Bijlage 1 Actieprogramma Circulaire economie 2023-2025

Actieprogramma Circulaire Economie 2023 t/m 2025

Inhoud Samenvatting

3

1.

Waarom een actieprogramma Circulaire Economie?

4

1.1.

Haarlem wil versnellen en opschalen

4

1.2.

Onze grondstoffen raken op

5

1.3.

Samenwerking is nodig voor opschaling

6

1.3.1. Samen met de MRA 6 1.3.2. Samen met het Rijk 6 2.

Actielijnen

7

2.1.

Eigen organisatie | Op weg naar een duurzame organisatie

8

2.1.1. Wat heeft de meeste impact? 8 2.1.2. Wat betekent dit in de praktijk 10 2.2. Bouw | Op weg naar een circulaire bouweconomie

12

2.2.1. Wat heeft de meeste impact? 12 2.2.2. Wat betekent dit in de praktijk? 14 2.3. Textiel | Op weg naar een circulaire textielketen

16

2.3.1. Wat heeft de meeste impact? 16

2.4. Voedsel | Op weg naar een circulair voedselsysteem

20

2.4.1. Wat heeft de meeste impact? 20 2.4.2. Wat betekent dit in de praktijk? 22 2.5. Consumptiegoederen | Op weg naar een circulaire consumptiemaatschappij 25 2.5.1. Wat heeft de meeste impact? 25 2.5.2. Wat betekent dit in de praktijk? 27 3.

Randvoorwaarden voor een circulaire economie

28

3.1.

Samen met de stad

28

3.2. Samen met de regio en Europa

29

3.3. Het belang van een sociale transitie

30

3.4. Het belang van een financiële transitie

30

3.5. Overige randvoorwaarden

31

4.

Beleid, capaciteit en middelen

32

4.1.

Capaciteit en middelen

32

4.2. Link naar bestaand beleid

32

Colofon

33

2.3.2. Wat betekent dit in de praktijk? 18

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

2

Sociale transitie: Iedereen doet mee

Samenvatting In een circulaire economie kunnen grondstoffen steeds opnieuw gebruikt worden en wordt verspilling zo veel mogelijk voorkomen. We gebruiken grondstoffen voor voedsel, kleding en spullen, maar ook om te bouwen, reizen en wonen. De winning en verwerking van grondstoffen veroorzaakt 90% van het mondiale biodiversiteitsverlies, 90% van de waterschaarste en 50% van de broeikasgas­ emissies. Als iedereen dezelfde grondstofvoetafdruk als een gemiddelde Nederlander zou hebben zijn er op dit moment 3,6 aardbollen nodig. Dit moet anders.1 Als we geen vlees eten scheelt dit 66% van de impact die ons voedsel heeft op het klimaat.2 Een spijkerbroek minder scheelt 8000 liter water3 en het gebruik van een tweedehands telefoon scheelt 85% van de impact omdat er een telefoon minder geproduceerd hoeft te worden.4

Haarlem wil versnellen en opschalen Om in 2040 een circulaire stad te zijn is het nodig om te versnellen, intensiveren en op te schalen. Haarlem focust zich op vijf actielijnen: voedsel, textiel, consumptie­ goederen, bouw en eigen organisatie. Per actielijn is gedefinieerd waar het probleem zit, welke acties de meeste impact hebben en welke rol Haarlem pakt om een positieve bijdrage te leveren aan de circulaire transitie van de keten. Samen met de stad, de regio, het Rijk en Europa Circulariteit gaat over een hele keten. Deze systeem- en gedragsverandering houdt niet op bij de grenzen van Haarlem. Daar is samenwerking voor nodig: • H  aarlem zet samen met de stad circulaire projecten op en stimuleert initiatieven en ondernemers om gezamenlijk te versnellen. • H  aarlem is actief betrokken bij de inzet op circulaire economie vanuit de MRA, onder meer als bestuurlijk trekker. • C  irculariteit is lastig te meten. In 2023 ontwikkelt het Rijk een landelijk monitoringskader waar Haarlem op zal aansluiten. • H  aarlem heeft actieve samenwerkingsverbanden in Europa en intensiveert de inzet van lobby.

1 Nationaal Programma Circulaire Economie 2023-2030, Rijksoverheid 2 Babette Porcelijn, De verborgen impact, 2016, Volt 3 Reshare, Denim Deal 4 Babette Porcelijn, De verborgen impact, 2016, Volt

Iedereen moet mee kunnen doen in de transitie naar een circulaire economie. Dit is niet vanzelf­ sprekend. Als we in het gebruik van onze grondstoffen binnen de grenzen van de aarde blijven maar grondstoffen daardoor niet voor iedereen toegankelijk zijn creëren we een nieuw probleem. Eerlijker omgaan met welvaart moet daarom een focuspunt zijn in een circulaire economie.

Doelen t/m 2025 Eigen organisatie

☑ Duurzaamheidsdoelen zijn opgenomen in de Duurzaamheidsbegroting

☑ 50% van de inkoop van producten, goederen en diensten is circulair

☑ 50% van de Grond Weg en Waterwerken (GWW) wordt circulair uitgevraagd ☑ Haarlem is gecertificeerd op trede 5 van de CO2-prestatieladder Bouw

☑ 20% van de woningbouw in de MRA is in Houtbouw gerealiseerd (Green Deal Houtbouw)

☑ 50% van externe bouwprojecten heeft inzichtelijke Financiële transitie: Brede Welvaart Onze huidige innovatiemodellen zijn gericht op snelle groei in plaats van systeemverandering. In een circulaire economie is er eerlijke handelingsruimte voor duurzaam en circulair onder­ nemen. Dit betekent onder andere dat we onze welvaart niet lang er meten met het Bruto Binnen­ lands Product, maar aan Brede Welvaart, met aandacht voor behoud van natuurlijke hulp­ bronnen en rechten voor mens en dier.

Het belang van bewustwording Zonder bewustwording geen gedragsverandering. Om de transitie te laten slagen hebben we iedereen nodig. Haarlem neemt ondernemers, bewoners en samenwerkingspartijen mee om draagvlak te creëren om als maatschappij veranderingen door te voeren ten behoeve van de leefbaarheid van de samenleving.

materiaalstromen

☑ Werken aan grondstoffenhub met onderhoudspartners ☑ Realisatie circulaire bouwmarkt i.s.m. ondernemers uit de regio Textiel De gemeente heeft 30% van de Haarlemmers en ondernemers bereikt via projecten en campagnes over een circulaire textielketen:

☑ Minder textiel en van betere kwaliteit ☑ Meer hergebruik en recycling ☑ Meer gescheiden inzameling van textiel Voedsel De gemeente heeft 30% van de Haarlemmers en ondernemers bereikt via projecten en campagnes overeen circulair voedselsysteem:

☑ Meer plantaardig voedsel ☑ Zo lokaal mogelijk produceren en consumeren ☑ Voorkomen en verminderen van voedselverspilling Consumptiegoederen De gemeente heeft 30% van de Haarlemmers en ondernemers bereikt via projecten en campagnes over een circulaire consumptiemaatschappij:

☑ Bewust en lokaal consumeren ☑ Hergebruik van spullen ☑ Aandacht voor repareren, delen, ruilen en lenen

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

3

1. Waarom een actieprogramma Circulaire Economie? In een circulaire economie kunnen grondstoffen steeds opnieuw gebruikt worden en wordt verspilling zo veel mogelijk voorkomen. We gebruiken grondstoffen voor ons voedsel, onze kleding en onze spullen, maar ook om te bouwen, reizen en wonen. Dit heeft negatieve gevolgen voor het klimaat, de biodiversiteit, de leefomgeving en gezondheid van mensen overal op de wereld. Dit moet anders. Als we geen vlees eten scheelt dit 66% van de impact die ons voedsel heeft op het klimaat.5 Een spijkerbroek minder scheelt 8000 liter water6 en het gebruik van een tweedehands telefoon scheelt 85% van de impact omdat er een telefoon minder geproduceerd hoeft te worden.7

1.1. Haarlem wil versnellen en opschalen Om in 2040 een circulaire stad te zijn is het nodig om te versnellen intensiveren en op te schalen. In de Routekaart Duurzaamheid, transitiepad keten­verantwoordelijkheid, zijn doelen gesteld die aangeven wat hier minimaal voor nodig is. De acties in dit actieprogramma geven concreet aan hoe Haarlem de komende jaren met deze doelstellingen aan de slag gaat. De gemeente Haarlem intensiveert circulariteit in haar eigen bedrijfsvoering. We borgen circulariteit in onze duurzaamheidsbegroting en in 2030 is onze 5 Babette Porcelijn, De verborgen impact, 2016, Volt 6 Reshare, Denim Deal 7 Babette Porcelijn, De verborgen impact, 2016, Volt

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

4

Positionering circulaire economie ten opzichte van maatschappelijke opgaven en andere beleidsthema's Tegengaan van klimaat­ verandering

Schoner milieu en schonere leefomgeving

Herstel van biodiversiteit

Mondiaal grondstoffengebruik - Realisatie t/m 2017 200 gigaton

Grotere leve­ ringszekerheid van grondstoffen

Het grondstoffengebruik is wereldwijd toegenomen en blijft naar verwachting ook de komende decennia nog sterk groeien

150

Mineralen 100 Metalen

Circulaire Economie

50

Energie ­ en klimaatbeleid

Lucht­, water­ en bodembeleid

Natuurbeleid

I 1970

I 1980

I 1990

I 2000

I 2010

Bron: PBL; bewerking IenW

inkoop 100% circulair. Haarlem zet in op lokaal en hoogwaardig hergebruik van reststromen en maakt afspraken met onderhoudspartners over hergebruik van materialen. Daarnaast gaat Haarlem intensief aande slag met bouw en consumptiegoederen. We borgen circulariteit in aanbestedingseisen van eigen bouwopgaven en stimuleren ondernemers en inwoners actief om circulaire keuzes te maken bijeen verbouwing, bijvoorbeeld door hergebruik van materialen. Voor voedsel en textiel gaan we voor schaal­ vergroting. Onder andere in de City Deal Gezonde en Duurzame Voedselomgeving en het Europese project Cities 2030. Haarlem werkt intensief samen met de Koplopergroep Circulaire Restaurants, onder

Handelsbeleid

andere aan het stimuleren van plantaardig voedsel, waar mogelijk geproduceerd en geconsumeerd in Nederland. Samen met de Koplopergroep Circulair Textiel, bewoners en lokale partners werken we aan meer gescheiden inzameling en lokaal hergebruik van Haarlems textiel. Om gedragsverandering te stimuleren wil Haarlem meer gebruik maken van campagnes. Haarlem zet samen met de stad circu­ laire projecten op en stimuleert initiatieven en onder­ nemers om gezamenlijk te versnellen. Haarlem werkt intensief samen met lokale partners, de regio, MRA en Europa om schaalvergroting te realiseren. Per actielijn wordt de rol van Haarlem verder gedefini­ eerd, gerelateerd aan het desbetreffende onderwerp.

I 2020

I 2030

I 2040

I 2050

I 2060

Bron: OECD 2019, Global Material Resources Outlook to 2060

1.2. Onze grondstoffen raken op Onze grondstoffen raken op en het aantal mensen op de planeet blijft groeien. Dit is geen houdbaar systeem. Als mens zijn we afhankelijk van de natuur. De natuur produceert grondstoffen die we voor van alles om ons heen gebruiken. Onze economie is van de natuur afhankelijk. Als we meer grondstoffen gebruiken dan de natuur kan produceren en we meer afvalstoffen creëren dan de natuur voor ons kan verwerken, brengt dat onze economie, ons leven en onze gezondheid in gevaar.8 De hoeveelheid grondstoffen die we gebruiken is sinds 1970 wereldwijd meer dan verdrievoudigd. Naar verwachting verdubbelt dit gebruik nog tussen

8 Noodzaak van een circulaire economie, Rijksoverheid / Kennisplatform Circulaire Economie, Circularities / Integrale Circulaire Economie Rapportage 2023, PBL

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

5

nu en 2060, door een toename in bevolkings- en welvaartsgroei. De winning en verwerking van grondstoffen veroorzaakt 90% van het mondiale biodiversiteitsverlies, 90% van de waterschaarste en 50% van de broeikasgasemissies.9 Als iedereen dezelfde grondstofvoetafdruk als een gemiddelde Nederlander zou hebben zijn er op dit moment 3,6 aardbollen nodig. Die hebben we niet. Dit betekent dat het milieu en mensen elders de rekening betalen voor de manier waarop wij met grondstoffen omgaan.

een product wordt nog niet meegerekend in de prijs van een product. Haarlem heeft geen invloed op de hele keten maar Haarlem heeft wel invloed op delen hiervan en zet zich in om de keten zo lokaal mogelijk te sluiten. Daar is samenwerking voor nodig, zowel met de MRA als het Rijk. In hoofdstuk 2 en 3 gaan we verder in op samenwerkingen met bewoners, initiatiefnemers, ondernemers en lokale partners per actielijn.

Het is noodzakelijk dat producten en materialen herbruikbaar zijn en dat we geen afval creëren. Hele productketens zullen moeten veranderen. Er zal minder geproduceerd en geconsumeerd moeten worden. Niet economische groei, maar brede welvaart staat voorop, met oog voor welzijn, ­duurzaamheid en gelijkheid.

In de economisch krachtige regio MRA kunnen we gezamenlijk verschil maken.

1.3.1. Samen met de MRA

Haarlem is actief betrokken bij de inzet op circulaire economie vanuit de MRA, onder meer als bestuurlijk trekker van het programma.

Met het coalitieakkoord Actie! heeft Haarlem gekozen voor een intensivering van de inzet op deze transitie. Dit actieprogramma zet onder elkaar wat er de komende jaren nodig is om de circulaire economie in Haarlem op te schalen om de doel­ stelling van een Circulaire Stad in 2040 vorm te geven.

1.3. Samenwerking is nodig voor opschaling Circulariteit gaat over een hele keten. Deze systeem- en gedragsverandering houdt niet op bij de grenzen van Haarlem. Grondstoffen worden meestal elders gewonnen en de milieuafdruk van

In de MRA zijn bestuurlijke afspraken gemaakt, deze zijn door Haarlem onderschreven. Het gaat om afspraken op het gebied van: • Circulaire inkoop, onder andere in de openbare ruimte. • Circulaire bouw en het gebruik van houtbouw. • Circulair textiel. Deze afspraken implementeert Haarlem als deel­ nemende gemeente.

In het Nationaal Programma Circulaire Economie 2023-2030 zoekt het Rijk een betere aansluiting tussen het klimaatbeleid en circulariteit. De landelijke richtinggevende doelstelling is een reductie van de grondstoffenvoetafdruk, dit bete­ kent 50% minder gebruik van primaire abiotische grondstoffen in 2030. Nederland wil in 2050 volledig circulair zijn. De milieueffecten van grondstoffen­ gebruik in een circulaire economie, dus van alle Nederlandse productie en consumptie, vallen dan binnen de ‘planetaire’ grenzen.10 Haarlem heeft de doelstelling om tien jaar eerder, in 2040, een circu­ laire stad te zijn. Haarlem is daarmee ambitieus en heeft een voorbeeldfunctie. Dit vraagt om een forse inzet van de organisatie en de stad. Monitoring Circulariteit is op dit moment nog lastig te meten. Circulariteit meten in een lineair systeem betekent dat het ergens moet worden afgebakend en daar­ door altijd een deel van de keten wordt gemist. Het Planbureau van de Leefomgeving ontwikkelt sturings- en monitoringsinstrumentarium voor circulaire Economie.11 In 2023 wordt door het Rijk een landelijk monitoringskader ontwikkeld waar Haarlem op zal aansluiten.

De afspraken worden in de actielijnen beschreven, de uitvoering hiervan sluit aan op de MRA uitvoerings­agenda Circulaire Economie 2023.

1.3.2. Samen met het Rijk

9 Nationaal Programma Circulaire Economie 2023-2030, Rijksoverheid 10 Nationaal Programma Circulaire Economie 2023-2030, Rijksoverheid 11 Werkprogramma Monitoring en Sturing Circulaire Economie, PBL

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

6

2. Actielijnen Op basis van de Routekaart Duurzaamheid van Haarlem en de waardeketen van het Rijk kiest Haarlem voor inzet op vijf kernthema’s. Uitgewerkt in de volgende actielijnen: 1. Eigen organisatie: op weg naar een duurzame en circulaire organisatie. 2. Bouw: op weg naar een circulaire bouweconomie. 3. Textiel: op weg naar een circulaire textielketen. 4. Voedsel: op weg naar een circulair voedselsysteem. 5. Consumptiegoederen: op weg naar een circulaire consumptiemaatschappij. Deze kernthema’s gaan over grote, vervuilende ketens waarin Haarlem door actief samen te werken met ondernemers, bewoners, kennisinstellingen en andere overheden een positieve invloed kan uit­­ oefenen. De actielijnen zijn opgesteld naar mate van invloed. Van Eigen organisatie (veel invloed) naar Consumptiegoederen (bewustwording en gedrags­ verandering). Per actielijn is gedefinieerd waar het probleem zit, welke acties de meeste impact hebben en welke rol Haarlem pakt om een bijdrage te leveren aan de circulaire transitie van de keten. CE Delft heeft in opdracht van Babette Porcelijn (Think Big Act Now) onderzoek gedaan naar de gemiddelde impact van een Nederlander12. Van de uitkomsten zijn infographics gemaakt. Deze zijn in dit actieprogramma gebruikt om de impact van de verschillende actielijnen inzichtelijk te maken. Bron: Babette Porcelijn, De verborgen impact, 2016, Volt

12 T  op 10 milieubelasting gemiddelde Nederlandse consument, CE Delft

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

7

2.1. Eigen organisatie | Op weg naar een duurzame organisatie De gemeente Haarlem heeft ambitieuze doelstel­ lingen op het gebied van duurzaamheid. Circula­ riteit is daar een onderdeel van. Het geven van het goede voorbeeld is noodzakelijk om met partners aan de slag te gaan. Door het gebruik van minder grondstoffen, schonere energiebronnen en het aanleggen van een veilige en groene leefomgeving blijft Haarlem een stad waar in de toekomst kan worden geleefd, gewerkt en gerecreëerd. Wat is een duurzame organisatie? Een duurzame organisatie is zich bewust van de impact (negatief en positief) van zijn handelen en probeert deze impact structureel positief te veranderen. Dit betekent dat bij elke beleid- en investeringsbeslissing duurzaamheid (energie­ transitie, circulaire economie, klimaatadaptatie) wordt betrokken.

2.1.1. Wat heeft de meeste impact? Haarlem koopt jaarlijks voor 350 miljoen producten en diensten in. Bij de inkoop van werken, goederen en diensten heeft Haarlem grote invloed op de mate van circulariteit of herkomst. Dit kan bijvoorbeeld leiden tot het verduurzamen van de leverancier en haar producten en diensten. Met ons inkoopvolume voert Haarlem directe invloed uit op leveranciers en hun toeleveranciers om daarmee de circulaire economie (in de regio) aan te jagen. In 2025 koopt Haarlem 50% circulair in.

bij investeringsbeslissingen. Daarom worden processen en methoden geanalyseerd en herzien om duurzaamheid mee te laten wegen bij alle investeringsbeslissingen. Binnen een duurzame organisatie werken medewerkers in een inspirerende omgeving met de mogelijkheden om hun kennis op peil te houden. Nieuwe duurzame initiatieven worden aangemoedigd.

Duurzame producten, werken en diensten vergen een andere aanpak in de begroting en

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

8

Eigen organisatie: Op weg naar een ­duurzame organisatie

In een duurzame organisatie wordt duurzaamheid bij elke beleids- en investeringsbeslissing meegewogen (energietransitie, circulaire economie, klimaatadaptatie).

Doel 2025

Acties 2023 t/m 2025 Duurzaamheidsdoelen worden onderdeel van de Duurzaamheidsbegroting: ☑ Bij elke beleids- en investerings­beslissing wordt duurzaamheid meegewogen

Acties 2023 t/m 2025

☑ Duurzaamheidsdoelen zijn opgenomen in de Duurzaamheidsbegroting

☑ 50% van de inkoop van producten, goederen en diensten is circulair

☑ Milieu afdruk en CO2-afdruk van het fysieke domein wordt bepaald

☑ 50% van de Grond Weg en Waterwerken (GWW) wordt circulair uitgevraagd

☑ Milieubelasting wordt gekwantificeerd bij projecten

☑ Haarlem is gecertificeerd op trede 5

☑ De organisatie wordt opgeleid via het leer­programma Duurzaamheid Intensiveren circulariteit in eigen bedrijfsvoering:

van de CO2-prestatieladder

☑ Inkoop van producten, goederen en diensten wordt 50% circulair uitgevraagd (MRA afspraak)

Grondstoffen worden lokaal verwerkt en hergebruikt: ☑ Haarlemse stadsbomen worden zoveel mogelijk hoogwaardig en waar mogelijk lokaal verwerk

Leerprogramma Duurzaamheid:

☑ Gebruik van circulaire verkeersborden wordt opgeschaald (start kenaupark)

Circulaire principes subsidies:

☑ Er wordt gebruikt gemaakt van moeilijk recyclebaar plastic voor straatmeubilair, dit doet de gemeente vanuit inkoop voor minstens één project (MRA afspraak)

☑ Circulaire principes worden opgenomen bij het toekennen van subsidies

Wat is een duurzame organisatie?

Samenwerking en kennisdeling 2023 t/m 2025:

☑ 100% circulaire inkoop

☑ Haarlem versterkt positie binnen landelijke netwerken

☑ Duurzaamheid is onderdeel van de begroting en investeringsbeslissingen

☑ Structurele landelijke en Europees gerichte subsidiestrategie op het gebied van circulariteit

☑ Bedrijfsvoering is circulair

☑ Verbonden partijen hebben een rapportageplicht over hun duurzaamheidsdoelen

☑ Haarlemse grondstoffen worden lokaal (her)gebruikt

☑ Haarlem leert van Europese voorbeelden en implementeert deze waar mogelijk

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

☑ Meer lokaal en plantaardig voedsel, inzet op 65% plantaardig en 35% dierlijk ☑ Invoer herbruikbare bekers, zo lokaal mogelijk ☑ Keukenafval wordt gescheiden en lokaal verwerkt ☑ Verbeteren afvalscheiding op eigen locaties

9

2.1.2. Wat betekent dit in de praktijk Vanuit de organisatie is blijvende inzet nodig om het beleid, de processen en monitoring op orde te brengen. Tegelijkertijd wordt de organisatie opge­ leid om duurzaam te gaan werken. Duurzaamheidsbegroting De gemeente werkt met een raamwerk voor de duur­ zaamheidsbegroting. Met deze aanpak wordt binnen de planning en control cyclus gerapporteerd over de voortgang van energietransitie. Er wordt gewerkt aan het implementeren van begrotingsinstrumenten zoals de stelpost duurzaamheid en het revolverend fonds energie. Daarnaast wordt gewerkt aan het meetbaar maken en opnemen van de duurzaamheidsdoelstel­ lingen, zoals circulariteit en klimaatadaptatie. Binnen dit traject wordt de laatste kennis over het meetbaar maken van de Nederlandse en Europese duurzaam­ heidsdoelstellingen betrokken. Zo wegen we duurzaamheid bij elke investerings­ beslissing mee. Duurzaamheid wordt daarmee in elke procesopdracht meegenomen. Proces­ opdrachten worden beoordeeld door het duur­zaamheidstoetsteam op aspecten als energietransitie, klimaatadaptie of circulair materiaal­gebruik. In het duurzaamheidstoetsteam zitten experts uit verschillende afdelingen van het fysiek domein. CO2 Prestatieladder De gemeente is gecertificeerd voor de CO2-prestatie­ladder (trede 3). De CO2-voetafdruk van de eigen organisatie is hiermee vastgelegd.

Ook worden geplande en genomen maatregelen om de CO2-uitstoot te verlagen gecontroleerd en beoordeeld door een onafhankelijke auditor. Een

vervolgstap binnen de CO2-prestatieladder is om door te groeien naar de treden 4 (2024) en 5 (2025). Deze stappen vereisen een grotere inzet binnen de keten. Dit heeft raakvlakken met een circulaire ketenbenadering waarmee we verwachten dat er een wisselwerking ontstaat naar de materiaal­ stromen die wij veroorzaken. Vastgelegde CO2 in door gemeente Haarlem toegepaste materialen wordt daarmee onderdeel van het rekenschema wat in de toekomst gebruikt kan worden om de uitstoot van CO2 ruimte te beperken. Materialenstromen (in Grond Weg en Waterbouw) De gemeente wil hergebruik van materialen in bouw en bij werken in de openbare ruimte stimuleren. Materiaalstromen hebben in het fysieke domein de grootste CO2-voetafdruk en circulaire impact. Hiertoe is het grondstoffenplan opgesteld. Het grondstoffenplan zorgt ervoor dat er tijdens een groot onderhoudsproject procesmatig gekeken wordt naar het materiaalgebruik. Een onderdeel van het grondstoffenplan is de digitale grondstoffen­ bank. Met de digitale grondstoffenbank krijgen alle partijen inzicht in het herbruikbare materiaal dat in eerder gerealiseerde projecten is vrijgekomen. Deze digitale grondstoffenbank wordt in de vorm van een app gebruikt door de gecontracteerde aannemers. Alle partneraannemers en ingenieursbureaus die werken voor de gemeente gaan kennis van circulair GWW delen en vergroten.

De uitvragen van de gemeente zijn volgens circulaire principes opge­ steld, gebruik makend van: meetsystemen (MKI, GPR), circulaire materialen, materialen paspoort (GBI, DGdialoc), gesloten materiaalstromen en een circulaire begroting. De toepassing van de MilieuKostenIndicator (MKI) bij variantkeuzen wordt

uitgebreid en verwerkt in de duurzaamheids­ paragraaf. Haarlem start met pilots voor grond­ stoffenrechten in projecten in bouw en GWW, om in 2040 een geografisch gesloten materiaalstroom te hebben. De gemeente onderzoekt de mogelijkheden om te werken met koolstofbudgetten in de openbare ruimte. Een koppeling met de duurzaamheids­ begroting maakt het mogelijk om grip te krijgen op de CO2-uitstoot bij onderhoud, aanleg en sloop van elementen in de openbare ruimte. Verbonden partijen Verbonden partijen worden actief gestimuleerd om Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen een plek te geven in hun bedrijfsvoering. Denk hierbij aan circulariteit, diversiteit en sociale toeganke­ lijkheid. Haarlem vraagt naar voornemens op het gebied van duurzaamheid en er is een rapporta­ geplicht (en norm) aangaande Social Return on Investment (SROI). Inkoop als strategisch instrument Haarlem besteedt jaarlijks circa 350 miljoen euro aan inkoop en aanbesteding - van bruggen tot pennen. Strategisch inkopen betekent dat je door de inkoop de markt gaat beïnvloeden. Door circulaire aspecten in de selectie- of gunningscriteria op te nemen, zullen de marktpartijen circulaire producten, werken of diensten moeten leveren waarmee een circulair product en dienst onderdeel wordt van de bedrijfsvoering van de gemeente en de leverancier.

Haarlem wil in 2025 50% circulair inkopen, dit is afgesproken in de intentieverklaring Circulaire Inkopen MRA. Met het ondertekenen van de lande­ lijke Manifest voor Maatschappelijk Verantwoord

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

10

Catering

Opdrachtgeven en Inkopen wil Haarlem de volgende stap zetten in de richting van het maken van impact en monitoring hiervan. Binnen de gemeente wordt gewerkt met een inkoopkalender. Circulariteit is hier onderdeel van en wordt daar­ doorvanaf de start meegenomen in de afspraken met de interne opdrachtgever.

De gemeentelijke catering is middels de methode Rapid Circular Contracting aanbesteed. Circulariteit was (naast maatschappelijke impact, de smaakbeleving en klanttevreden­ heid) een belangrijk uitgangspunt. Haarlem versnelt in de transitie van een dierlijk naar plantaardig menu. Haarlem zet in op 65 % plantaardig en 35% dierlijk, op dit moment is het assortiment 50 % dierlijk en 50 % plantaardig. Dit heeft een grote posi­ tieve impact op de milieubelasting. Producten zijn hoofdzakelijk uit het seizoen en waar mogelijk biologisch. De soep komt van de verspill­ ingsfabriek waardoor groentes gered worden. De komende jaren intensiveert Haarlem circulariteit in haar catering, onder andere door keukenafval lokaal te verwerken.

Subsidiestrategie Met het opstellen van een subsidiestrategie rondom circulaire economie wil Haarlem haar kansen vergroten op het aantrekken van landelijke en Europese subsidies. Hierin wordt opgetrokken met de al bestaande structuren zoals de Urban Agenda. Leerprogramma Duurzaamheid Duurzaamheid hoort in alle beleidsthema’s en activi­ teiten van de gemeente. Daarom ontwikkelt Haarlem een leerprogramma duurzaamheid, in samenwerking met HRM en kennisdragers van betrokken afdelingen. De basiskennis over Duurzame Gebiedsontwikkeling, Vastgoed, Duurzame Mobiliteit, Energietransitie, Circulaire Economie en Klimaatbestendigheid wordt verwerkt in modules per domein. Modules bestaan uit micro-learnings, e-learnings of reguliere cursussen en worden beschikbaar gesteld via de Academie Haarlem-Zandvoort. Samen met Continuering Afvalscheiding (CAS) Met het Strategisch Plan Afvalscheiding (SPA) zet Haarlem beleidsmatig in op circulariteit van de huishoudelijke afvalstromen door het verbeteren van het scheidingspercentage en het terugdringen van de hoeveelheid restafval per inwoner. CAS is het vervolg op Strategisch Plan Afvalscheiding (SPA).

Binnen CAS wordt ingezet op de Recyclewagen en de Recycletas waardoor het eenvoudiger wordt om dichtbij huis gescheiden grondstoffen aan te bieden. Daarnaast zet CAS in op afvalpreventie. In actielijn 2 t/m 5 zijn verschillende acties omschreven waarin Haarlem hier gezamenlijk in optrekt. Samen met de MRA • Inkoop (2018): in 2022 kopen we 10% circulair in, in 2025 50% en in 2030 100%. Het gaat daarbij om de inkoop en de aanbestedingen, waaronder de aanbestedingen openbare ruimte. Haarlem hanteert bij de uitwerking de roadmap Circulair inkopen van de MRA.

• Bedrijfskleding (2021): Haarlem heeft bedrijfs­ kleding begin 2021 aanbesteed met behulp van circulaire eisen en criteria. Hiermee sluiten we aan op de afspraak binnen de MRA om bedrijfs­ kleding circulair in te kopen. • Aanbesteding openbare ruimte (2021): Jaarlijks wordt bij ten minste één project rondom inkoop straatmeubilair gebruik gemaakt van moeilijk recyclebaar plastic.

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

11

2.2. Bouw | Op weg naar een circulaire bouweconomie De bouwsector is wereldwijd verantwoordelijk voor 10% van de CO2-uitstoot. Onze gebouwen bestaan nu nog uit grote hoeveelheden fossiele materialen zoals steen, beton, cement en staal. Het gebruik van primaire grondstoffen moet fors verminderen. De winning, bewerking en het transport van deze materialen hebben een grote impact. Hergebruik en losmaakbaarheid van materialen moet de nieuwe norm worden om een schone, veilige leefomgeving voor toekomstige generaties te behouden. Wat is een circulaire bouweconomie? In een circulaire bouweconomie wordt voorzien in de behoefte aan huisvesting en infrastructuur zonder daarbij de draagkracht van de aarde te overschrijden. Er wordt naar de hele keten gekeken. Uitputting van grondstoffen, stikstof, CO2-uitstoot, vervuiling en biodiversiteitsverlies in de tijd of elders wordt hierin ook meegerekend. Circulair bouwen is een middel om dat doel te bereiken, omdat de uitstoot van CO2 en stikstof sterk verminderd kan worden bij gebruik circulaire bouwmaterialen en duurzaam transport. De bouw is in dit verband de woning- en de utiliteitsbouw, en de infrastructuur, ook wel bekend als de Grond-, Weg- en Waterbouw (GWW).13 Bron: Babette Porcelijn, De verborgen impact, 2017, Volt

Bron: Babette Porcelijn, De verborgen impact, 2017, Volt

2.2.1. Wat heeft de meeste impact? • Bouwen kost veel energie en geeft fijnstof en CO2-uitstoot. Circulaire bouwmaterialen, zoals hout, slaan juist CO2 op. Haarlem gaat in eigen bouwopgaven uit van het convenant Toekomst­ bestendige woningbouw MRA. Voor eigen projecten streven we naar niveau Goud. Voor projecten van derden streven we naar minimaal niveau Zilver. • De impact van een huis zit voor 63% in verwar­ ming, energie en water. Daarom zet de Route­ kaart Duurzaamheid vol in op de energietransitie. De overige 37% zit in bouw en verbouw, vervoer van materialen en GWW. Door ambitieus beleid stellen we eisen aan onze eigen projecten en ook die van ontwikkelingen door derden in de gemeente.

13 Nationaal Programma Circulaire Economie 2023-2030, Rijksoverheid

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

12

Bouw: Op weg naar een circulaire bouweconomie

In een circulaire bouweconomie wordt voorzien in de behoefte aan huisvesting en infrastructuur zonder daarbij de draagkracht van de aarde te overschrijden. Er wordt naar de hele keten gekeken. Uitputting van grondstoffen, CO2-uitstoot, vervuiling en biodiversiteitsverlies in de tijd of elders wordt hierin ook meegerekend.

Doel 2025

Acties 2023 t/m 2025

Acties 2023 t/m 2025

☑ 20% van de woningbouw in de MRA is in Houtbouw gerealiseerd (Green Deal Houtbouw)

☑ 50% van externe bouwprojecten heeft inzichtelijke materiaalstromen

Haarlem start en intensiveert samenwerkingen en projecten:

☑ Werken aan grondstoffenhub met

☑ Haarlem verstevigt netwerk met koplopers ☑ Haarlem gaat uit van het convenant Toekomstbestendige woningbouw MRA. Dit convenant werkt samen met het ‘nieuwe normaal’ van Cirkelstad

☑ Realisatie circulaire bouwmarkt i.s.m. ondernemers uit de regio

☑ Haarlem gaat in eigen bouwopgaven uit van het convenant Toekomstbestendige woningbouw MRA. Voor eigen projecten streven we naar niveau Goud. Voor projecten van derden streven we naar minimaal niveau Zilver

Haarlem voert campagne om een circulaire consumptiemaatschappij te stimuleren

☑ Circulair verbouwadvies wordt onderdeel Duurzaam Bouwen Loket

onderhoudspartners

☑ Gemeente en corporaties verdiepen samen de mogelijkheden voor circulair bouwen om aan te sluiten bij de landelijke ambitie van 50% minder grondstoffen in 2030. Er wordt ervaring opgedaan in de projecten Bavodorp en Rozenprieel

Haarlemmers aanzetten tot actie:

Stimuleren circulaire verbouwing inwoners:

Circulaire bouwmarkt: ☑ Verkennen mogelijkheden circulaire bouwmarkt met materialen voor ondernemers

Gezamenlijke grondstoffenhub: ☑ Afspraken gemaakt met nieuwe onderhouds­partners over hergebruik van materialen waarin we werken aan het realiseren van een gezamenlijke hub voor grondstoffen

Wat is een circulaire bouweconomie?

Samenwerking en kennisdeling 2023 t/m 2025:

☑ Materiaalstromen zijn inzichtelijk om hergebruik mogelijk te maken

☑ Deelname regionaal netwerk Cirkelstad, leernetwerk convenant Houtbouw en het convenant Toekomstbestendige woningbouw MRA

☑ Gebruik circulaire bouwmaterialen en grondstoffen, zo lokaal mogelijk

☑ Deelname MRA werkgroepen Circulaire gebiedsontwikkeling, Klimaatbestendig beheren en het platform Bouwen en Wonen

☑ Hergebruik en recycling van materialen en grondstoffen

☑ Haarlem leert van Europese voorbeelden en implementeert deze waar mogelijk

☑ Vervoer materialen is CO2-neutraal

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

13

2.2.2. Wat betekent dit in de praktijk? Samen met partners Haarlem moet 10.000 nieuwe woningen bouwen. Daarnaast zijn we als gemeente dagelijks actief in onze openbare ruimte. Al deze bouwbewegingen dragen bij aan de grondstoffenvoetafdruk van de gemeente Haarlem. Sommige projecten zijn al onderweg, voor andere nieuwbouwprojecten kan de gemeente randvoorwaarden meegeven om duurzame alternatieven en keuzes af te wegen. Voor onze eigen openbare ruimte zetten we in op het vergroten van de kennis binnen onze organisatie. Alle materialen die in de openbare ruimte gebruikt worden zijn door de gemeente gefinancierd, wij hebben daarmee invloed op de keuze van mate­ rialen. Tijdens groot onderhoud en herinrichtingen vraagt Haarlem om de impact op het milieu in kaart te brengen, dit gebeurt in de vorm van milieu kosten indicator berekeningen. Samen met de MRA In de MRA zijn de volgende afspraken gemaakt: • In 2021 is de Green Deal Houtbouw onderteke­ nend. Voor de nieuwbouw wordt ingezet op 20% houtbouw in 2025. Ook zal er gesproken worden over de hergebruikcoëfficiënt bij bouwprojecten. • Haarlem gaat in eigen bouwopgaven uit van het convenant Toekomstbestendige woningbouw MRA. Voor eigen projecten streven we naar niveau Goud. Voor projecten van derden streven we naar minimaal niveau Zilver.

• In 2021 is het landelijke beton akkoord onder­ tekend, Haarlem sluit hier vanuit de MRA op aan.

Cirkelstad: hét platform voor koplopers in de circulaire en inclusieve bouwsector die samen willen doen, leren en elkaar willen ontmoeten. Bron: Cirkelstad Samen met de EU Binnen Europa zijn tools werk­methodes beschikbaar die succesvol door koplopers in Europa worden toegepast. Haarlem verdiept zich in de beschikbare tools, best practices en trainingen om de circulaire bouw te bevorderen. Samen met Cirkelstad Haarlem is aangesloten bij de coöperatie Cirkelstad. Cirkelstad werkt landelijk regionaal en lokaal samen met overheden en andere partners aan steden zonder uitval en afval (gebouwde omgeving). De landelijke ambities, opgedane kennis en ervaring van praktijkvoorbeelden zijn verwerkt in de leidraad het ‘nieuwe normaal’. Dit instrument werkt samen met het convenant Toekomstige Woningbouw MRA, op termijn neemt dit convenant indicatoren van het

‘nieuwe normaal’ over. Regionaal bestaat er een groot netwerk van bouwers, ontwikkelaars en toe­­ leveranciers waarmee de komende jaren de samen­ werking wordt verstevigd. Hierbij gaat Haarlem niet alleen aan de slag met de koplopers, maar stimu­ leert juist ook de partners die graag willen maar nog geen stappen hebben ondernomen, ook wel de voorlopers genoemd. Samen met (impact) ondernemers Haarlem onderzoekt de mogelijkheden voor een Koplopergroep Circulaire Bouweconomie. Potentiële deelnemers zijn installatie- en sloopbedrijven, projectontwikkelaars en bouw logistieke onder­ nemers. Haarlem wil in gesprek met bovenstaande partijen om te zien of zij meerwaarde zien in een kennisnetwerk rondom duurzaam verbouwen. Vanuit het Rijk is er veel aandacht voor materialen

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

14

en ketensamenwerking, maar nog minder voor systeemverandering. Haarlem legt de nadruk op sociale impact en inclusiviteit die nodig is om de keten circulair te maken, bijvoorbeeld in de realisatie van een circulaire bouwmarkt. Hierbij wordt de link met het Actieprogramma Impact Ondernemen nadrukkelijk gelegd, waarin de koppeling naar het Kennemer Inkoop Platform sterker wordt gemaakt en de mogelijkheden voor de invulling van SROI beter worden benut. Samen met Natuur- en Milieu Educatie (NME) Scholen geven aandacht aan duurzaam en circulair bouwen. Voorbeelden zijn het project Smart Cities in samenwerking met het Kennemer College en het project TechCarrousel met het Spaarne College. Circulair BouwLab Haarlem Het bouwlab ligt in het C-district en is een ‘living lab’. Het Bouwlab is een hergebruikt gebouw waarin bij de wederopbouw meerdere innovatieve bouwmethoden zijn toegepast. Haarlem stimuleert de samenwerking tussen ketenpartners, bestaande netwerken en bouwpartners in Haarlem en de regio zodat er meer synergie ontstaat en partijen sneller kunnen samenwerken. Duurzaam bouwloket Het duurzame bouwloket geeft advies over moge­ lijkheden voor particuliere bouwplannen, zoals het gebruik van duurzame materialen. Hier kunnen circulaire principes aan toegevoegd worden, zodat materialen remontabel zijn en grondstoffen opnieuw gebruikt kunnen worden.

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

15

2.3. Textiel | Op weg naar een circulaire textielketen De ecologische voetafdruk van de textielindustrie is groot. Het grote – en exponentieel stijgende – gebruik van land, water, energie en chemicaliën maakt de textielindustrie tot een van de vervui­ lendste industrieën wereldwijd. De totale uitstoot van broeikasgassen door de textielindustrie is 2,1 miljard ton CO2 per jaar.14 De kledingindustrie is een van de meest vervuilende industrieën ter wereld. Ieder jaar komt er 35 miljard kilo aan kleding bij, terwijl 40% daarvan ongedragen wordt weggegooid. In Nederland is gemiddeld 32% van het ingezamelde textiel herbruikbaar.15

De milieugevolgen van textiel

10%

van de wereldwijde broeikasgasuitstoot wordt

veroorzaakt door de productie van kleding en schoeisel

Dit is meer dan de internationale lucht­ en zeescheepsvaart samen

CO2

CO2

In een circulaire textielketen wordt textiel (inclusief kleding en vezels) hoogwaardig (her)gebruikt. Arbeids­ omstandigheden in productielanden zijn sterk verbeterd, productie - en verwerkingsprocessen zijn schoon en er is openheid in de keten over de impact van een textielproduct op mens en milieu. Daarnaast kopen consumenten meer duurzaam of tweedehands, kleding wordt langer gebruikt en krijgt waar mogelijk een tweede leven (zo lokaal mogelijk).

Wat is circulair textiel? • Het is herbruikbaar of recyclebaar (design for recycling) • Er is gerecycled textielmateriaal in verwerkt • Een inzamel- en recyclingsysteem is beschikbaar • De kwaliteit is zodanig dat een lange levensduur mogelijk is16

2.3.1. Wat heeft de meeste impact? De hoeveelheid textiel die we produceren heeft de grootste impact, door de slechte kwaliteit van een groot deel van de vezels is textiel moeilijk herbruik­ baar of recyclebaar. Gevolg is dat kleding van slechte kwaliteit verkocht wordt en (meestal elders in de wereld) op een afvalberg belandt. In Haarlem is er in 2022 bijna 4 kilo textiel per inwoner gescheiden ingezameld. Dit is 28% van wat er in Haarlem afgedankt wordt en door Spaarne­ landen wordt ingezameld. Dit betekent dat 72% van het Haarlemse textiel in het restafval terecht komt. Hierdoor kan het textiel niet meer (her)gebruikt of gerecycled worden. Haarlem zet zich daarom in om het percentage gescheiden textiel te vergroten van 4 naar 8 kilo per inwoner in 2025.

CO2

Bron: De impact van textielproductie en afval op het milieu, Europees Parlement (europa.eu)

14 Hoe schaadt kleding het milieu? Milieu Centraal 15 Wegwijzer Textiel, NRVD 16 Beleid duurzaam en circulair textiel, Afval Circulair

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

16

Textiel: Op weg naar een circulaire textielketen

In een circulaire textielketen worden materialen hoogwaardig (her)gebruikt. Arbeidsomstandig­ heden in productielanden zijn sterk verbeterd en productie en verwerkingsprocessen zijn schoon.

Doel 2025

Acties 2023 t/m 2025

30%

Acties 2023 t/m 2025

De gemeente heeft 30% van de Haarlemmers en ondernemers bereikt via projecten en campagnes over een circulaire textielketen:

☑ Minder textiel en van betere kwaliteit ☑ Meer hergebruik en recycling ☑ Meer gescheiden inzameling van textiel Haarlem start en intensiveert samenwerkingen en projecten:

Meer inzameling en hergebruik van textiel: ☑ Van 4 naar 8 kilo per inwoner ☑ Samenwerking met Continuering Afvalscheiding (CAS)

☑ Uitbreiding Koplopergroep Circulair Textiel ☑ Lokale en regionale uitwerking van de Uitgebreide Producenten­ verantwoordelijkheid (MRA)

☑ Haarlem zoekt naar aansluiting binnen de MRA op het gebied textielsortering en -verwerking (binnen de huidige contracten met partners)

Haarlemmers aanzetten tot actie:

Wat is een circulaire textielketen?

Samenwerking en kennisdeling 2023 t/m 2025:

Haarlem voert campagne om een circulaire textielketen te stimuleren

☑ Minder textiel

☑ Deelname Haarlem aan de MRA werkgroep Circulair Textiel

☑ Betere kwaliteit voor een lange levensduur

☑ Haarlem start lobby i.s.m. partners en de MRA om bedrijven in de textielketen te bewegen naar circulair werken

☑ Zo lokaal mogelijk produceren en consumeren ☑ Meer hergebruik, inzameling en recycling van textiel

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

17

2.3.2. Wat betekent dit in de praktijk?

Praktijkvoorbeelden in samenwerking met de Koplopergroep Circulair Textiel •D  utch Sustainable Fashion Week (DSFW): de gemeente organiseert verschillende activiteiten samen met

Samen met (impact) ondernemers

Haarlemse ondernemers die zich inzetten voor duurzaam textiel.

Haarlem werkt intensief met (impact) ondernemers samen om aandacht te vragen voor circulair textiel. Een voorbeeld is de Koplopergroep Circulair Textiel, waarin ruim 30 ondernemers aandacht besteden aan de verduurzaming van mode en textiel. De groep startte met een jaarlijkse deelname aan de Dutch Sustainable Fashion Week waar inmiddels verschillende projecten uit voortgekomen zijn.

• F air Fashion route: deze route komt langs Haarlemse ondernemers die duurzaam textiel verkopen. •P  odcast Haarlems Duurzaam Textiel: deze podcast gaat over het verhaal achter duurzame mode en textiel.

•M  ama Gaia Talkshow: een avondvullend programma over circulair textiel. Haarlemse designers krijgen tijdens deze talkshow een podium om hun (duurzame) collectie te laten zien.

•K  leed je Goed: een tentoonstelling voor jongeren in het Kweekcafe over de productie van textiel en de impact daarvan op het klimaat.

Samen met initiatieven en maatschappelijke organisaties Haarlem werkt actief met initiatieven samen om aandacht te vragen voor circulair textiel. Een voorbeeld is de Kleed je Goed tentoonstelling uit Zaandam die in 2022 te zien was bij het Kweekcafé. Daarnaast werkt Haarlem met onder andere Spaarne Werkt aan projecten om lokaal hergebruik van textiel te stimuleren. Zo wordt Haarlems textiel vervezeld en beschikbaar gesteld aan lokale onder­ nemers die er nieuwe producten van maken. Samen met kennisinstellingen In samenwerking met het Nova College en Inholland wordt middels verschillende projecten samen­ werking gezocht met scholieren en studenten. Voorbeelden zijn een GoLab Circulair textiel in samenwerking met Inholland en de Stadsgarage waarin verschillende workshops en activiteiten worden georganiseerd. Samen met Natuur- en Milieu Educatie (NME) Scholen geven aandacht aan circulair textiel. Voor­ beelden zijn de Textiel Race (in samenwerking met

Samenwerking Dutch Sustainable Fashion Week (DSFW): in Haarlem gooien we ieder jaar 1 miljoen kilo kleding weg. Dat moet anders! Haarlemse ondernemers helpen consumenten tijdens de jaarlijkse DSFW bij het maken van duurzame kledingkeuzes.

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

18

Spaarne Werkt, Snuffel­­mug en Race against Waste), kledingruilbeurzen en gastlessen over de impact van de kledingindustrie. Daarnaast zijn er verschillende lessen over duurzaam en circulair textiel. Textielcampagnes in Haarlem Haarlem heeft jaarlijks een campagne om bewust­ wording rondom circulair textiel te vergroten (focus op kwaliteit, herkomst, duurzame en gerecyclede materialen en het lenen, repareren en ruilen van kleding). Haarlem werkt samen met de ­kop­lopergroep Circulair Textiel. Er is een social media campagne opgezet rondom de Dutch ­Sustainable Fashion Week en er zijn er beelden gemaakt van lokale koplopers. De Instagram pagina Haarlem Circulair geeft een podium aan lokale voorbeelden. De komende jaren willen we door­ lopend aandacht besteden aan circulair textiel, op dit moment is dit voornamelijk geconcentreerd rondom de Dutch Sustainable Fashion Week. Lokale uitwerking UPV (uitgebreide producentenverantwoordelijkheid) Begin 2023 treedt de UPV Textiel in werking. Vanuit het principe van 'de vervuiler betaalt' worden producenten van textiel onder de UPV textiel verantwoordelijk voor het behalen van doel­stellingen op hergebruik en recycling van textiel. Hierdoor zal de noodzaak ontstaan voor producenten om voldoende textiel in te zamelen van consumenten. Het betekent ook dat de producenten de kosten zullen betalen voor het afvalbeheer.

Dit geeft een financiële prikkel voor kleding van hogere kwaliteit, die beter kan worden gerecycled en hergebruikt.  

In samenwerking met Inholland en de Stadsgarage worden middels het GoLab Circulair Textiel produ­ centen en retailers in de regio Kennemerland in beeld gebracht die te maken krijgen met de UPV. Bij voldoende draagvlak wordt er een praktijk case opgezet waarin de implementatie van de UPV getest wordt. De keten wordt in het klein nagebouwd. Op deze manier wordt duidelijk hoe de UPV lokaal en regionaal werkt in de praktijk. Spaarnelanden, Spaarne Werkt en overige stakeholders zijn hier actief bij betrokken.

loopafstand ongeveer halveren, van 700 meter naar 350 meter. Door dit te combineren met een campagne kan de textielinzameling oplopen tot 6 kilo per inwoner. De recycletas maakt scheiden nog makkelijker en levert ongeveer 0,3 kilo per inwoner op. Met 2,3 kilo extra wordt vanaf 2026 ruim 6 kilo textiel per inwoner ingezameld. Het doel van 8 kilo per inwoner blijft staan, de komende periode wordt onderzocht hoe we van 6 naar 8 kilo gescheiden inzameling van textiel kunnen komen.

Samen met MRA

Lobby om de transitie naar een circulaire textielketen te versnellen

In de MRA zijn de volgende afspraken gemaakt:

Doelen van het Rijk in 2025:

• Green Deal Circulair Textiel (2021): Haarlem zet in op meer inzameling van textiel, namelijk 8 kilo per inwoner in 2025 ten opzichte van 4 kilo in 2022. Haarlem is daarmee ambitieus, in de MRA is 7 kilo per inwoner afgesproken.

• Het aandeel gerecycled (post-consumer)/­ duurzaam materiaal in textielproducten is 25%.

• Haarlem werkt met de MRA aan de verbetering van de textielsortering en -verwerking, waarin het lokale inzamel en sorteringsysteem met huidige partners wordt geborgd. Haarlem gaat uit van de MRA roadmap Circulair textiel. • Denim Deal (2020): Haarlem is via de MRA aangesloten op de Denim Deal waarin partners versneld toewerken naar de verwerking van circulair textiel in een spijkerbroek. Samen met Continuering Afvalscheiding (CAS) Haarlem zet in op inzameling van 8 kilo textiel per inwoner in 2025 ten opzichte van 4 kilo in 2022. Op dit moment staan er in Haarlem 50 textiel verzamel­ containers. Door dit aantal te verdubbelen zal de

• 30% van de grondstoffen, materialen en producten die op de Nederlandse textielmarkt worden gebracht, wordt na inzameling – als direct hergebruik niet meer mogelijk is – gerecycled. • 10% van de textielproducten die op de Neder­ landse markt worden gebracht, wordt na ­inzameling hergebruikt binnen Nederland.17 Bovenstaande doelen zijn essentieel voor een circu­ laire textielketen, maar liggen (deels) niet binnen de directe invloed van Haarlem. In samenwerking met de MRA richt Haarlem zich op nieuwe wet- en regel­ geving die een circulaire textielketen versnellen. Voorbeelden zijn een vergroening van het belasting­ stelsel en een verplichte toepassing van gerecycled of hergebruikt textiel in nieuwe producten.

17 Nationaal Programma Circulaire Economie 2023-2030, Rijksoverheid

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

19

2.4. Voedsel | Op weg naar een circulair voedselsysteem Ons huidige voedselsysteem heeft grote impact op het klimaat en ons milieu. Een derde van de wereldwijde uitstoot van broeikassen komt voort uit voedsel­systemen. De top 3 aan oplossingen om dit tegen te gaan is een meer plantaardig menu, het zo lokaal mogelijk produceren en consumeren van voedsel en het verminderen van voedselverspilling. 85% van de uitstoot afkomstig uit het voedselsysteem is indirecte uitstoot. Deze komt onder andere vrij door ontbossing (meestal elders) en het vermin­ deren van biodiversiteit.18 Wat is een circulair voedselsysteem? Een circulair voedselsysteem betekent dat we voedsel produceren en consu­ meren binnen de draagkracht van de aarde. De zogenaamde verborgen impact, bijvoorbeeld in het productie­ proces, het transport of het verpakken van voedsel, horen hier ook bij.

Plantaardige voeding: CO2-besparing | CO2­besparing per jaar (kg)

130 kg CO2

2 dagen per week geen vlees of vis eten

260 kg CO2

4 dagen per week geen vlees of vis eten

Op dit moment legt een gemiddelde maaltijd 30.000 kilometer af voor het op ons bord belandt.19 Dat moet anders. Haarlem ziet voedsel uit Nederland als lokaal voedsel, waarbij de regio waar mogelijk de voorkeur heeft.

450 kg CO2

7 dagen per week geen vlees of vis eten (vegetarïer)

850 kg CO2

Een geheel plantaardig dieet (veganistisch) De Bron: Milieu Centraal, 2020

Wat is lokaal?

I 0

I 255

I 450

I 675

I 900

Bron: Babette Porcelijn, De verborgen impact, 2016, Volt

2.4.1. Wat heeft de meeste impact? Consumeren binnen de draagkracht van de aarde is te realiseren door de helft minder dierlijke producten en meer plantaardig te eten. Daar­ naast is het belangrijk dat wat we in Nederland produceren, ook in Nederland consumeren.20 Tot slot is het nood­zakelijk om voedselverspilling tegen te gaan. Wat niet verspild wordt hoeft niet geproduceerd te worden, wat veel schaarse land en grondstoffen scheelt.21 Daarom zet Haarlem in op een plantaardig menu (de eiwittransitie), het stimuleren van de korte keten en het verminderen van voedselverspilling.

18 Samen tegen voedselverspilling, project Drawdown 2021 19 We moeten ons voedselsysteem grondig hervormen, Het Parool / Food Miles, WUR 20 Het Nederlandse voedselsysteem in 2050:gezond en circulair, WUR 21 Minder voedsel verspillen maakt wél veel uit, WUR

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

Dierlijke producten: veevoer verbruik | Veevoer per kilogram vlees (kg)

20

Voedsel: op weg naar een circulair voedselsysteem

Doel 2025

Acties 2023 t/m 2025

Haarlem start en intensiveert samenwerkingen en projecten: ☑ Uitbreiding koplopergroep Circulaire Restaurants ☑ Haarlem Food Future, mogelijke start voedselraad. ☑ Op landelijk en Europees niveau: City Deal Duurzame en Gezonde Voedselomgeving en EU Cities 2030

In een circulair voedselsysteem produceren en consumeren we voedsel binnen de draagkracht van de aarde. Het productieproces, het transport en het verpakken van voedsel, horen hier ook bij.

30%

De gemeente heeft 30% van de Haarlemmers en ondernemers bereikt via projecten en campagnes overeen circulair voedselsysteem:

☑ Meer plantaardig voedsel ☑ Zo lokaal mogelijk produceren en consumeren ☑ Voorkomen en verminderen van voedselverspilling

Afval voorkomen en reduceren: ☑ Samenwerking met het programma Continuering Afvalscheiding (CAS)

Acties 2023 t/m 2025

Stadslandbouw stimuleren: ☑ Streven naar behoud van stadslandbouwlocaties. Nieuwe initiatieven worden gestimuleerd en bij ruimtelijke ontwikkelingen meegenomen, met een focus op de randen van de stad. Tijdelijke locaties worden waar mogelijk omgezet naar locaties voor onbepaalde tijd

Meer plantaardig: ☑ Geen reclame meer voor vlees in Haarlem wanneer huidige contracten aflopen (start 2024)

Haarlemmers aanzetten tot actie:

Wat is een circulair voedselsysteem?

Samenwerking en kennisdeling 2023 t/m 2025:

Haarlem voert campagne om een circulair voedselsysteem te stimuleren

☑ Minder dierlijke producten, meer plantaardig

☑ Haarlem deelt kennis en ervaring met ondernemers, kennisinstituten en overheden

☑ In Nederland produceren en consumeren

☑ Haarlem zet lobby en belangenbehartiging in voor 0% BTW op groente en fruit

☑ Voedselverspilling tegengaan

☑ Haarlem werkt aan een sterkere lobby richting het Rijk om plantaardig voedsel te stimuleren ☑ Haarlem leert van Europese voorbeelden en implementeert deze waar mogelijk

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

21

2.4.2. Wat betekent dit in de praktijk?

Praktijkvoorbeelden in samenwerking met de Koplopergroep Circulaire Restaurants

Samen met (impact) ondernemers

•W  eCup: een retoursysteem van herbruikbare to go-bekers als alternatief voor papieren bekers.

Haarlem werkt intensief met ondernemers samen om een circulair voedselsysteem te stimuleren. Een voorbeeld is de Koplopergroep Circulaire Restau­ rants. 25 Haarlemse restaurants werken gezamenlijk aan een groen menu, meer (gezamenlijke) lokale inkoop, het verminderen van voedselverspilling, het reduceren van reststromen, en minder gebruik van plastic. De groep is in 2019 gestart met vier bijeenkomsten, gericht op praktische handvatten in hun dagelijks ondernemerschap. Inmiddels fungeert de groep als netwerk waardoor verschillende circulaire projecten snel kunnen landen en worden opgepakt. Daarnaast werkt de groep samen met lokale en regionale initiatieven, toeleveranciers en kennisinstellingen.

• S chillenfiets: haalt keukenafval bij restaurants op. •P  lasticvrij Terras: stimuleren van terrassen zonder plastic. • E r zijn circulaire tips ontwikkeld voor restaurants als resultaat van afgenomen circulaire scans. • E en pilot met Orbisk en de Food Waste Challenge waarbij restaurants hun voedselverspilling meten, onder andere met behulp van een softwaremonitor.

• Biodiversiteit op je Bord: in samenwerking met Dutch Cuisine, Amsterdam en lokale producenten worden lokale producten opgenomen in het assortiment van groothandels zodat restaurants makkelijker lokaal kunnen inkopen.

Samen met initiatieven en maatschappelijke organisaties Haarlem werkt intensief samen met initiatieven om een duurzaam en circulair voedselsysteem te realiseren. Voorbeelden zijn Haarlem Food Future, de Plukweide, Ecoring, Wij telen Groente en Vrij waterland. Haarlem intensiveert de samenwerking met deze initiatieven in Haarlem. Deelname City Deal Gezonde en Duurzame Voedselomgeving Middels drie sporen zet de City Deal in op een gezonder en duurzamer aanbod in het straatbeeld, gezonde en duurzame voedselroutines en het stimu­ leren van lokaal voedsel en de korte keten. Haarlem focust zich binnen deze deal op het stimuleren van lokaal voedsel en de korte keten. Er worden nieuwe

Lokaal voorbeeld WeCup: een WeCup is 100% recyclebaar en vervangt ongeveer 1000 wegwerpbekers. Door de nauwe samenwerking met ondernemers is de WeCup goed geland in de Haarlemse horeca, ruim 30 horecazaken bieden de WeCup aan in onze stad, landelijk zijn dat ruim 50 zaken.

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

22

modellen getest om lokaal voedsel te stimuleren, een voorbeeld is de coöperatieve Food Hal. Deze City Deal verbindt duurzaam voedsel aan gezondheid. Deelname Cities 2030 Binnen de EU Horizon subsidie Cities 2030 werkt Haarlem met 40 partners in Europa aan drie pijlers: een duurzame (plantaardige) voedselkeuze stimu­ leren en het stimuleren van biodiversiteit middels stadslandbouwinitiatieven en het verminderen van voedselverspilling. Daarnaast intensiveren we samenwerkingen met lokale partners, onder andere op het gebied van duurzame en circulaire voedseleducatie en het meetbaar maken van voedselverspilling.

Haarlem Food Future Haarlem Food Future (HFF) werkt samen met inwoners, ondernemers, stadslandbouwers, boeren, horeca, onderwijs en de gemeente aan het verduurzamen van de voedselvoorziening van Haarlem. Voorbeelden van projecten zijn de Gered Voedselschakelaar en de Doggy Bag Campagne. Binnen Cities 2030 startte HFF in samenwerking met de Waste Watchers en de Rabobank een Food Waste Challenge met onder andere deelnemers van de Koplopergroep Circulaire Restaurants.

In de uitvoering van Cities 2030 zijn partners in de stad kleine concrete praktijkonderzoeken en projecten gestart. Haarlem Food Future heeft een coördinerende rol in het vormgeven van projecten binnen Cities 2030. Resultaten worden gedurende het project gemonitord en in een totaaloverzicht gebundeld. De subsidie loopt t/m 2024. In 2023 en 2024 gaat Haarlem verder met de best practices van deze projecten en praktijkonderzoeken. Per pijler wordt ten minste één project verder opgeschaald om de komende jaren een bijdrage te leveren aan het circulaire voedselsysteem. Voedselcampagnes in Haarlem Haarlem heeft jaarlijks campagnes met een focus op het stimuleren van een duurzame voedselkeuze, het stimuleren van biodiversiteit middels stads­ landbouwinitiatieven en het tegengaan van voed­ selverspilling. Denk bij duurzame voedselkeuzes aan plantaardige, biologisch, seizoensgebonden en

Project De Gered Voedselschakelaar: voedsel dat over is in de supermarkt wordt rechtstreeks naar een sociaal initiatief gebracht, zoals het afgelopen jaar naar opvanglocaties voor Oekraïners. Vervolgens worden er maaltijden van gekookt. Sinds de lockdown in 2020 heeft HFF met hun partners ruim 39.000 kg voedsel gered (goed voor ruim 75.000 maaltijden).

Actieprogramma Circulaire Economie | 2023 t/m 2025

23

lokale producten. Haarlem werkt hierin nauw samen met Haarlemse ondernemers en initiatieven. Samen met Voedsel Verbindt Voedsel Verbindt is een activerend platform dat inzet op een duurzaam, regionaal en circulair voedsel­ systeem. Voedsel Verbindt biedt overzicht, agen­ deert, activeert én verbindt. Doel is een robuuste en gezonde MRA en omliggende agrarische gebieden.

Praktijkvoorbeelden Cities 2030 •D  e Plukweide teelt oesterzwammen op

houtsnippers (restmateriaal) van het MAAK terrein als basis voor compost. Daarnaast doen zij proeven voor een nog meer vrucht­ bare compost met wormen en etensresten in Bokashi containers.

•H  et Wilde Oogsten onderzoekt hoe de

Haarlem neemt deel aan de werkgroep ‘Onze Circulaire Voedseleconomie’. Partners zijn onder andere de gemeente Amsterdam, provincie Noord Holland, provincie Flevoland en de Wageningen Universiteit.

biodiversiteit vergroot kan worden d.m.v. moestuintechnieken (regeneratieve land­ bouw) en het samenwerken met veeteelt (voor natuurlijke begrazing en bewerking van het land). Deze grond is beter bestand tegen droogte of een zware regenval.

Samen met Continuering Afvalscheiding (CAS)

• F oodlab leidt buurtgenoten met een passie

Voedsel dat niet verspild wordt of voedselstromen (schillen, koffiedrab) die opnieuw gebruikt worden dragen bij aan het voorkomen en verminderen van afval. Haarlem zoekt intensief de samenwerking met het programma CAS om middels bewustwordings­ campagnes en projecten voedselverspilling tegen te gaan en het scheiden van reststromen bij zowel bewoners als ondernemers te vergroten. Deze acties worden concreter uitgewerkt in het uitvoerings­ programma van CAS. Samen met Natuur- en Milieu Educatie (NME) NME geeft op de schooltuinen lessen over de herkomst van ons voedsel en de kringlopen in de natuur. Daarnaast wordt, in samenwerking met het Rijkprogramma Jong Leren Eten en het IVN, een inspiratiecafé Voedseleducatie georganiseerd. Op de Stadsboerderijen wordt informatie gegeven over het verhaal achter de vlees- en zuivelproducten.

EU subsidieprogramma Cities 2030: het Wilde Oogsten aan het woord tijdens het LAB-festival (februari '23) in de Koepel waar zo'n 40 partners (ruim 70 mensen) uit heel Europa samen kwamen. Haarlem heeft hier laten zien wat er gebeurt op het gebied van verduurzaming van het voedselsysteem, we hebben onze lokale initiatieven gedeeld en we hebben kunnen leren van onze Europese partners.

voor koken op om kinderen duurzame en gezonde kooklessen in hun eigen buurt te geven.

•O  ro wolkorrel maakt plantenvoeding korrels

van wol waar geen andere bestemming voor is. In Cities 2030 onderzoekt Oro mogelijk­ heden voor opschaling.