve beoordeling heeft Dunamare Onderwijs in 2023 ook de kwantitatieve analyse herijkt. Deze kwantitatieve analyse is noodzakelijk om het risicoprofiel af te zetten tegen de noodzakelijke reserves die Dunamare Onderwijs als buffer moet aanhouden om de continuïteit te waarborgen. Op basis van bovenstaande 11 risico’s gemeten met financiële impact en kans van voordoen, komt het weerstandsvermogen uit tussen de € 28 en € 32 mln. Alle strategische risico’s en maatregelen zijn gekoppeld aan een eigenaar en wij erkennen het belang van een gezamenlijke verantwoordelijkheid. In het volgende onderdeel komt de beheersing van de belangrijkste strategische risico’s aan de orde. Op welke wijze beheersen wij de belangrijkste strategische risico’s? Het risico van onvoldoende actie/wendbaarheid op het personeelstekort mitigeren wij onder andere door in te zetten op het ingezette programma personeelstekort, een gezamenlijke regionale aanpak personeelstekorten, diverse HR programma’s zoals zichtbaarheid en leiderschap en het stimuleren van de creativiteit en wendbaarheid t.a.v. een andere organisatie van het onderwijs. Daarnaast geven wij vorm aan strategische personeelsplanning en doen wij meer aan communicatie over Dunamare. Dezelfde beheersmaatregelen zorgen tevens voor een betere beheersing van het risico van onvoldoende kwaliteit en betaalbaarheid van het onderwijs.

Ten aanzien van het risico op discrepantie tussen verwachtingen maatschappij ten opzichte van wat wij kunnen leveren als onderwijs, richten wij ons als Dunamare op duidelijke communicatie over de rol van het onderwijs en de daarbij behorende keuzes. Daarnaast heeft Dunamare Onderwijs regelmatig overleggen met samenwerkingsverbanden, jeugdzorg en gemeente over de verantwoordelijkheden van elke partij. Ook vinden de gesprekken daarover plaats tussen onze Dunamare scholen en de kwaliteitsgroepen en het bestuur, mede om te streven naar eenheid binnen de Dunamare scholen. Fraude risicoanalyse Dunamare voert periodiek een frauderisicoanalyse uit ter identificatie van (nieuwe) frauderisico’s. In het verleden is deze analyse verricht middels interactieve sessies met medewerkers van de scholen en medewerkers van het Bestuurs- en Servicebureau om een voldoende spreiding van de gehele organisatie te krijgen. wij ervaren door de periodieke cyclus de volgende positieve effecten: • Een hoger bewustzijn van fraude en meer inzicht in actualiteiten en ontwikkelingen daaromtrent. • De vastlegging van interne beheersmaatregelen t.a.v. de onderkende frauderisico’s. • Een verdere professionalisering van Dunamare en groei van management control en interne audits. De uitkomsten van de frauderisicoanalyse worden gerapporteerd aan het College van Bestuur, de ARC en Raad van Toezicht.

Het overall beeld is dat de frauderisico’s reeds in voldoende mate worden beheerst door genomen beheersmaatregelen binnen Dunamare. Voorgestelde mogelijke aanvullende beheersmaatregelen worden meegenomen in de verdere professionalisering van de organisatie van Dunamare.

76

Activiteiten 2024 In kalenderjaar 2024 voeren wij opnieuw een update uit van de strategische risicoanalyse. Hierbij is extra aandacht voor een verdere koppeling met de nieuwe strategische koers. In 2024 gaan wij verder met het cyclisch van gedachten wisselen over risico’s en risicobereidheid. Daarnaast wordt ter beheersing van onder andere de operationele risico’s opvolging gegeven aan de ontwikkeling van een control framework. Verder zal in 2024 er ook weer een uitgebreidere sessie van de frauderisicoanalyse plaatsvinden om bredere en nieuwe inzichten binnen Dunamare te krijgen ten aanzien van fraude en de beheersing daarvan.

77

Voorbeelden uit de praktijk We doen veel mooie dingen op onze scholen. Deze praktijkvoorbeelden laten dit zien.

Examen gehaald, en dan? Wat ga je doen als je je eindexamen hebt gehaald? Wordt het een tussenjaar? Of ga je studeren? En als je voor een studie kiest, welke dan? Wat past bij jou? Met deze vragen worstelen de meeste eindexamenleerlingen in hun laatste jaar. Om ze te helpen de juiste keuze te maken, organiseerde het Coornhert Lyceum het afgelopen jaar speeddates met oud-leerlingen. Een aantal leerlingen die in de 2 jaar daarvoor hun havo- of vwo-diploma hadden gehaald, kwam op 24 mei terug naar school om te vertellen over hun ervaringen aan leerlingen in 4 havo en 5 vwo. Sommigen waren druk met de studie van hun eerste keuze, anderen waren gestopt om een andere opleiding te beginnen of hadden een tussenjaar. De 4H- en 5V-leerlingen gingen in groepjes met de oud-leerlingen in gesprek over hun keuzes. De speeddate-avond is goed bevallen: “Onze leerlingen vroegen de oud-leerlingen het hemd van het lijf en ik hoorde van een paar leerlingen dat ze nieuwe inzichten hadden opgedaan. We gaan dit komend schooljaar dus zeker herhalen!”, aldus rector Alexander Volmer.

Slim jezelf zijn De Hartenlust startte schooljaar 2023-2024 in de eerste en tweede klassen met een nieuwe mentormethode: ‘Slim jezelf zijn’ van Remind Learning. Bij Dunamare krijgen leerlingen de ruimte om te ontdekken wie ze zijn. Onderdeel van die ontdekkingstocht is erachter komen welke manier van leren het beste bij hen past. De Hartenlust heeft hiervoor de trainingen van Remind Learning gekozen, waarin leerlingen experimenteren met verschillende leertechnieken en zo ontdekken wat voor hen de beste aanpak is. Ze ontdekken ook dat ze zelf invloed hebben op de uitkomst van

78

verschillende situaties. Dit gevoel van controle stimuleert motivatie en het eigenaarschap nemen over het eigen leerproces. Differentiatie De mentoren zijn heel enthousiast over de mogelijkheden die het programma ‘Slim jezelf zijn’ biedt. Er is regelmatig een scholingsmiddag voor hen, waarop zij leuke ervaringen uitwisselen en elkaar helpen als ze even vastlopen. Er zijn lesboeken beschikbaar en de lessen kunnen op verschillende niveaus aangeboden worden. Zo valt er zowel voor de leerling als de docent voldoende te differentiëren. De Hartenlust organiseert in 2024 ook een ouderavond over Remind Learning met de titel: ‘Hoe help ik mijn kind slimmer en gemotiveerder leren?’

Taakbeleid Haarlem College groot succes Sinds 2021 werkt het Haarlem College met een vernieuwd taakbeleid, waarbij de docenten zelf alle taken verdelen op basis van wederzijds vertrouwen. Dat blijkt voor het derde jaar op rij succesvol, licht teamleider Karin Rook toe. “We hebben een methode ontwikkeld waarbij de werkzaamheden worden verdeeld op een jaarlijkse digitale activiteitenmarkt”, zegt Karin. “Iedere docent heeft in het programma Miro een persoonlijk bordje, dat hun werkweek weerspiegelt. Hierop geven ze hun lessen op basis van hun aanstelling aan, hoeveel tijd er is voor algemene schoolactiviteiten en schoolbrede activiteiten. Daarna verdelen ze eerst de vakgroep-activiteiten, vervolgens worden de mentoraten verdeeld. Als meerdere collega’s zich hebben ingeschreven voor een bepaalde taak – docentenbegeleider is bijvoorbeeld een populaire taak – dan volgen er verdeelgesprekken.” De school combineert de online markt met fysieke bijeenkomsten met de teamleiders, waarbij de docenten hun voorkeuren toelichten. Karin: “Het gesprek hierover is enorm belangrijk.” Loslaten Inmiddels heeft het Haarlem College 3 activiteitenmarkten achter de rug. “Een andere inrichting van het taakbeleid moet vooral vanuit de werknemers komen”, benadrukt Karin.

“Als directie moet je durven loslaten en erop vertrouwen dat de taken eerlijk verdeeld worden.” De school geeft regelmatig presentaties over het nieuwe taakbeleid aan andere geïnteresseerde scholen, binnen en buiten Dunamare. Karin: “Ons gevoel is dat de werkdruk lichter wordt en het werkplezier toeneemt als docenten hun activiteiten zelf kiezen en niet opgelegd krijgen. De sfeer op school is beter, bovendien leer je je collega’s en hun interesses en competenties beter kennen.”

Debatteren kun je leren Op het Haarlemmermeer Lyceum Dalton leren leerlingen in het vak retorica goed te debatteren. Zo goed zelfs, dat ze eind mei 2023 de Benelux Debat Competitie editie Hoofddorp wonnen en in de categorie onderbouw op het Nederlands Kampioenschap Debatteren de eerste prijs in de wacht sleepten.

79

Dennis Klaver, docent Nederlands en retorica heeft in 2007 het vak retorica opgezet als keuzevak. “De leerlingen zijn zo enthousiast dat we vaak meedoen met debattoernooien. Dat is ontzettend leuk, leerzaam en effectief. Want door mee te doen, leren de leerlingen meer over geschiedenis en wetenschap, maar ook vaardigheden zoals argumenteren en samenwerken komen aan bod. Uit eigen ervaring weet ik: debatteren kun je leren en als je het eenmaal beheerst … dan is het best wel verslavend. Doordat we zo vaak winnen, raken de leerlingen steeds gemotiveerder. In 2007 verloren we alles en kijk nu eens waar we staan! Ons debatteam is voor het vijfde jaar op rij Nederlands Kampioen onderbouw geworden.” Wereldkampioenschap Dennis is heel trots op de debatterende leerlingen. “Oud-leerlingen die ook mee hebben gedaan aan onze debatlessen, geven soms zelfs gastlessen bij ons op school. Het is inmiddels een hechte club mensen; veel weekenden zijn we met elkaar op pad. En examenleerling Tess Thomas gaat naar het Wereldkampioenschap debatteren in Vietnam deze zomer. Dat had ik ruim 15 jaar geleden niet durven dromen. Mijn missie wordt werkelijkheid: zoveel mogelijk kinderen aan het debat krijgen!”

Wereldburgers voor de klas Met een nijpend lerarentekort en tegelijkertijd veel onbenut onderwijstalent onder nieuwkomers in Nederland, zag stichting Cosmicus een slimme oplossing: ‘Wereldburgers voor de klas’. In dit traject worden hoogopgeleide statushouders, veelal met een onderwijsachtergrond, geholpen om aan de slag te gaan in het onderwijs. Een uniek opleidingsprogramma waaraan Het Schoter sinds schooljaar 2022-2023 meedoet. Miyese Cinar, bevoegd docent, woont 5 jaar in Nederland. Ze is gevlucht uit haar thuisland Turkije, waar ze 16 jaar voor de klas heeft gestaan. Ze werkt nu een jaar op Het Schoter als onderwijsassistent en vindt het heerlijk om weer voor de klas te staan en zich in te zetten voor het vak waarvoor ze is opgeleid. “Op deze manier integreer ik ook beter”, vertelt ze. “Ik leer veel sneller en beter de Nederlandse taal en cultuur. Mijn droom is om in de toekomst zelf weer les te kunnen geven.” Welkome aanvulling Bas Koster, schoolopleider en wiskundedocent op Het Schoter, begeleidt Miyese. “Alle deelnemers worden gecoacht en bijgeschoold in taal, pedagogiek, vakdidactiek en de Nederlandse onderwijscultuur”, legt hij uit. “Om praktijkervaring op te doen, gaan deelnemers tijdens het traject als (technisch) onderwijsassistent aan de slag op een school.

En dat is een welkome aanvulling, ook bij ons op Het Schoter.” Verruimde blik Het Schoter staat, als onderdeel van opleidingsschool H2O, open voor het opleiden van leraren en zijinstromers. Bas: “Het mes snijdt aan twee kanten. Er is een lerarentekort, met name binnen de exacte vakken, dat je zo uitstekend aanpakt. Aan de andere kant is het ook fijn om je blik te verruimen via de ogen van nieuwkomers. De komst van Miyese is een toevoeging. Uiteraard voor haarzelf, zij telt weer mee in de

80

samenleving. Maar ook voor de leerlingen en voor ons als school. Bovendien vind ik het gezellig om de lessen samen te doen, je bent als leraar toch vaak in je eentje aan het werk.”

Liefde voor lezen Dat lezen goed voor je is, weten we allemaal. Op het Hoofdvaart College zijn ze daarom in schooljaar 20232024 in alle klassen gestart met een leesestafette: elke les start met een voorleesmoment van 10 minuten, eventueel gevolgd door een gesprek in de klas. Het boek waaruit wordt voorgelezen, gaat per leswisseling mee naar de volgende les. Daarvoor worden 2 leerlingen verantwoordelijk gesteld. Het doel van de leesestafette is om: • een leescultuur te creëren; • leerlingen in aanraking te brengen met verschillende (nieuwe) boeken; • het leesbegrip en de woordenschat van de leerlingen te vergroten. Grotere woordenschat De tussentijdse reacties tot nu toe zijn positief. Uiteraard zal er nog een evaluatiemoment met de collega's en leerlingen plaatsvinden. “Bij het kiezen van de boeken is goed gekeken naar de klassensamenstelling”, zegt taalcoördinator Lamyae Bounnaanaa. “De leerlingen vinden het fijn om te luisteren naar een voorgelezen verhaal, het is een prettig rustmoment aan het begin van de les. We merken dat leerlingen nieuwe woorden leren en zo hun woordenschat vergroten. Gezien de leesontwikkelingen in het land is het erg belangrijk om dit te blijven doen. Daarnaast zorgt het in een aantal klassen voor mooie gesprekken.”

“Iedereen kan ons burgerschapsspel spelen” Hoe leer je de Nederlandse taal, gebruiken en uitdrukkingen beter kennen dan samen een spelletje te spelen? Wilbert Könning, docent Mens en Maatschappij, Maatschappijleer aan het Hoofdvaart College en Burgerschap op het ISK-Haarlemmermeer én spelletjesfanaat, bedacht iets unieks in de regio: een eigen burgerschapsspel, gemaakt door én voor de leerlingen. “Een gezelschapsspel spelen is gezellig, leerzaam en je leert samenwerken”, zegt Wilbert. “In mijn lessen behandel ik veel thema’s die gaan over Nederland: wat hoort er bij een samenleving, hoe wonen we, hoe is ons land ingericht? Dus ik dacht: hoe leuk is het om al deze facetten in een gezelschapsspel te gieten!” Drie maanden lang heeft Wilbert samen met de leerlingen gewerkt aan het spel. “Ik heb ze eerst Hoofddorp laten verkennen. Daarbij vroeg ik: wat valt jullie op, wat zien we? Onze bevindingen hebben we meegenomen in het spel, dat een beetje lijkt op een combinatie tussen de bestaande spellen Carcassonne en Monopoly. Het spel is geprint door techniekdocent Martin Molenaar. De naam – ‘Lappen’ – is bedacht door docent Nederlands Carmen Jansen.” Vakoverstijgend

81

Tijdens het coöperatieve spel beantwoorden de leerlingen vragen op kaartjes over de taal, de cultuur en elkaar. Wilbert: “Bovendien is het vakoverstijgend: het lenen van geld komt om de hoek kijken, maar je kunt het spel ook aanvullen met bijvoorbeeld Duitse vragen of de actualiteit. Je kunt ‘Lappen’ dus ook bij andere vakken dan burgerschap inzetten.” Nieuwe burgerschapsmethode Gelukkig kunnen straks scholen in heel Nederland gebruikmaken van Wilberts spel, want uitgeverij LesLab gaat het spel opnemen in hun aanbod. Wilbert: “Dat vind ik echt geweldig leuk! Op 12 april 2024 mag ik bij de landelijke Docentendag Maatschappijleer een workshop geven over het spel, dus wie weet spelen heel veel leerlingen straks ‘Lappen’.”

Comfortabele nieuwe huisvesting voor maritieme leerlingen Ze moeten nog heel even geduld hebben, de leerlingen van de Maritieme Academie Harlingen. Maar vanaf 27 mei 2024 kunnen ze in hun prachtige nieuwe huisvesting trekken. Kenmerkend voor de Maritieme Academie is dat de (meeste) leerlingen doordeweeks bij de school wonen. Deels vanwege lange reistijden en deels om te wennen aan het leven op het water, waarbij je lange tijd van huis bent. De oude huisvesting voor de studenten was erg gedateerd en technisch, energetisch en qua comfort niet meer acceptabel. Na een lange periode van zoeken naar vervangende huisvesting, kon eind 2022 eindelijk gestart worden met de nieuwbouw. Op een strategische locatie tussen de school en het simulatorgebouw verrijst nu een prachtig L-vormig gebouw, met 1-, 2- en 3-persoonskamers voor 150 leerlingen, een restaurant met buitenterras aan het water en verschillende algemene ruimtes. Gezellig chillen “De leerlingen slapen in kamers met een bed, afsluitbare opbergkast en bureau en eigen badkamer ”, vertelt directeur Arjen Mintjes. “In de gezellige huiskamers en woonkeukens kunnen ze chillen en eventueel zelf iets kleins te eten maken. Ontbijt, lunch en avondeten worden geserveerd in het grote restaurant, dat bovendien fungeert als conferentieruimte.” Het gebouw is heel duurzaam, met warmtepompen, vloerverwarming en 1.000 zonnepanelen op het dak.

“We hebben er lang op moeten wachten,” zegt Arjen, “maar nu hebben we een prachtig en comfortabel gebouw waarmee we goed voorbereid zijn op de toekomst.”

Girls Night trekt meiden naar zeevaart en techniek Het Maritiem College IJmuiden en het Technisch College Velsen doen bij hun wervingsactiviteiten extra hun best om meisjes te interesseren voor hun opleiding, met een speciale Girls Night. MCIJ en TCV hebben een aantal geslaagde wervingsactiviteiten georganiseerd afgelopen jaar. Zo hebben de collega’s van de huisvesting samen met leerlingen voorlichtingsbezoeken gebracht aan verschillende basisscholen. Tijdens de open avond hebben de scholen 106 tasjes met promotiemateriaal uitgedeeld aan

82

leerlingen van het primair onderwijs. 17 leerlingen hebben bovendien een bezoek gebracht aan opleidingsschip de Union. Lamp maken Op dinsdagavond 7 februari werd er een speciale Girls Night georganiseerd. De koekjes en chocolaatjes stonden klaar voor 12 meisjes. Terwijl hun ouders een presentatie en rondleiding kregen, maakten de meisjes een mooie lamp met op de voet hun eigen naam en het TechGirl-logo gebrand. Voor Maritiem waren er 2 geïnteresseerde meisjes, die samen met een docent en 3 leerlingen gingen varen in het donker. Uiteindelijk zijn er voor schooljaar 2023-2024 107 aanmeldingen gekomen: 18 voor MCIJ (waarvan 1 meisje) en 89 voor TCV (waarvan 8 meisjes).

Peerleaders ondersteunen brugklassers en hun mentoren Op het Montessori College Aerdenhout werken ze al meer dan 10 jaar met peerleaders: leerlingen uit leerjaar 3 die leerlingen uit leerjaar 1 en hun mentoren ondersteunen. Ook schooljaar 2023-2024 begon weer met 10 kanjers die zich inzetten voor anderen. Peerleaders kunnen door mentoren worden ingezet voor de begeleiding bij sociale vraagstukken. Ze zijn ook een aanspreekpunt voor brugklassers over schoolzaken, bijvoorbeeld met tips over het gebruik van de studiewijzer. De peerleaders zijn afgelopen jaar meegegaan op brugkamp en hielpen tijdens de open lesmiddagen voor groep 8 met opbouwen, rondleidingen en presentaties geven. Al met al vormen ze een heel fijne ondersteuning voor de mentoren. Overigens zijn de peerleaders niet hetzelfde als de peertutors: die laatsten geven bijles in vakken aan leerlingen. Maar beiden zijn een uiting van een belangrijk karakterkenmerk van het MCA, namelijk dat leerlingen van en met elkaar leren.

“Via cultuur leer je veel over jezelf en elkaar” Elk jaar exposeren leerlingen van Praktijkschool De Linie in Hoofddorp hun kunstwerken, gemaakt aan de hand van een thema. In 2023 was het thema ‘Cultuur’ en dat leverde fraaie en persoonlijke werken op. Eric van de Reep, directeur van De Linie: “Cultuur is alles wat we doen en maken, wat we denken, wat we geloven, wat we vieren, wat we eten en wat we belangrijk vinden. Als je over je eigen cultuur praat, nadenkt of er iets van maakt, leer je meer over jezelf. Kijken naar elkaars cultuur leert je meer over de ander en hierdoor ontstaat er meer inzicht en waardering. Op De Linie zijn veel verschillende culturele achtergronden. Het is belangrijk om met elkaar over cultuur te praten, ideeën uit te wisselen en samen aan het thema te werken.”

83

Liefde en creativiteit De leerlingen hebben bij de vakken Nederlands, textiel, techniek en beeldende vorming gewerkt aan hun werken. Clara Kouwenhoven, docent beeldende vorming en drijvende kracht achter de expositie: “Aan de hand van eigengemaakte collages en haiku’s zijn de leerlingen het thema verder gaan uitwerken. De uitvoeringen zijn gemaakt van onder andere vilt, hout, klei, soldeersels en papier-maché. De bezoekers van de expositie werden duidelijk geraakt door alle liefde en creativiteit die de leerlingen erin hebben gestopt.”

“Als docent kun je het verschil maken” Ruimte om te ontdekken wie je bent is ontzettend belangrijk binnen Dunamare-scholen. Zo ook op de Prof. Dr. Gunningschool VSO, vertelt docent Riccardo Quinti. “Wij geloven dat je eerst naar het kind moet kijken, en dan naar de leerling.” “Wij vragen leerlingen altijd wat zíj nodig hebben”, legt Riccardo uit. “We nemen de tijd voor ze, vragen hoe het écht met ze gaat. Daardoor voelen ze zich gezien en wordt school een veilige plek voor ze, waar ze kunnen leren op een manier die bij hen past.” Riccardo ervaart dat je door die oprechte aandacht het verschil kunt maken in het leven van een kind. “Mijn collega’s en ik schrikken ook niet van schelden en schreeuwen. Dat zien we als een signaal om gezien te willen worden en geeft de kans om het echte gesprek aan te gaan. Laatst kwam ik een oud-leerling tegen. Ik was haar mentor in 4T en toen ze bij mij in de klas kwam, was ik eerst een beetje bang voor haar. Ze was in het verleden misbruikt en stond bekend als ‘het meisje dat altijd aan het gillen was’. Maar het klikte tussen ons want ik geloofde in haar. Ik focuste niet op haar hysterie, maar nam de tijd en probeerde naar haar te luisteren. Nadat we elkaar tegenkwamen, stuurde ze me een appje dat ik haar leven heb veranderd en dat ze me daar eeuwig dankbaar voor is. En ze wil hier op school komen werken. Dat vond ik ontroerend om te horen.”

Iedereen aan de techniek De Nederlandse samenleving wacht een fikse opgave met de grote energietransitie, een gigantisch tekort aan woningen en 46.000 vacatures in technische beroepen. Hoogste tijd dus om meer leerlingen in het techniekonderwijs te krijgen. Het Spaarne College experimenteert al met een praktijkgericht programma op de theoretische mavo. “Techniek en ICT zijn basisvaardigheden, die leerlingen vanaf het basisonderwijs moeten leren gebruiken”, aldus Nelie Groen, afgelopen jaar programmadirecteur Technologie en Onderwijs bij Dunamare. “Ook in alle lagen van het voortgezet onderwijs moet er meer aandacht zijn voor deze basisvaardigheden.” Op het Spaarne College volgen de leerlingen van Economie en Ondernemen en Bouwen, Wonen en Interieur die een vmbo-TL niveau hebben, sinds schooljaar 2022-2023 het praktijkgerichte programma. Daarbij gaan ze onder andere aan de slag met een 3D-ontwerpprogramma en een hololens: een bril die de echte wereld vermengt met een virtuele wereld. Zo zie je meteen hoe een ontwerp in de praktijk uitpakt. Ook is er in het eerste en deels in het

84

tweede leerjaar het vak Smart technology. Hier leren leerlingen onder andere programmeren of het besturen van een robot of drone. Les van een robot “Eigenlijk zou elk vak aandacht moeten besteden aan techniek”, zegt schoolleider Carlijn Bos van het Spaarne College. “Dat zorgt voor een snellere ontwikkeling en motiveert leerlingen.” Om toekomstige leerlingen te enthousiasmeren, werkt het Spaarne samen met het basisonderwijs. Carlijn: “Basisschoolleerlingen komen bij ons langs voor het vak Smart technology of voor een lesje timmeren en zagen. Daarnaast ontvangen we zelfs kleuters die tandenpoetsles van een robot krijgen, hartstikke leuk én leerzaam.”

Niet te vroeg in een hokje Dankzij een heterogene, 2-jarige brugklas kunnen leerlingen op het Wim Gertenbach College rustig ontdekken welk niveau het beste bij hen past. “Dit is echt een aanrader voor andere scholen”, zegt Ricardo van der Tol, mentor en docent Aardrijkskunde. Het Wim Gertenbach College begon schooljaar 2022-2023 met 3 heterogene brugklassen: leerlingen met mavo-, havo- en mavo/havoadvies zitten bij elkaar in de klas. Door ze niet te vroeg in een hokje te stoppen, ontdekken ze beter hun eigen niveau, is de gedachte. Bovendien komen bevriende leerlingen met verschillende adviezen makkelijker bij elkaar in de klas. Ricardo: “Ouders en leerlingen zijn hier lyrisch over!” Differentiatie Uitdagingen zijn er ook. “Voor de docenten is het meer werk qua lesvoorbereiding en proefwerken”, erkent Ricardo. “We hebben lesmethodes gezocht waarmee we goed kunnen differentiëren en toetsen kunnen afnemen op individuele niveaus. De ene leerling heeft meer ondersteuning nodig voor de wiskundeles, de ander wil juist meer uitdaging. Leerlingen die een dubbel advies hebben, mogen aan het begin van het schooljaar zelf aangeven welk niveau ze willen volgen: mavo of havo.” Opbloeien De school is blij met de aanpak. “Je ziet de brugklassers gewoon groeien, opbloeien en ontwikkelen.

Sommigen trekken zich op aan vrienden met een hoger advies, anderen realiseren zich juist dat ze voor een hoger niveau te veel op hun tenen moeten lopen. De leerlingen krijgen in ieder geval allemaal dezelfde kans. Daar doe je het voor!”

Beste werkstuk over duurzaamheid Een indrukwekkende prestatie van 2 leerlingen op het Haarlemmermeer Lyceum Tweetalig: Brianna en Giando uit 3 vwo die het vak Chinees volgen, hebben een landelijke wedstrijd gewonnen voor het beste werkstuk over het thema duurzaamheid. De wedstrijd was georganiseerd door het Netwerk Chinees van Nuffic, de Nederlandse organisatie voor internationalisering van het onderwijs. Met hun werkstuk – ‘Duurzaamheid in Nederland en China’ – wonnen Brianna en Giando een cadeaukaart van bol.com en ontvingen ze een oorkonde.

85

Het Haarlemmermeer Lyceum Tweetalig biedt sinds 2015 een Chinees taal- en cultuurprogramma voor havoen vwo-leerlingen met gekwalificeerde Chinese docenten. Leerlingen kunnen het kiezen als moderne vreemde taal, dus in plaats van Frans of Duits.

“Ultramodern, duurzaam en prettig” Praktijkschool Uithoorn is klaar voor de toekomst met een prachtig nieuw schoolgebouw dat op 7 december 2023 feestelijk werd geopend. “Ultramodern, duurzaam en prettig voor álle leerlingen”, zo omschrijft directeur Pim Teunissen het nieuwe gebouw. De verbouwing van het oude gebouw was gewenst vanwege verduurzaming en de behoefte aan extra ruimte. Na maanden wachten kunnen leerlingen en medewerkers nu genieten van: • 2 prachtige nieuwe theorielokalen en 1 nieuw praktijklokaal erbij. • Een gloednieuwe personeelsruimte én fitnessruimte speciaal voor leerlingen en medewerkers. • Nieuwe buitenruimte voor de vakken groen en dierverzorging, met 200 m2 vergroot, voor een moestuin en het houden van kippen, konijnen en cavia’s. • Een fonkelnieuwe pannakooi voor een potje voetbal. • Nieuwe bomen op het schoolplein.

iPad verrijkt leren Op het Tender College gebruiken alle leerlingen een eigen iPad naast de ‘gewone’ schoolboeken. Deze vorm van ‘blended learning’ blijkt goed te werken; leerlingen, leerkrachten en ouders zijn er heel enthousiast over. Naast iPads werken alle leerlingen tijdens de lessen ICT ook met desktops in de computerlokalen en is er de mogelijkheid om te werken met laptops in de gewone lokalen. De school startte in schooljaar 2015/2016 al een pilot met het gebruik van iPads in de eerste klassen. Dat beviel zo goed dat het gebruik steeds verder is uitgerold. iPads zijn betrouwbare apparaten gebleken, die bovendien makkelijk in het gebruik zijn. Het Tender College zet de iPads vooral in voor gepersonaliseerd leren en gedifferentieerd werken. Daarmee zijn ze een ondersteuning, aanvulling en verrijking naast de schoolboeken, maar ze vervangen die niet.

Schrijver Kluun op bezoek voor #Hetnieuwelezen Teksten langer dan een paar woorden vinden de meeste leerlingen te lang en heel saai. De leesmotivatie is dan ook nergens zo laag als in Nederland, blijkt uit onderzoek. Om leerlingen weer aan het lezen te krijgen, is de visie #Hetnieuwelezen ontwikkeld, met een grote groep Nederlandse schrijvers als ambassadeur. Zo verwelkomde het Vellesan College op vrijdag 10 maart schrijver Raymond van de Klundert, beter bekend als Kluun, op de afdeling vmbo. De beroemde schrijver kwam langs om leerlingen op een leuke, interessante en

86

interactieve manier mee te nemen in #Hetnieuwelezen. Hij vroeg ze naar de mooiste zinnen uit liedjes en rapteksten en ging samen met hen op zoek naar bijzondere woorden in de krant. Ook las hij een fragment voor uit zijn boek ‘Familieopstelling’. De leerlingen vonden het bezoek erg indrukwekkend; de school hoopt dat ze geïnspireerd zijn geraakt om te blijven lezen en te ontdekken hoe leuk taal kan zijn.

Betrokken ouders dankzij themamiddagen VSO Daaf Geluk organiseert jaarlijks meerdere themamiddagen voor ouders en verzorgers, om hen meer te betrekken bij school. Ook in 2023 zijn weer belangrijke en boeiende onderwerpen behandeld: over gameverslaving, omgaan met spanning en vrijetijdbesteding na schooltijd. “We merkten in het verleden dat we ouders vaak moesten nabellen om naar ouderavonden of andere voorlichtingsbijeenkomsten te komen”, vertelt Danielle van Leeuwen, teamleider en organisator van de themamiddagen. “Met de themamiddagen wilden we meer betrokkenheid creëren en daarmee een beter gedeelde verantwoordelijkheid voor de leerlingen. En dat is gelukt. We hoeven nu inderdaad minder ouders na te bellen en we merken in driehoeksgesprekken dat de behandelde onderwerpen ook bij de ouders leven. Bovendien gaan ze tijdens themamiddagen in gesprek met andere ouders en doen ze nieuwe inzichten op.” Navolging in de klas Een van de themamiddagen behandelde de mogelijkheid van buitenschoolse activiteiten. Danielle: “Onze leerlingen vinden het soms moeilijk om de deur uit te gaan voor sociale of sportieve activiteiten. Wij hebben aan de ouders informatie verstrekt over verschillende leuke en laagdrempelige initiatieven, zoals een schaakclub of activiteitenclub Aloha Haarlem. In navolging daarvan hebben we op school workshops georganiseerd in dans, toneel en deejayen.

Ook de themamiddag Beter omgaan met spanning kreeg navolging in de klas: collega Nicole Verhalle gaat regelmatig met leerlingen in gesprek over het effect van spanning en welke invloed ze zelf hebben op het verminderen van spanning.”

Slimme oplossing van leerlingen voor actueel probleem In de provincie Noord-Holland wordt jaarlijks 125 kilo aan voedsel per persoon verspild. De Technasiumleerlingen van het Ichthus Lyceum hebben daar een slimme oplossing voor bedacht met de app ‘Hou het vers’, waarmee ze ook nog eens een prijs wonnen. Het project ‘Stop de voedselverspilling’ is een initiatief van de provincie Noord-Holland. De provincie hoopt de enorme voedselverspilling in 2030 te hebben gehalveerd, daarom schreef zij een wedstrijd uit onder 7 Technasiumscholen in Noord-Holland. 350 leerlingen dachten maandenlang na over een oplossing voor dit actuele probleem. Zo ook de Technasium-leerlingen van het Ichthus Lyceum.

87

Hou het vers De 9 beste leerlingenteams mochten tijdens de finale op 17 januari 2024 hun idee pitchen voor een deskundige jury. Deze bestond uit afgevaardigden van Stichting Samen tegen Voedselverspilling, Jong Leren Eten, IVN en provincie Noord-Holland. Maar liefst 2 teams van het Ichthus werden voor deze finale geselecteerd, waaronder het team van Maura van Doorne, Ivy Janssen, Mette Vlasdonk en Tess van der Veen uit 3VA. Zij bedachten de app ‘Hou het vers’, die niet alleen waarschuwt als de houdbaarheidsdatum van voedsel en drinken verstrijkt, maar kinderen ook spelenderwijs meer leert over voedselverspilling. Bovendien kunnen mensen via de app recepten waarin gekookt wordt met restjes voedsel met elkaar delen. Met hun app wonnen de Ichthus-leerlingen de 3de prijs: ze mogen met hun hele klas een kookworkshop volgen.

Dagstart op Saga Driehuis Een dag op een Agora-school kent een vast ritme, met onder andere een dagstart. De dagstart is een belangrijk ritueel binnen het Agora-onderwijs. Het eerste half uur van de dag gaan de leerlingen en coaches – op Agorascholen zijn geen docenten maar coaches – met elkaar in gesprek over allerlei onderwerpen. Zo leert de leerling in de dagstart debatteren, luisteren, overtuigen, feedback ontvangen en respect voor elkaar hebben. De leerling ontwikkelt bovendien inzicht, leert de waarde van dialoog en het belang van autonomie en leert van anderen (ook van jongeren die ouder of jonger zijn, of anders als mens). Last but not least versterkt de dagstart de onderlinge band en het gevoel van een groep zijn. Dagstart donderdag Op Agora-school Saga in Driehuis hebben ze afgelopen jaar afgesproken dat één dag per week de dagstart wordt gepresenteerd door leerlingen: ‘dagstart donderdag’. Hierbij maken jongeren zelf een dagstart en informeren zij elkaar. Dit kan overal over gaan. Zo zijn er dagstarten geweest over o.a. computers, fretten, het klimaat en geschiedenis. Een fijne start van de dag!

Wie niet veel ruimte heeft, moet creatief zijn De ISK Haarlem is in korte tijd flink gegroeid: in oktober en december 2023 en februari 2024 kwamen er weer een aantal groepen bij, waarmee het totaal aantal leerlingen inmiddels 375 is. Een groot deel van de nieuwkomers is alleenstaande minderjarige asielzoeker en woont in Driehuis. De gemeente heeft noodlokalen laten bijplaatsen, waardoor al deze leerlingen gelukkig snel konden starten met hun onderwijs. Het was echter lastig om een goede gymlocatie te vinden. De school dacht creatief na en vroeg rugbyclub Haarlem of zij voor de leerlingen een rugby clinic wilden organiseren. De club stond daar open voor, en dus togen de eerste ISKklassen op de fiets, in de stromende regen naar Haarlem Noord. Ondanks de regen waren de leerlingen heel enthousiast om de beginselen van rugby te leren en fitnessoefeningen te doen. Het ISK Haarlem is inmiddels in overleg met andere sportclubs in Haarlem om ook daar clinics voor de leerlingen te organiseren. Zo krijgen de leerlingen toch hun broodnodige beweging. En bijkomend voordeel: ze maken meteen kennis met verschillende sporten en de sportverenigingen in de regio.

88

Bijlagen

Nevenfuncties CvB Henk Post VO-Raad: bestuurslid April van Loenen Geen

Benoemingstermijnen Raad van Toezicht

89

Nevenfuncties Raad van Toezicht Lid Raad van Toezicht

Nevenfunctie(s)

Mevrouw F.C. Azimullah (1960) Functies: Directeur Eleftherios BV Partner VOOR BV

o o o o

Voorzitter MKB –Haarlem Lid RvT Stichting Leger Des Heils Welzijns- & Gezondheidszorg en Jeugdbescherming & Reclassering / Commissie Kwaliteit & Veiligheid Lid Raad van Advies van Inholland Lid RvC Altenastaete

De heer R. Dubbeldeman (1973) Functie: Partner bij Deloitte Consulting

o

Geen nevenfuncties

De heer S. Haringa (1958) Functie: Zelfstandig adviseur

o o o o

Lid RvT Amsterdams Fonds voor de Kunst Lid RvT ArtEZ University of the Arts Lid bestuur stichting Oer-IJ Kerndocent Toezicht en Strategievorming VTOI/NVTK

De heer R.K. van Rijn (1977) Functie: Wethouder gemeente Aalsmeer (t/m 26 maart 2023)

o o

Lid RvT St. Openbaar Voortgezet Onderwijs Noord-Holland Noord Reserve officier Koninklijke Landmacht

Mevrouw J. Duttenhofer (1958) Functie: Vertegenwoordiger Groot Eigenaar, Stichting Pré Wonen te Velserbroek

o

Lid RvT tevens lid Auditcommissie, Onderwijsstichting Esprit te Amsterdam Voorzitter Klachtencommissie en voorzitter Commissie van Beroep voor de Examens, Stichting Voortgezet Onderwijs Amsterdam Zuid Onafhankelijk commissievoorzitter, Amsterdams Fonds voor de Kunst

De heer B. Gün (1972) Functie: Directeur Algemene Rekenkamer

o Geen nevenfuncties

o o

90

Jaarrekening

Balans per 31 december 2023 (na voorstel resultaatbestemming)

91

Staat van baten en lasten over 2023

92

Het College van Bestuur stelt voor om het nettoresultaat over 2023 als volgt te bestemmen: € 7.144.675 toe te voegen aan de algemene reserve € 1.426.834 toe te voegen aan de bestemmingsreserve Nationaal Programma Onderwijs € 45.162 te onttrekken aan de wettelijke reserve ontwikkelingskosten € 425.066 toe te voegen aan de bestemmingsreserve Steunfonds (LWOO) € 1.806.738 te onttrekken aan de algemene reserve. Dit voorstel is reeds verwerkt in de balans per 31 december 2023.

93

Kasstroomoverzicht over 2023

94

Toelichting op de jaarrekening Algemene toelichting Activiteiten Stichting Dunamare Onderwijsgroep, statutair gevestigd aan de Diakenhuisweg 5 te Haarlem (KVK 34277470), is een stichting met de status van onderwijsinstelling. Dunamare heeft conform artikel 4.1 van de statuten tot doel: ‘het in stand houden van openbare en bijzondere scholen voor voortgezet onderwijs’. Het bestuursnummer van Dunamare is 41664. De hierin meegenomen BRIN-nummers zijn 01KL, 02KM, 02YH, 13JF, 15NE, 18EC, 19EQ, 19TI, 20EK, 20RC, 20RF, 25FU, en 26JE. Verslaggevingsperiode Deze jaarrekening heeft betrekking op het boekjaar 2023, dat is geëindigd op balansdatum 31 december 2023.

Algemene grondslagen voor de opstelling van de jaarrekening Toegepaste grondslagen De jaarrekening is opgesteld conform de richtlijnen van de Regeling jaarverslaggeving onderwijs (RJO). Hierin is bepaald dat de bepalingen uit Titel 9 van Boek 2 BW en de Richtlijnen voor de Jaarverslaggeving (in het bijzonder RJ 400 ‘Bestuursverslag’ en 660 ‘Onderwijsinstellingen’) van toepassing zijn, met inachtneming van de in de RJO aangeduide uitzonderingen. De grondslagen die worden toegepast voor de waardering van activa en passiva en de resultaatbepaling zijn gebaseerd op historische kosten, tenzij anders vermeld in de verdere grondslagen. Continuïteit Deze jaarrekening is opgesteld uitgaande van de continuïteitsveronderstelling. Er is geen sprake van materiële onzekerheid inzake de continuïteit.

95

Grondslagen voor waardering van activa en passiva en resultaatbepaling Algemeen De grondslagen die worden toegepast voor de waardering van activa en verplichtingen zijn gebaseerd op de historische kosten, tenzij anders vermeld. Een actief wordt in de balans opgenomen wanneer het waarschijnlijk is dat de toekomstige economische voordelen naar de stichting zullen toevloeien en de waarde daarvan betrouwbaar kan worden vastgesteld. Activa die hier niet aan voldoen, worden niet in de balans verwerkt, maar worden aangemerkt als niet in de balans opgenomen rechten. Een verplichting wordt in de balans opgenomen wanneer het waarschijnlijk is dat de afwikkeling daarvan gepaard zal gaan met een uitstroom van middelen die economische voordelen in zich bergen en de omvang van het bedrag daarvan betrouwbaar kan worden vastgesteld. Onder verplichtingen worden mede voorzieningen begrepen. Verplichtingen die hier niet aan voldoen, worden niet in de balans opgenomen, maar worden verantwoord als niet in de balans opgenomen verplichtingen. Een in de balans opgenomen actief of verplichting blijft op de balans opgenomen als een transactie niet leidt tot een belangrijke verandering in de economische realiteit met betrekking tot het actief of de verplichting. Dergelijke transacties geven evenmin aanleiding tot het verantwoorden van resultaten.

Bij de beoordeling of er sprake is van een belangrijke verandering in de economische realiteit, wordt uitgegaan van de economische voordelen en risico’s die zich naar alle waarschijnlijkheid in de praktijk zullen voordoen, en niet van voordelen en risico’s waarvan redelijkerwijze niet te verwachten is dat zij zich zullen voordoen. Een actief of verplichting wordt niet langer in de balans opgenomen indien een transactie ertoe leidt dat alle of nagenoeg alle rechten op economische voordelen en alle of nagenoeg alle risico’s met betrekking tot het actief of de verplichting aan een derde zijn overgedragen. De resultaten van de transactie worden in dat geval direct in de staat van baten en lasten opgenomen, rekening houdend met eventuele voorzieningen die dienen te worden getroffen in samenhang met de transactie. Baten worden in de staat van baten en lasten opgenomen wanneer een vermeerdering van het economisch potentieel, samenhangend met een vermeerdering van een actief of een vermindering van een verplichting, heeft plaatsgevonden, waarvan de omvang betrouwbaar kan worden vastgesteld. Lasten worden verwerkt wanneer een vermindering van het economisch potentieel, samenhangend met een vermindering van een actief of een vermeerdering van een verplichting, heeft plaatsgevonden, waarvan de omvang betrouwbaar kan worden vastgesteld.

Baten en lasten worden toegerekend aan het jaar waarop ze betrekking hebben. Hierbij wordt ervan uitgegaan dat reguliere onderwijstaken gelijkmatig over het schooljaar zijn verspreid.

96

Presentatie en functionele valuta De jaarrekening wordt gepresenteerd in euro’s. De euro is tevens de functionele valuta van de instelling. Alle financiële informatie in euro’s is afgerond op het dichtstbijzijnde hele getal.

Schattingen De opstelling van de jaarrekening vereist dat het management oordelen vormt en schattingen en veronderstellingen maakt die van invloed zijn op de toepassing van grondslagen en de gerapporteerde waarde van activa en verplichtingen, en van baten en lasten. De daadwerkelijke uitkomsten kunnen afwijken van deze schattingen. De schattingen (vooral post voorzieningen) en onderliggende veronderstellingen worden voortdurend beoordeeld. Herzieningen van schattingen worden opgenomen in de periode waarin de schatting wordt herzien en in toekomstige perioden waarvoor de herziening gevolgen heeft. De volgende waarderingsgrondslagen zijn naar de mening van het bestuur het meest kritisch voor het weergeven van de financiële positie en vereisen schattingen en veronderstellingen: inschatting van de omvang en timing van uitgaven van groot onderhoud voor rekening van de instelling in toekomstige jaren ten behoeve van de bepaling van de voorziening groot onderhoud; inschattingen met betrekking tot de bepaling van personele voorzieningen, met name blijfkans van medewerkers, geschatte duur van uitkeringen, herstelkansen bij ziekte en indexatie; vaststellen afschrijvingstermijnen van materiële vaste activa. Voor effecten van eventuele schattingswijzigingen in het huidige boekjaar is dit opgenomen in de toelichting bij de betreffende jaarrekeningpost.