Bijlage 1 Haarlems Erfgoed, Verbindende kracht in de stad (2024-2034)

Overigens kan ook een parkaanleg of een object (zoals een brug) aangewezen worden als rijksmonument. Haarlem kent een beperkt aantal groene rijksmonumenten, waarvan de Haarlemmer Hout misschien wel de bekendste is. In Haarlem is één archeologisch rijksmonument aangewezen, dit monument bevindt zich in de Zuiderpolder, bij het Liewegje. Naast rijksmonumenten telt Haarlem rond de 1250 gemeentelijke monumenten. Deze zijn aangewezen op basis van de gemeentelijke Erfgoedverordening, met de

invoering van de Omgevingswet maakt de Erfgoedverordening onderdeel uit van het omgevingsplan. Gemeentelijke monumenten zijn van belang vanwege hun schoonheid, betekenis voor de wetenschap of cultuurhistorische waarde voor de stad Haarlem. Dit betreft met name gebouwde monumenten. Op basis van de Erfgoedverordening is het ook mogelijk archeologische en groene monumenten aan te wijzen. Bij de aanwijzing van groene monumenten gaat het overigens om het groen-ontwerp en de parkaanleg, niet om de bescherming van specifieke bomen of houtopstanden, deze worden beschermd op basis van de Bomenverordening. Ook de provincie Noord-Holland heeft monumenten aangewezen in Haarlem. Dit betreft onderdelen van de Stelling van Amsterdam zoals het Fort Bezuiden Spaarndam, stellingen en inlaatduikers.

Beeldbepalende panden (orde 2) Naast monumenten kent Haarlem veel beeldbepalende panden (orde 2 panden). Het gevelbeeld / straatbeeld en de structuur van het pand is beschermd. Beeldbepalende panden zijn ouder dan 50 jaar en zijn behoudenswaardig op grond van hun architectonische kwaliteit, op grond van hun plaats in de stedenbouwkundige structuur of als toonaangevend element. Beeldbepalende panden worden aangewezen in het omgevingsplan. In het omgevingsplan is beschreven waarom een pand is aangewezen. De beschermende regeling in het omgevingsplan is erop gericht om de specifieke waarden zoals deze zijn beschreven te behouden, het gaat dan vaak om de gevel, het hoofdvolume en de kapvorm. Ook de samenhang van het straatbeeld speelt vaak een rol, dit geldt bijvoorbeeld voor beeldbepalende panden die deel uit maken van een samenhangend ensemble.

Bouwhistorische waarden Voor panden die vaak honderden jaren oud zijn en veel bouwhistorisch waardevolle elementen bevatten (zoals een 17de eeuwse balklaag of middeleeuws muurwerk) is een regeling gemaakt om de bouwhistorische waarden te beschermen. De basis voor de regeling vormt een waardenkaart waarop de panden met een bouwhistorische (verwachtings-)waarden zijn aangegeven. De regeling is opgenomen in het omgevingsplan en

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

61

geldt voor bouwhistorisch waardevolle panden in de binnenstad die niet zijn aangewezen als monument. Met de regeling worden waardevolle bouwkundige onderdelen, zoals dragende muren, houtskeletconstructies, vloerconstructies, trappen, spantconstructies en kelders, beschermd. Wanneer hier aanleiding voor is kan, gevraagd worden om de waardevolle onderdelen te documenteren, waarmee de kennis over het verleden behouden blijft.

(Rijks)beschermde stads- en dorpsgezichten Een rijksbeschermd stads- of dorpsgezicht is een gebied in een stad of dorp met een, landelijk gezien, bijzonder cultuurhistorisch karakter. Aanwijzing door het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap vindt plaats vanwege de schoonheid, de onderlinge ruimtelijke of structurele samenhang of de wetenschappelijke of cultuurhistorische waarde. De gemeente Haarlem kent vier beschermde stadsgezichten en één beschermd dorpsgezicht: • Spaarndam (1971) •  Haarlem (1990- historische binnenstad en ­Haarlemmer Hout) • Haarlem-Zuid (2011) • Haarlem- Zuidwest (2011) • Haarlem-Noord (2016)

De bescherming is bedoeld om de cultuurhistorische identiteit van een gebied te behouden en in te zetten bij ontwikkelingen. Voor een beschermd stads- of dorpsgezicht stelt de gemeente een beschermend omgevingsplan op waarmee de aanwezige waarden geborgd worden. Dit betekent dat de bestaande ruimtelijke karakteristiek gedetailleerd is vastgelegd. Overigens geldt ook buiten de beschermde stadsgezichten dat erfgoedwaarden betrokken moeten worden bij het opstellen van een omgevingsplan. In een beschermd stadsgezicht is vaker een omgevingsvergunning nodig. Dit geldt bijvoorbeeld bij het slopen van een gebouw en bij het plaatsen van zonnepanelen. In Haarlem mogen in beschermde stadsgezichten ook zonnepanelen in het zicht geplaats worden, bijvoorbeeld aan de straatzijde. Voorwaarde hierbij is een goed legplan, zie ook Zonne-energie in het beschermd stadsgezicht en op monumenten.

Unesco Werelderfgoed (Stelling van Amsterdam) De Stelling van Amsterdam is aangewezen als Unesco Werelderfgoed. Om de erfgoedwaarden te beschermen heeft de Provincie Noord-Holland regels opgenomen in de provinciale Omgevingsverordening. Deze regels zijn vertaald in het gemeentelijk omgevingsplan.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

62

Afzonderlijke bijlagen Als afzonderlijke bijlage wordt verwezen naar: • Haarlemse Kerken, Kansen voor de Stad, Toekomstverkenning voor kerken, moskeeën en Joods erfgoed • Themakaart Religieus Erfgoed met een inventarisatie van gebedshuizen • Dit is Haarlem, Cultuurhistorische Hoofdstructuur van de Stad • Erfgoed, Belangstelling en waardering van inwoners, Afdeling Data, Informatie en Analyse, Gemeente Haarlem, 2023 • Reactienota Haarlems Erfgoed Verbindende kracht in de stad

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

63

Overzicht beelden Erfgoednota Overzicht beelden Erfgoednota Voorpagina: De Koepel Haarlem. Foto: IC4U Hans Peter Föllmi Achterpagina: Uitwerken van archeologisch vondstmateriaal in de Bakenesserkerk. Foto: Team Erfgoed/ vakgroep Archeologie. P 3 Profiel van Haarlem vanuit het noorden door Pieter van der Keere, 1615. Noord-Hollands Archief / Beeldcollectie van de gemeente Haarlem, inventarisnummer 43397 P4 Leren schoenen opgegraven bij ’t Krom. Foto: Team Erfgoed/ vakgroep Archeologie P 7 De schatkamer van HaarlemGrote of St. Bavokerk vanuit de Kroon. Foto: Team Erfgoed/vakgroep Archeologie P 8 Luchtfoto van de Grote Markt, Grote of St. Bavokerk en de Vleeshal. Foto: Milo Dinkelaar P 9 Hofje van Staats. Foto: Haarlem Marketing. P 10 Grote Markt (oostzijde). Met de Vismarkt, en de Grote of St. Bavokerk voor de restauratie, ziende naar het oosten (1880). Noord-Hollands Archief / Beeldcollectie van de gemeente Haarlem, inventarisnummer 17968 P 11 Voorkant Omgevingsvisie. Afbeelding: Gemeente Haarlem P 12 Tuinvaas (detail). Foto: Team Erfgoed/vakgroep Archeologie P 13 Verhalenvertelster tijdens de Nationale Archeologiedagen bij Huis ter Kleef. Foto: Team Erfgoed/ vakgroep Archeologie P 14 Spaarndam, Kolksluis. Foto: Jurriaan Hoefsmit P 15 Opgraving op de Botermarkt.

Foto: Team Erfgoed/vakgroep Archeologie P 16 Workshop dierenbotten determineren tijdens de Nationale Archeologiedagen bij Huis ter Kleef. Foto: Joyce Goverde

P 17 Project Buurtbakens, Oosterkerk. Foto: IC4U Hans Peter Föllmi P 18 Bouwhistorisch onderzoek Museum van de Geest. Foto: Team Erfgoed/vakgroep Archeologie P 18 Booronderzoek bij Huis ter Kleef (Haarlemmerkweektuin). Foto: Team Erfgoed/vakgroep Archeologie P 19 Reportage stadsarcheoloog voor NH nieuws. Foto: Team Erfgoed/vakgroep Archeologie P 19 Museumnachtkids in het Archeologisch Museum Haarlem. Foto: Museumnacht Kids P 20 Haarlem Urban Trail door het Archeologisch Museum Haarlem. Foto: KLM Urban Trail Haarlem P 21 Flesjes Haarlemmer olie. Foto: Team Erfgoed/vakgroep Archeologie P 22 Vrijwilligers in de Oude Kerk Haarlem. Foto: IC4U Hans Peter Föllmi P 25 Straatbeeld Amsterdamse Vaart. Foto: Jurriaan Hoefsmit P 26 De Koepel gezien vanuit de Spoorheldenbuurt. Foto: Martin van Bleek P 27 Papaverstraat 18. Foto: Team Erfgoed P 27 Opgraving Wilsonsplein. Foto: Team Erfgoed/vakgroep Archeologie P 28 Haarlemmerhout. Kaartje uit Gids voor Haarlem en omstreken; door J.Craandijk. Vijfde druk, 1906.

P 33 Visualisering Kruispoort in het straatbeeld in de Kruisstraat. Foto: Team Erfgoed/ vakgroep Archeologie. P 36 Voorzetraam in een monument . Foto: Jurriaan Hoefsmit P 37 Zonnepanelen op Tuinwijk zuid. Foto: ABC Architectuurcentrum. P 38 Voorkant folder duurzame monumenten. Foto: Team Erfgoed P 38 Rosenstock Huysenhuis. Foto: Toussaint Kluiters P 39 Rozenhagenstraat Patrimoniumbuurt. Foto: Team Erfgoed P 39 Monumentenloket in de Bakenesserkerk. Foto: Team Erfgoed P 40 Bakenesserkerk. Foto: Michel Campfens. P 41 Noord Hollands Archief Jansstraat. Foto: IC4U Hans Peter Föllmi P 41 Spaarne 17 door: J. Fielmich, Noord-Hollands Archief /1336 - Collectie van glasnegatieven en foto’s van het Bedrijf Openbare Werken te Haarlem betreffende topografisch Haarlem, Inventarisnummer 6391. P 42 Spaarne en Teylers Museum. Foto: Milo Dinkelaar P 45 Bijeenkomst Erfgoednota november 2022. Foto: Team Erfgoed. P 49 Anna en Maria Kathedraal. Foto: IC4U Hans Peter Föllmi P 51 Pelgrimkerk. Foto: IC4U Hans Peter Föllmi

P 29 De Koepel in Haarlem. Foto: Haarlem Marketing

P 52 Anna en Maria Kathedraal. Foto: IC4U Hans Peter Föllmi

P 30 Historische Winkelpui, Zijlstraat 41A. Foto Team Erfgoed.

P 63 Harlemeum - G. Braun en F. Hogenberg, 1572. Noord-Hollands Archief / Beeldcollectie van de gemeente Haarlem, inventarisnummer 51871

P 31 Post 65 Woningbouw Rozenprieel, 1975-1976. Noord-Hollands Archief. Foto: Jos Fielmich. P 31 Haarlemmerhout, luchtfoto. Foto: Milo Dinkelaar P 32 Expertmeeting bij Huis ter Kleef. Foto: Team Erfgoed/vakgroep Archeologie

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

64

Colofon Dit is een uitgave van gemeente Haarlem Projectgroep Angeli Poulssen, Anja van Zalinge, Hugo Alefs, Marjoleine van Schaik, Paul van Kempen. Inputgroep Afdeling Omgevingsbeleid, team Erfgoed. En met de bijdrage van vele anderen binnen de gemeentelijke organisatie. Martin van Bleek, extern adviseur. Deze Erfgoednota is tot stand gekomen in gesprek met erfgoedverenigingen, inwoners en experts. De gemeente wil iedereen die heeft meegedacht over de Erfgoednota hartelijk bedanken voor alle opmerkingen en ideeën. Contact Gemeente Haarlem Postbus 511 2003 PB Haarlem erfgoed@haarlem.nl Redactie José van Campen - Woord en Plaats Vormgeving Studio Nico Swanink