Bijlage 1 2 Cultuurhistorische analyse Groot onderhoud Zuiderhout en Vredenhof

Groot onderhoud Zuiderhout en Vredenhof Cultuurhistorische analyse

Gemeente Haarlem 14 februari 2025

Project Opdrachtgever

Document Status Datum Referentie

Projectcode Projectleider Projectdirecteur

Auteur(s) Gecontroleerd door Goedgekeurd door

Groot onderhoud Zuiderhout en Vredenhof Gemeente Haarlem

Cultuurhistorische analyse Definitief 14 februari 2025 144130/25-002.009

144130 De heer ir. H.J. Radix De heer ir. R.P.N. Pater

Mevrouw J.J.J. Geven MA Mevrouw R.H. Ingwersen MSc De heer ir. H.J. Radix

Paraaf

Adres

Witteveen+Bos Raadgevende ingenieurs B.V. | Deventer Hoogoorddreef 15 Postbus 12205 1100 AE Amsterdam +31 (0)20 312 55 55 www.witteveenbos.com KvK 38020751

Het kwaliteitsmanagementsysteem van Witteveen+Bos is gecertificeerd op basis van ISO 9001. © Witteveen+Bos Niets uit dit document mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt in enige vorm zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Witteveen+Bos noch mag het zonder dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd, behoudens schriftelijk anders overeengekomen. Witteveen+Bos aanvaardt geen aansprakelijkheid voor enigerlei schade die voortvloeit uit of verband houdt met het wijzigen van de inhoud van het door Witteveen+Bos geleverde document.

INHOUDSOPGAVE

1

INLEIDING

5

1.1

Aanleiding

5

1.2

Leeswijzer

5

1.3

Methodiek

5

2

INVENTARISATIE CULTUURHISTORIE ZUIDERHOUT EN VREDENHOF

7

2.1

Historische en ruimtelijke context, ontstaansgeschiedenis

7

2.2

Gedachtengoed Springer (Engelse Landschapsstijl en Tuinstadgedachte)

15

2.3

Huidige situatie (duiding formeel beschermde onderdelen)

19

3

CULTUURHISTORISCHE ANALYSE (WAARDEVOLLE LAGEN EN ELEMENTEN)

23

Compartimenten binnen Zuiderhout en Vredenhof

23

3.1.1 3.1.2 3.1.3 3.1.4 3.1.5

24 25 25 27 28

3.1

Voormalige buitenplaats Oosterhout Overgang Haarlemmerhout - Zuiderhout Zuiderhout: Stedenbouwkundige uitwerking Tuinstad door Springer Zuiderhout: in de gedachte van Springer, architectuur van Van Loghem Vredenhof

3.2

Overgangen tussen Zuiderhout en Vredenhof en andere aangelegen wijken

29

3.3

Groen- en beplantingsstructuren

31

4

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

34

4.1

Kansen cultuurhistorie en behoud gedachtegoed van Springer

34

4.2

Aanbevelingen

35

Laatste pagina

35

Bijlage(n) -

Aantal pagina's

1 INLEIDING 1.1

Aanleiding

Met het oog op het groot onderhoud van de wijken Zuiderhout en Vredenhof is een cultuurhistorisch onderzoek nodig om de transformatieruimte van deze wijken, waarvan Zuiderhout in het beschermd stadsgezicht Haarlem Zuid ligt, te kunnen bepalen. In dit rapport wordt het cultuurhistorisch DNA van Zuiderhout en Vredenhof in kaart gebracht. Tevens wordt er aan de hand van een cultuurhistorische analyse van de wijken aangegeven hoe dit DNA, ondanks het beoogde groot onderhoud, bewaard kan blijven of zelfs kan worden versterkt of verder ontwikkeld in de toekomst.

1.2

Leeswijzer

Hoofdstuk 2 gaat in op de historische en ruimtelijke context van Zuiderhout en Vredenhof. Aan de hand van een ontstaans- en ontwikkelingsgeschiedenis wordt in beeld gebracht hoe de wijken zijn ontstaan en ontwikkeld. Vervolgens gaat hoofdstuk 1 in op het gedachtengoed van L.A. Springer, tuin- en landschapsarchitect, die verantwoordelijk is voor het stratenpatroon van Zuiderhout. Hoofdstuk 2 wordt afgesloten met een duiding van de beschermde statussen die de wijken kennen en de cultuurhistorische karakteristieken die in de wijk aanwezig zijn. In hoofdstuk 3 wordt een analyse gegeven op de aanwezige waardevolle cultuurhistorische lagen en elementen die aanwezig zijn in de wijken. Op basis van een cultuurhistorische waardenkaart worden de verschillende compartimenten binnen de wijken, aanwezige straatprofielen weergegeven, en overgangen naar aangelegen wijken geaccentueerd op basis van hun karakter. Tot slot laten foto’s van toen en nu het veranderende straatbeeld zien van de wijken. Het concluderende hoofdstuk 4 geeft een aantal randvoorwaarden om de cultuurhistorie van de wijken en het gedachtengoed van Springer te kunnen behouden bij herontwikkelingsopgaven nu, en in de toekomst.

1.3

Methodiek

De cultuurhistorische analyse is tot stand gekomen door middel van archiefonderzoek en literatuuronderzoek. Tijdens twee overleggen met de gemeente Haarlem is het onderzoek op basis van expert judgement besproken en de voortgang er van afgestemd. Tot slot zijn de Historische Vereniging Haerlem en Historische Vereniging Heemstede-Bennenbroek aangeschreven om informatie op te vragen. In dit onderzoek is voornamelijk gekeken naar de stedenbouwkundige opzet en het stratenpatroon van Zuiderhout en Vredenhof. Een studie naar de architectuur van de woningen van beide wijken is buiten beschouwing gelaten. In tabel 1.1 valt af te lezen welke archieven zijn ingezien voor het onderzoek naar Zuiderhout en Vredenhof. Ondanks dat er meerdere stukken zijn geraadpleegd tijdens de archiefbezoeken is de opbrengst van

5 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

relevante informatie voor het cultuurhistorische onderzoek relatief klein gebleven. In de tabel staat ook aangegeven of er wel/ niet relevante stukken in het desbetreffende inventaris zijn gevonden. Belangrijk voor dit onderzoek is oud beeldmateriaal. Oud beeldmateriaal geeft inzicht in de stedenbouwkundige opzet en straatprofielen van Zuiderhout en Vredenhof in de realisatiefase en geeft inzicht in latere veranderingen van de stedenbouwkundige indeling. Niet van alle straten zijn oude foto’s of andersoortig beeldmateriaal achterhaald, waar wel beeldmateriaal van aanwezig was zijn foto’s opgenomen in dit onderzoek. De abeeldingen zijn grotendeels afkomstig van de beeldbank van het Noord-Hollands Archief. Tabel 1.2 geeft de literatuur en websites weer die voor het onderzoek zijn geraadpleegd.

Tabel 1.1 Geraadpleegde archieven en inventarissen in het Noord-Hollands Archief Archief

inventaris

L.A. Springer

148- 1 Stukken betreffende de benoeming en het ontslag van Leonard A. Springer als adviseur van de Hout en Plantsoendienst van de gemeente Haarlem en diens ervaring als lid van de schoonheidscommissie, alsmede een enkel artikel geschreven bij zijn overlijden, gedeeltelijk gedrukt, 1899-1940

geen relevante stukken aanwezig

148- 2 stukken betreffende Haarlemmerhout en Zuiderhout

geen relevante stukken aanwezig

148- 4 Tekeningen van het Haarlemmerhoutpark en Zuiderhoutpark alsmede bestek en voorwaarden van een weg en riolering door het Haarlemmerhoutpark, 1906, 1911-1911, en z.j.

wel relevante stukken aanwezig

148- 5 Krantenartikelen betreffende plantsoenen en lanen in Haarlem, met een enkele ingekomen brief bij L.A. Springer, 1896-1936

geen relevante stukken aanwezig

148- 6 Foto's van parken en lanen in Haarlem, 1909 en z.j.

geen relevante stukken aanwezig

5003- 129 Spanjaardslaan, 1951-1962

geen relevante stukken aanwezig

5003- 234 Beschrijvingen van Haarlemmerhout, Huis ter Kleef en gemeentekwekerij alsook informatie over Haarlemse straatnamen en de landschapsarchitecten Zocher en Springer, 1900-1977, 1989 en z.j.

geen relevante stukken aanwezig

Dienst van De Hout, de Plantsoenen en de Begraafplaatsen te Haarlem

Tabel 1.2 Geraadpleegde literatuur en websites

Zuiderhout, een Haarlemse wijk tussen Hout en Spaarne

Klaas de Jong, Uitgeverij spaar en Hout, 2015

Dit is Haarlem, cultuurhistorische hoofdstructuur van de stad

Gemeente Haarlem, MOOI Noord-Holland, 2019

Concept ontwerp bestemmingsplan Haarlem Zuid

Gemeente Haarlem, 2008

Beschermd stadsgezicht Haarlem-Zuid

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2019

Naoorlogse architectuur en stedenbouw in Haarlem, cultuurhistorische inventarisatie en waardering

Gemeente Haarlem, 2020

Eigenaren van de hofsteden Zuiderhout en Middellaan, Librariana

Eigenaren van de hofsteden Zuiderhout en Middellaan / Pieter Rixtel (1643-1673) | Librariana

Gids voor Haarlem en omstreken

J. Craandijk, 1906. Delpher

6 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

2 INVENTARISATIE CULTUURHISTORIE ZUIDERHOUT EN VREDENHOF 2.1

Historische en ruimtelijke context, ontstaansgeschiedenis

De pre-stedelijke structuur van het gebied waar Zuiderhout en Vredenhof zijn gerealiseerd, werd gevormd door een onderliggende strandwal en het veengebied langs het Spaarne. Het strandwalgebied wordt in het oosten begrensd door de uit de 15e eeuw stammende Kleine Houtweg en de Hildebrandlaan. De veengronden tussen het Spaarne en de Haarlemmerhout hadden oorspronkelijk een landelijk karakter. De Crayenestervaart, die de zuidgrens van Zuiderhout vormt, is een oude waterloop die als zandvaart werd gegraven om zand uit de duinen landinwaarts te transporteren, langs het water stonden molens en kalkovens.1

Afbeelding 2.1 Onderzoeksgebied cultuurhistorische analyse Zuiderhout en Vredenhof, Google Maps 2024

1

Ontwerpbestemmingsplan Haarlem-Zuid, 2008.

7 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

De buitenplaatsen tussen het Spaarne en Hout In de 17e eeuw verschijnen de eerste buitenplaatsen in het gebied tussen het Spaarne en de Haarlemmerhout. Door de toegenomen welvaart was het aantrekkelijk voor vermogende Haarlemmers en Amsterdammers om een buitenplaats te stichten. Enerzijds konden de families hier in de zomer verblijven en anderzijds was grondbezit een manier om geld te beleggen. Rond 1630 werd buitenplaats Oosterhout gerealiseerd, en direct hieraan grenzend Spaar en Hout (ten noorden van het onderzoeksgebied). Ter hoogte van de huidige kruising van de Spanjaardslaan met de Zuiderhoutlaan, ten zuiden van de Haarlemmerhout, stond het huis Zuiderhout. Ten zuiden van buitenplaats Zuiderhout, in de huidige wijk Vredenhof, lag aan de Emauslaan de buitenplaats Leeuw en Hooft. Nog weer ten westen van Leeuw en Hooft lag de buitenplaats Bosch en Hoven. De grote landerijen van de buitenplaatsen bestonden uit tuinen en onregelmatig verkavelde weilanden tot aan het Spaarne. Aan de westzijde grensden de bos- en siertuinpercelen van de buitenplaatsen aan de Haarlemmerhout. Afbeelding 2.2 laat de buitenplaatsen binnen het onderzoeksgebied zien. Op de kadastrale minuutkaart is te lezen dat de gronden behoren tot de gemeente Heemstede.

Afbeelding 2.2 Kadastrale minuutkaart 1811-1832, minuutplan Heemstede Noord-Holland sectie A blad 01. RCE beeldbank

Afbeelding 2.3 geeft buitenplaats Zuiderhout weer aan de Zuiderhoutlaan in 1909. De bomen voor het huis grenzend aan de Zuiderhoutlaan lijken net aangeplant. Op afbeelding 2.4 staat buitenplaats Oosterhout afgebeeld in 1900, verscholen achter een laan Hollandse Lindebomen, waarvan er vier nu nog steeds staan. De buitenplaats is momenteel in gebruik als praktijkschool.

8 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

Afbeelding 2.3 Links: Buitenplaats Zuiderhout anno 1909 gelegen aan de Zuiderhoutlaan. Beeldbank NHA Afbeelding 2.4 Rechts: Buitenplaats Oosterhout anno 1900 gelegen aan de Oosterhoutlaan. Beeldbank NHA

Op afbeelding 2.5 staat buitenplaats Leeuw en Hooft afgebeeld, deze buitenplaats stond ter hoogte van waar in de jaren zestig St. Jacob in de Hout is geraliseerd. Op afbeelding 2.6 is Bosch en Hoven afgebeeld, deze buitenplaats is in 1933 afgebrand. Van de buitenplaats zijn het voormalige koetshuis en de oranjerie overgebleven en in gebruik als woonhuis.

Afbeelding 2.5 Links: Buitenplaats Leeuw en Hooft ofwel Leeuw en Hooft anno 1900 gelegen aan de Emauslaan. Beeldbank NHA Afbeelding 2.6 Rechts: Buitenplaats Bosch en Hoven anno 1902 ter hoogte van de Johan de Wittlaan. Beeldbank NHA

Verkoop gronden van de buitenplaatsen Oosterhout en Zuiderhout Buitenplaats Oosterhout is in handen geweest van diverse Amsterdamse families. Na een overlijden van de toenmalige eigenaar in 1899 wordt het geheel verkocht aan de Amsterdamse projectontwikkelaar R.A.M. Grippeling. Grippeling ging na de aankoop van Oosterhout in 1899 op de buitenplaats wonen. Hij had de intentie om de gronden van Oosterhout te verkavelen en ontwikkelen. In 1899 richtte hij daarom de N.V. Haarlemmerhoutpark, maatschappij voor bouw- en sportterreinen op. Naast Grippeling als directeur waren J.J. van Loghem (vader van de latere architect J.B. van Loghem die Tuinwijk Zuid heeft ontworpen in Zuiderhout) en J.N. Reus benoemd als commissaris van de maatschappij.

9 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

Afbeelding 2.7 Fragmenten uit Gids voor Haarlem en omstreken, J. Craandijk, 1906. Advertenties voor bouwgronden voor villapark Haarlemmerhoutpark en Zuiderhout, NV Haarlemmerhoutpark en de Particuliere exploitatiemaatschappij Zuiderhout

Afbeelding 2.7 laat de verkoopadvertenties zien voor bouwgronden ter realisatie van villapark Haarlemmerhout en Zuiderhout. Op afbeelding 2.8 is zichtbaar welke gronden tot Haarlemmerhoutpark behoren en welke tot Zuiderhout. Ook zijn buitenplaatsen Oosterhout en Zuiderhout nog herkenbaar op de afbeelding. De Zuiderhoutlaan (op de afbeelding Gasthuislaan geheten) kruist de Spanjaardslaan, die aan weerszijden is voorzien van een bomenrij. Op de latere Churchilllaan is een elektrische trambaan beoogd.

Afbeelding 2.8 Gids voor Haarlem en omstreken, door J.Craandijk. 1906

Grippeling betrok Landschapsarchitect L.A. Springer voor het ontwerp van het stratenpatroon. Springer was sinds 1900 aangesteld als adviseur voor de Hout- en Plantsoendienst van de Gemeente Haarlem. Uit datzelfde jaar dateert het eerste stratenontwerp van Springer voor het Oosterhoutpark, het terrein rondom de oude vijver en het Haarlemmerhoutpark. Afbeelding 2.9 laat het stratenontwerp van Springer voor het noordelijke gedeelte van het huidige Zuiderhout zien. De landschappelijke stijl in het stratenpatroon is verankerd door de met bomen gebogen straten, geïnspireerd op de vorm van de vijver. De eerste straten die zouden worden gerealiseerd zijn de Oosterhoutlaan, Linnaeuslaan en Vijverlaan. De oudste huizen van de wijk bestonden reeds voor het plan van Springer en liggen aan de Jacob van Lenneplaan 1 en 2.

10 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

Afbeelding 2.9 Plan tot exploitatie der terreinen van Oosterhout en Haarlemmerhoutpark te Heemstede, Leonard Springer 1900

Ook buitenplaats Zuiderhout wordt in 1902 verkocht in verband met een sterfgeval. Grippeling kocht een groot deel van de gronden onder de exploitatiemaatschappij Zuiderhout en eigende zich zo een belangrijke positie toe, aangezien hij bijna alle gronden in het gebied bezat. Springer maakte voor het hele gebied een plan voor de nieuwe gecombineerde villawijk. Op afbeelding 2.10 wordt de originele aankondiging van de openbare verkoop van buitenplaats Zuiderhout weergegeven. Het affiche geeft het hele gebied van de buitenplaats weer met daarnaast een vermelding van de eigenaren van de stukken grond die wel binnen het geheel lagen maar niet tot het eigendom van toenmalige eigenaar behoorden. Zo valt in wit twee percelen te zien die in eigendom waren van de heer J.J. van Loghem.

11 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

Afbeelding 2.10 Affiche openbare verkoop van Zuiderhout, 1902. Zuiderhout een Haarlemse wijk tussen hout en Spaarne, K. de Jong

Discussie annexatie gronden gemeente Heemstede door gemeente Haarlem Met deze ontwikkelingen op het grondgebied grenzend aan de gemeente Haarlem werd een al lang gekoesterde wens van Haarlem, om deze gronden van gemeente Heemstede te annexeren, weer aangewakkerd. Daarnaast vereiste de Woningwet (1901) gemeentelijke uitbreidingsplannen die op grotere schaal op elkaar afgestemd dienden te worden voor een gewenste ruimtelijke ordening. Het annexatiegebied werd meerdere jaren ter discussie gesteld, de gemeenteraad van Heemstede heeft de annexatie tot 1927 weten tegen te houden. In 1905 werd door ir. L.C.Dumont, directeur van openbare werken in Haarlem, een algemeen uitbreidingsplan opgetekend waarin de gronden van Zuiderhout en Vredenhof ook al waren opgenomen. Afbeelding 2.11 laat het bebouwingsplan voor Zuiderhout zien (ook naar ontwerp van ir. L.C.Dumont) uit 1911. Toen dit plan werd gemaakt was het grondgebied nog van de gemeente Heemstede (tot 1927), en kan dus gezien worden als een toekomstvisie.

12 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

Afbeelding 2.11 Wijziging bebouwingsplan Zuiderhoutpark, Haarlem : Openbare Werken, 1911

Het stedenbouwkundig uitbreidingsplan van Heemstede (1908-1909) Ondanks de discussie tussen gemeenten Haarlem en Heemstede rondom de annexatie van Vredenhof en Zuiderhout lag de ontwikkeling van de wijken niet stil. Een belangrijk stedenbouwkundig plan in de ontwikkeling van Vredenhof en de Zuiderhoutlaan is het stedenbouwkundig uitbreidingsplan van Heemstede (1908-1909) door Joseph Cuypers en Jan Stuyt. In dit uitbreidingsplan was het ontwerp van Springer voor Oosterhout het Haarlemmerhoutpark (nu Zuiderhout) al opgenomen. In een latere versie van het uitbreidingsplan uit 1922 is ook het stratenplan van de villabuurt op de gronden van buitenplaats Bosch en Hoven te zien, dit is het huidige Vredenhof. Vanaf 1922 zijn de straten in Vredenhof aangelegd en de meeste huizen gebouwd. Evenals Springer lieten Cuypers en Stuyt zich bij het uitbreidingsplan van Heemstede inspireren door de Tuinstadbeweging. Het stratenplan van Vredenhof bestaat uit relatief ruim opgezette straten met een gebogen verloop en royale huizen op grote kavels. Afbeelding 2.12 laat een detail van het uitbreidingsplan van Heemstede zien uit 1922. Op de kaart is de bestaande bebouwing aangegeven met zwart en zijn de nieuw te bouwen huizen aangegeven met rood. Er valt duidelijk af te lezen dat er aan de Beelslaan, Zuiderhoutlaan en de Crayenesterlaan al is gebouwd.

In Vredenhof moeten de meeste huizen nog worden gebouwd, de enige bebouwing die met zwart is aangeduid, behoort tot de toen nog bestaande buitenplaatsen Leeuw en Hooft en Bosch en Hoven (omcirkeld met rood).

13 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

Afbeelding 2.12 Detail van de kaart behorende bij het Uitbreidingsplan van Heemstede van 1908-1909 van Cuypers en Stuyt. Het betreft hier een bijgewerkte versie van 1922

Verdere aanbouw Zuiderhout en Vredenhof Zuiderhout De eerste bebouwing van Zuiderhout tussen 1900 en 1907 (in de tijd nog Oosterhout of Haarlemmerhoutpark genoemd) is gestart rondom de Oosterhoutlaan. Dit was de meest noordelijke straat van het uitbreidingsplan waaraan ook buitenplaats Oosterhout was gelegen. De bestaande vijver van voormalige buitenplaats Oosterhout en het buitenhuis zelf werden opgenomen in het ontwerp van Springer en de grillige vorm van de vijver vormde het uitgangspunt van de gebogen straten. De bebouwing van de Oosterhoutstraat en aangelegen straten Vijverlaan en Linnaeuslaan bestaan uit monumentale villa’s ingepast in een landelijke omgeving. Tot aan 1907 werden de Hildebrandlaan, Zuiderhoutlaan, Middenlaan (de latere Churchilllaan), Spaarnelaan, Jacob van Lenneplaan ook al benoemd en in 1912 de Zonnelaan en Zonnekade.1 Vanaf Oosterhout werd de wijk langzaamaan verder aangebouwd in zuidwestelijke richting. Hoewel er in de periode tussen 1900 en 1907 nog geen sprake was van wegenaanleg in het meest zuidelijke gedeelte van de wijk, werd er aan de Crayenestervaart, waaraan de latere Crayenesterlaan zou worden aangelegd, ook een woonhuis gebouwd door de exploitatiemaatschappij Zuiderhout van Grippeling.

2 De Zuiderhoutlaan was een reeds bestaande laan die aanvankelijk de Gasthuislaan heette en de directe verbinding met Heemstede vormde vanaf de Haarlemmerhout. In de buurt van de huidige kruising tussen de Spanjaardslaan en de Zuiderhoutlaan stond de buitenplaats Zuiderhout. In 1909 is de buitenplaats afgebroken en vervangen door een villa. Na een bouwstop tijdens de Eerste Wereldoorlog, werd het bouwen vanaf 1920 weer aangevangen. Zo ook Tuinwijk Zuid, dat is ontworpen door J.B. van Loghem in de periode 1920-1922. Van Loghem had via zijn vader J.B. van Loghem connecties met de exploitatiemaatschappijen van Grippeling. J.B. van Loghem ontwierp al eerder villa’s aan de Oosterhoutlaan, Vijverlaan, Churchilllaan, en zijn eigen gezinswoning aan de Zonnelaan (1912). Hij ontwikkelde zich later tot architect voor de sociale woningbouw. Tuinwijk Zuid is een complex van twee bouwblokken van arbeiderswoningen bestaande uit geschakelde twee- en drielaags

1

De Jong, 2015. Blz. 51, 76.

2

De Jong, 2015. Blz. 60.

14 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

woningen met platte daken en een expressionistische vormgeving. Binnen de bouwblokken liggen gemeenschappelijke tuinen. Omstreeks 1924 volgde verdere bebouwing van de Crayenesterlaan en in 1929 de Willem de Zwijgerlaan, Anna van Burenlaan en de Frederik Hendriklaan. Ook ten zuiden van de Frederik Hendriklaan is een reeds bestaande waterpartij in het plan opgenomen; deze was oorspronkelijk gelegen in de tuinen van de buitenplaats Zuiderhout. De laatstgenoemde straten werden voorzien van samenhangende blokken met ruime middenstandswoningen. Nadat Zuiderhout in 1927 door Haarlem werd geannexeerd, werden de bebouwingsrichtlijnen aanvankelijk ruimer gehanteerd; vooral aan- en direct nabij de Anna van Burenlaan werden rijtjes van drie tot negen woningen gebouwd. Uit diezelfde periode dateren de Montessorischolen aan de Churchilllaan en de Louise de Colignylaan. Een ander bijzonder gebouw is de 10 verdiepingen tellende Parkflat Zuiderhout, in het centrum van de Zuiderhout. De parkflat is gebouwd in 1961 en verrees op een grote kavel die van oorsprong waarschijnlijk voor een school bestemd was. De parkflat is gelegen in een ruim plantsoen waarvan de afmetingen zijn afgestemd op de hoogte van de flat.

Andere grote bouwwerken die dateren van na 1945 zijn het trafostation aan de Kleine Houtweg, de Mytylschool aan de Frederik Hendriklaan en het verpleeghuis Zuiderhout uit de jaren ’60 aan de Zuiderhoutlaan. De villawijk Zuiderhout ademt al met al een ruim opgezette en luxueuze sfeer uit. Het stratenpatroon is voor een belangrijk deel aangelegd op basis van het plan van Springer en sluit aan op reeds bestaande wegen in de omgeving. De Churchilllaan loopt als hoofdstraat noordoost-zuidwest georiënteerd door Zuiderhout. Kenmerkend voor het stratenpatroon de ten zuiden van de Spaarnelaan, is de min of meer evenwijdige lanen die met een gebogen verloop op het oostelijk deel van de Churchilllaan aansluiten. Vredenhof Op de gronden van de voormalige buitenplaats Bosch en Hoven werd vanaf 1920 ook een villapark gerealiseerd. Het terrein werd op 7 december 1921 geveild. De aangelegde landerijen met waterpartijen werden verkaveld ten behoeve van woningbouw. De nog bestaande panden van de vroegere buitenplaats, het voormalige koetshuis oranjerie, worden momenteel particulier bewoond.

2.2

Gedachtengoed Springer (Engelse Landschapsstijl en Tuinstadgedachte)

Voor Zuiderhout heeft L. A. Springer een belangrijke rol gehad in het ontwerp van het stratenplan en stedenbouwkundige opzet. Deze paragraaf gaat verder in op het gedachtengoed van Springer en de oorsprong van het groene karakter dat Zuiderhout vandaag de dag kent. Leonard Anthony Springer (1855-1940) was een gerenommeerd tuin- en landschapsarchitect en botanicus. Hij heeft voor onder andere Haarlem een belangrijke rol vervuld in de groeninrichting van de gemeente. Springer werkte vanaf 1900 als adviseur plantsoenen voor de gemeente Haarlem en daarnaast had hij ook een eigen bureau en werkte zodoende voor de gemeente en voor particuliere opdrachtgevers. Naast dat Springer verantwoordelijk is geweest voor de groene stedenbouwkundige opzet van Zuiderhout, heeft hij begin 20e eeuw ook het naastgelegen Haarlemmerhout gereorganiseerd. Springer liet zich aanvankelijk inspireren door de Engelse landschapsstijl, later voegde hij ook elementen afkomstig van de Tuinstadgedachte toe in zijn ontwerpen. Architect J.B. van Loghem liet zich voor Tuinwijk Zuid ook door de Tuinstadgedachte inspireren. De kenmerken van de Engelse landschapstijl en de Tuinstadgedachte die Springer heeft toegepast voor Zuiderhout (en van Loghem voor Tuinwijk Zuid) worden hieronder verder uitgewerkt.

Kenmerken van de Engelse Landschapsstijl De Engelse tuin en de Engelse Landschapstijl kwam in de mode in de tweede helft van de 18e eeuw en was een tegenhanger van de Franse tuin. Er werd met de Engelse landschapsstijl volledig afgestapt van het idee dat de natuur beheerst zou moeten worden door de mens, een Franse tuin werd gekenmerkt door strakke

15 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

symmetrie en evenwicht. De Engelse tuin- en landschapstijl gaat uit van parkachtige landschappen, voorzien van doorkijken doormiddel van de aanleg van grasvelden en zichtassen. Glooiingen in het landschap worden aangezet door het maken van heuveltjes en de plaatsing van boomgroepen. Water vormt een belangrijk element van de Engelse tuin- en landschapsstijl, vaak zijn kunstmatige meertjes aangelegd. Elementen afkomstig van de Engelse Landschapsstijl toegepast door L.A. Springer in Zuiderhout - gebogen wegen en paden, vloeiende lijnen, die het reliëf van het landschap volgen of nabootsen; - lichte landschappelijke glooiingen; - rijke aanplant van bomen, struiken en grasvelden. Vaak in clusters om de indruk van een natuurlijk bos of park te wekken; - open ruimtes die worden afgewisseld met dichte meer beboste zones; - doorkijkjes en lange zichtlijnen; - vijvers, waterpartijen en slingerende beken die de ruimtelijke dynamiek versterken; - inpassing van een driehoekig groenvlak, ‘groene druppels’, op een driesprong. Kenmerken Tuinstadgedachte De Tuinstadgedachte was een stedenbouwkundig concept dat eind 19e eeuw, begin 20e eeuw vanuit Engeland naar Nederland overkwam. De Tuinstadgedachte wilde een oplossing bieden voor de slechte leefomstandigheden van de arbeidersklasse in de overvolle en vervuilde steden door een betere balans tussen stad en platteland te verwezenlijken.

Ebenezer Howard, de Engelse grondlegger van de Tuinstadgedachte had als uitgangspunt dat de arbeidersklasse ook een betaalbare woning in een groene en gezonde leefomgeving zouden moeten kunnen hebben waarbij een sterke gemeenschapszin aanwezig was. Elementen afkomstig van de Tuinstadgedachte toegepast door L.A. Springer op Zuiderhout en J.B. van Loghem op Tuinwijk Zuid - nadruk op het groene karakter aangezien dit bijdraagt aan een gezonde leefomgeving; - gemeenschappelijke binnentuinen binnen de bouwblokken en de voortuintjes van Tuinwijk Zuid; gemeenschapstuinen binnen in de bouwblokken en de voortuintjes. - zichtlijnen in stedenbouwkundig plan en gebogen wegen voor een schilderachtig en afwisselend karakter van de wijk; - aanvullend op de gebogen lijn bestaat er binnen de Tuinstadgedachte ook een rechte lijn; - onderscheid in straatprofiel tussen de bredere ontsluitingsweg en de smallere woonstraat. Op afbeelding 2.13 is het ontwerp van Springer voor het stratenplan van het Villapark Zuiderhout weergegeven. Hierop valt met de kleine stippellijnen nog de oude ongelijke verkaveling van de percelen van de voormalige buitenplaatsen af te lezen. Ook zijn de twee waterpartijen duidelijk zichtbaar. Enkele percelen aan de Oosterhoutlaan, Vijverlaan, Linnaeuslaan zijn ingetekend met woningen.

De groene streep die dwars over het plan loopt geeft de scheiding tussen de gronden van het Haarlemmerhoutpark/ Oosterhout en villapark Zuiderhout weer. Aan het begin van de Jacob van Lenneplaan zien we de twee woningen die al waren gebouwd voordat er aan de twee villaparken werd begonnen. Aan de Crayenesterlaan zien we al een woning ingetekend, waarschijnlijk de eerste woning van de exploitatiemaatschappij Zuiderhout van Grippeling. Waarom voor de straten ter hoogte van Oosterhout en de overgang tussen de Haarlemmerhout en Zuiderhout is gekozen voor een bruinen omlijning van de straten en bij Zuiderhout een rode omlijning is helaas onduidelijk. Door de rode omlijning komt duidelijk het spinnenwebvormige stratenpatroon naar voren met de bredere Churchilllaan, Willem de Zwijgerlaan, Prins Mauritslaan, en de Spaarnelaan en de smallere woonstraten die de brede spaken met elkaar verbinden.

16 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

Afbeelding 2.13 Ontwerp stratenplan villapark Zuiderhout door Springer, 1911. NHA

Op afbeelding 2.14 zijn de wegen van villapark Zuiderhout getekend door Springer. Alle straten zijn voorzien van bomen aan weerszijden van de straat waarbij het verschilt of de bomen verspringend of recht tegenover elkaar zijn beoogd. Het type boom is op deze kaart niet aangegeven. Aangezien de kaart is bedoeld om de afwatering en riolering weer te geven, is het niet met zekerheid te zeggen dat de boomaanplant zoals weergegeven op deze kaart ook daadwerkelijk bij realisatie is toegepast. Het geeft echter wel een illustratie van wat Springer voor ogen had qua boomaanplant voor de villawijk.

17 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

Afbeelding 2.14 Ontwerp aanleg wegen in villapark Zuiderhout te Heemstede, Springer. NHA

Afbeelding 2.15 laat zien dat Springer het stratenpatroon heeft gebaseerd op de aanwezige ruimtelijke structuren van de vrijgekomen gronden van de buitenplaats Zuiderhout. De beoogde wijk Zuiderhout wordt aan de zuidelijke zijde afgesloten door de Crayenerstervaart. De vijver aan de zuidelijk kant van het plan van Springer is overgenomen dan wel behouden uit de perceel indeling van Zuiderhout. De straten uit het plan van Springer sluiten aan op de reeds aanwezig wegen zichtbaar op het verkoop affiche van Zuiderhout te weten, Zuiderhoutlaan en Spanjaardslaan.

Afbeelding 2.15 Fragment van affiche openbare verkoop van Zuiderhout. 1902 en stratenplan Springer

18 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

Bestek en Voorwaarden Haarlemmerhoutpark en Zuiderhout Op afbeelding 2.16 zijn fragmenten te zien van het bestek en voorwaarden van Haarlemmerhoutpark en Zuiderhout. In het bestek staat dat de bestrating zou moeten bestaan uit vlakke straatklinkers (waalvorm) in een vlechtwerk en de voetpaden verhard moesten worden met een laag geklopt puin, afgedekt met kalkpuin en een laagje guszand. De voetpaden moesten op 0,55 boven AP worden gebracht en aflopen naar de straat. Om de bomen (in het trottoir) moest een cirkelvormige koplaag van klinkers met een inwendige maat van 0,50 m worden aangelegd.

Afbeelding 2.16 Bestek en voorwaarden Haarlemmerhoutpark en bestek en voorwaarden Zuiderhout, Springer. NHA

2.3

Huidige situatie (duiding formeel beschermde onderdelen)

In de huidige situatie kennen de wijken Zuiderhout en Vredenhof een aantal beschermde onderdelen. Deze paragraaf gaat in op deze beschermde onderdelen. Tabel 2.1 geeft de kernkwaliteiten weer van Zuiderhout en Oosterhout afkomstig uit Dit is Haarlem, Cultuurhistorische hoofdstructuur van de stad.

Tabel 2.1 Kernkwaliteiten Oosterhout en Zuiderhout, Dit is Haarlem - Gemeente Haarlem, MOOI Noord-Holland, 2019 Gaaf bewaard gebleven voorbeeld van een suburbaan villagebied uit eerste kwart van de 20ste eeuw met hoogwaardige stedenbouw en architectuur Het gebied heeft een goed herkenbare historische gelaagdheid: de middeleeuwse Crayenhoutvaart en Kleine Houtweg, buitenplaatsen uit de 17de eeuw en later, villaparken op herverkavelde buitenplaatsen, een arbeiderswoningencomplex uit circa 1920 en een wederopbouwflat. In het noorden zijn gebouwen en elementen bewaard gebleven die behoord hebben bij de 17de-eeuwse buitenplaatsen, waaronder de huizen Spaar en Hout, Oosterhout, het Hofje van Heythuyzen en delen van hun tuinen en vijvers.

19 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

Het gebied is ontworpen in ruimtelijke relatie met de Haarlemmerhout en het Zuider Buiten Spaarne met doorzichten naar de oevers. Door het vele openbare en particuliere groen ontstaat een grote ruimtelijke samenhang met de Haarlemmerhout en het Spaarne. De eenduidige hoofdstructuur van het stedenbouwkundig ontwerp met de vijver als structurerend element voor Oosterhout en het karakteristieke webvormige stratenpatroon van Zuiderhout is over het algemeen gaaf bewaard gebleven. De ruim opgezette openbare ruimte met veel openbaar en particulier groen in de traditie van de begin 20steeeuwse landschapsstijl, met glooiende paden, grote vijverpartijen en plantsoenen. De hoge kwaliteit van de architectuur met veel aandacht voor materiaalgebruik en detaillering. Veel architecten van naam hebben in het gebied gebouwd. De bebouwing van villa's en geschakelde middenstandswoningen met kenmerkende architectuurhistorische en typologische waarden uit verschillende periodes, en in verschillende bouwstijlen, van eclecticisme, classicisme, Amsterdamse school tot wederopbouwarchitectuur. Tuinwijk Zuid als een bijzonder ontwerp voor een complex arbeiderswoningen naar ontwerp van J.B. van Loghem, en de samenhang ervan met de directe omgeving. De situering en architectuur van de Parkflat Zuiderhout als voorbeeld van wederopbouwarchitectuur en als een van de eerste hoge woongebouwen in Haarlem.

Het gebouw staat vrij in de open ruimte, een voor het modernisme karakteristieke breuk met de uitgangspunten van de historische stad.

Op afbeelding 2.17 is het beschermde erfgoed van Zuiderhout en Vredenhof in kaart gebracht. Op de kaart valt af te lezen dat heel de wijk Zuiderhout een beschermd stadsgezicht is. Daarnaast is te zien dat het meest noordelijke gedeelte van Zuiderhout is bestemd als Rijksmonument, namelijk het Rijksmonumentencomplex, Verzorgingstehuis Spaarn en Hout. Voormalige buitenplaats Spaarn en Hout heeft deze status vanwege het beschermde groen en landschap. Ook het naastgelegen park Haarlemmerhout heeft een Rijksmonumentale status vanwege het beschermde groen en landschap. De kaart geeft ook inzicht in bomen met een monumentaal karakter. Met name de bomen langs de Churchilllaan hebben een monumentaal karakter, evenals de bomen aan de Crayenesterlaan en Frederik Hendriklaan tussen de Churchilllaan en Willem de Zwijgerlaan. Tot slot zijn de bomen ten noorden van de Oosterhoutlaan ook van monumentaal karakter en zijn er een aantal bomen met een monumentaal karakter aanwezig in de wijk Vredenhof.

20 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

Afbeelding 2.17 Erfgoed - Beschermd Erfgoed, gemeente Haarlem

Afbeelding 2.18 geeft inzicht in de cultuurhistorische hoofdstructuur van Zuiderwijk en Vredenhof. Af te lezen zijn de lange lijnen in de hoofdstructuur van de wijken, te weten de Zuiderhoutlaan, de Wagenweg en Kleine Houtweg (beide net buiten het projectgebied gelegen). De kaart geeft ook duidelijk weer in welk bouwjaar de bebouwing binnen Zuiderhout en Vredenhof is gerealiseerd. Een duidelijk onderscheid valt te maken in de overwegende vooroorlogse bouwperiode tussen 1900-1940 en de naoorlogse bouwperiode 1940-1965. In kleinere mate is er in de periodes 1965-1985 en 1985 en jonger gebouwd in de wijken.

Afbeelding 2.18 Kaart erfgoed - cultuurhistorische hoofdstructuur van de stad, gemeente Haarlem

21 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

Op afbeelding 2.19 is de waarderingskaart van de Rijksdienst van het Cultureel erfgoed voor Haarlem Zuid weergegeven. De kaart is opgenomen in de toelichting behorend bij het besluit tot aanwijzing van het beschermd stadsgezicht Haarlem-Zuid. Zo staat er op de kaart aangegeven in rood met zwarte arcering wat hoogwaardige laanprofielen zijn en wat beeldbepalend openbaar groen is.

Afbeelding 2.19 Waarderingskaart Haarlem-Zuid, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

22 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

3 CULTUURHISTORISCHE ANALYSE (WAARDEVOLLE LAGEN EN ELEMENTEN) Dit hoofdstuk vormt een analyse van de cultuurhistorische inventarisatie naar de huidige situatie van de wijken en gaat dieper in op de waardering van relevante onderdelen en structuren. Relevante onderdelen en structuren waaraan gedacht kan worden zijn: onderscheid in verschillende compartimenten binnen de wijken; overgangen naar aangelegen wijken; groen- en beplantingsstructuren; straatprofielen inclusief materialisering. Dit leidt tot een waardering op relevante onderdelen en structuren in woord en beeld. Na het identificeren en waarderen van onderdelen, kunnen cultuurhistorische uitgangspunten en aanknopingspunten worden geformuleerd.

3.1

Compartimenten binnen Zuiderhout en Vredenhof

De cultuurhistorische waarden van de Zuiderhout en Vredenhof zijn in deze paragraaf weergegeven op een kaart met daarop de compartimenten binnen Zuiderhout en Vredenhof; de eerste stap van de analyse is het beschrijven van het karakter per wijkcompartiment. Vervolgens wordt per wijkcompartiment wordt aan de hand van oud beeldmateriaal en recente foto’s van Google Street view inzicht gegeven in wijzigingen van het straatbeeld van Zuiderhout en Vredenhof. De analyse is van belang om te duiden welke waardevolle elementen zijn verdwenen zodat deze opgenomen kunnen worden en eventueel kunnen worden teruggebracht bij de uitvoering van het groot onderhoud. Ook wordt er in de cultuurhistorische analyse naar de wijkovergangen van Zuiderhout en Vredenhof gekeken en wordt er in zover mogelijk beschreven wat de aanwezige groen- en beplantingsstructuur is.

Afbeelding 3.1 Cultuurhistorische kaart Zuiderhout en Vredenhof, Witteveen+Bos 2025

23 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

3.1.1

Voormalige buitenplaats Oosterhout

Dit is de meest noordelijke hoek van Zuiderhout, het vroegere Haarlemmerhoutpark of buitenplaats Oosterhout. In dit compartiment van Zuiderhout (zie afbeelding 3.1) zijn de eerste straten aangelegd en hier is het meest de landschappelijke, parkachtig sfeer te ervaren van de Engelse Landschapsstijl. - de gebogen straten; - groene opzet van de straten door hagen en afwisselende boomaanplant; - de vijver aan de Vijverlaan met een organische vorm; - inpassing van een driehoekig groenvlak, ‘groene druppels’, op een driesprong. Afbeelding 3.2 t/m 3.7 laten compartiment Oosterhout zien begin 20e eeuw en anno nu. De hagen zijn nog steeds aanwezig in het straatbeeld. Aan de Vijverlaan zien we aan weerszijden boomaanplant ten opzichte van een enkele zijde begin 20e eeuw. Het aanzicht van de vijver is vergelijkbaar met vroeger. De afwerking van de trottoirs is gewijzigd van half verharding naar asfalt.

Afbeelding 3.2 Oosterhoutlaan in 1909. NHA Afbeelding 3.3 Oosterhoutlaan, Google Street view, 2024

Afbeelding 3.4 Vijverlaan, hoek Tuinwijklaan in 1927. NHA Afbeelding 3.5 Vijverlaan, hoek Tuinwijklaan Google Street view, 2018

24 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

Afbeelding 3.6 Haarlemmerhoutpark met vijver, ziende van de Linnaeuslaan, naar het oosten 1909-1911, NHA Afbeelding 3.7 Vijver vanaf de Linnaeuslaan gezien. Google Street view, 2021

3.1.2

Overgang Haarlemmerhout - Zuiderhout

In de overgang tussen de Haarlemmerhout en Zuiderhout komen de al eerder aangelegde Spanjaardslaan en Kleine Houtweg uit op aantakkende straten Jacob van Lenneplaan, Professor J. Bronnerlaan, Linnaeuslaan, Hildebrandlaan en de Vijverlaan. Deze laatste straten vormen een overgangszone van de Haarlemmerhout naar Zuiderhout. De straten hebben een sterk groen en besloten karakter. De Linnaeuslaan en Kleine Houtweg vormen hierop enigszins een uitzondering vanwege het bredere straatprofiel. Er is helaas geen oud beeldmateriaal aanwezig van bovengenoemde straten.

3.1.3

Zuiderhout: Stedenbouwkundige uitwerking Tuinstad door Springer

Dit compartiment vormt het deel waar Springer het stratenpatroon heeft gebaseerd op de aanwezige ruimtelijke structuren van de vrijgekomen gronden van de buitenplaats Zuiderhout enerzijds en anderzijds het typerende webvormige stratenpatroon van Zuiderhout heeft vormgegeven met elementen geïnspireerd op de principes van de Tuinstadgedachte: - nadruk op het groene karakter dat bijdraagt aan een gezonde leefomgeving; - zichtlijnen in het stratenpatroon door gebogen wegen voor een schilderachtig en afwisselend karakter van de wijk; - aanvullend op de gebogen lijn de rechte lijn in het stratenpatroon bij de Willem de Zwijgerlaan en Prins Mauritslaan; - onderscheid in straatprofiel tussen de bredere ontsluitingswegen (Churchilllaan, Willem de Zwijgerlaan, Prins Mauritslaan, Spaarnelaan) en de smallere woonstraten (Anna van Burenlaan, Louise Colignylaan, Frederik Hendriklaan, Charlotte de Bourbonstraat, Amalia van Solmslaan, Crayenesterlaan). Afbeeldingen 3.8 t/m 3.15 laten compartiment Zuiderhout zien begin 20e eeuw en anno nu. Op de Churchilllaan (afbeelding 3.8 en 3.9) zijn de gevlochten klinkers vervangen door afvalt bestrating. Ook is de half verharding van de trottoirs gewijzigd in asfalt en is de mate van verkeersborden toegenomen.

25 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

Afbeelding 3.8 Churchilllaan 1986. NHA Afbeelding 3.9 Churchilllaan. Google Street view 2021

De Prins Mauritslaan (afbeelding 3.10 en 3.11) was in 1980 al voorzien van asfalt trottoirs, ook zien we op beide afbeeldingen de asfaltering ter hoogte van de brug die over de Crayenestervaart loopt. Aannemelijk is dat ook ter hoogte van de brug oorspronkelijk klinkers in visgraatmotief hebben gelegen en dat de trottoirs overal met een half verharding waren afgewerkt.

Afbeelding 3.10 Prins Mauritslaan 1980. NHA Afbeelding 3.11 Prins Mauritslaan. Google Street view 2021

De Scheltemakade (afbeelding 3.12 en 3.13) was in 1936 aan weerszijden van de straat voorzien van bomen en trottoirs. Als we de trottoirafwerking goed bestuderen op afbeelding 3.12 dan lijkt er voor de trottoirafwerking te zijn voorzien van een dubbele rij klinkers die met de kopse kant naar boven is bestraat in een zogenaamde rollaag.

Afbeelding 3.12 Scheltemakade 1936. NHA Afbeelding 3.13 Scheltemakade. Google Street view 2021

26 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

De Parfklat (afbeelding 3.14 en 3.15) is in 1960 gebouwd op een groot perceel midden in Zuiderhout. Op afbeelding 2.13 valt af te lezen dat waar de Willem de Zwijgerlaan de Churchilllaan kruisen in het ontwerp van Springer een rechte lijn wordt aangehouden en er zo twee groene druppels worden gecreëerd. In het huidige stratenpatroon is een afbuiging aanwezig zodat deze twee groene druppels minder duidelijk naar voren komen. Als we afbeelding 3.14 en 3.15 met elkaar vergelijken zien we dat de aanplant van de haag aan de Churchilllaan is verdwenen. Ook zien we dat de groene druppel die voor de Parkflat uitkomt op de Churchilllaan is verrommeld door de plaatsing van vuilcontainers.

Afbeelding 3.14 De Parkflat aan de Prins Mauritslaan en de hoek van de Willem de Zwijgerlaan 1960. NHA Afbeelding 3.15 De Parkflat. Google Street view 2024

3.1.4

Zuiderhout: in de gedachte van Springer, architectuur van Van Loghem

Tuinwijk Zuid bestaat uit bouwblokken voor sociale woningbouw ontworpen door Van Loghem binnen de stedenbouwkundige opzet van Springer. Van dit compartiment kan gezegd worden dat hier de Engelse landschapsstijl en de Tuinstadgedachte samenkomen op een kleinere meer compacte schaal. - de smalle, besloten woonstraten; - de voortuintjes omheind met hagen; - woningen bedoeld voor de arbeidersklasse met relatief goede woonkwaliteit; - de gemeenschappelijke binnentuinen binnen in de bouwblokken. Het straatbeeld van de Zonnelaan lijkt grotendeels hetzelfde in vergelijking tot 1945 (afbeelding 3.16). In 1945 was het voetpad al voorzien van asfalt maar de trottoirafwerking lijkt hier nog voorzien te zijn van een dubbele rij klinkers die met de kopse kant naar boven is bestraat. Vanwege het toenemende autobezit in de wijk is het voetpad aan weerszijden van de Zonnelaan en de Tuinwijklaan tegenwoordig vol geparkeerd waardoor er minder ruimte overblijft voor de voetganger, dit doet ook af aan de beleving van een groene leefomgeving.

Afbeelding 3.16 Zonnelaan, 1945. NHA Afbeelding 3.17 Zonnelaan. Google Street view 2021

27 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

3.1.5

Vredenhof

Vredenhof wordt in dit onderzoek als één compartiment beschouwd. In relatie tot Zuiderhout is er voor deze wijk veel minder informatie voorhanden geweest om tot een uitgebreide beschrijving te komen. In Vredenhof is sprake van een weidse opzet met bijna geen boomaanplant in de straten. Elementen afkomstig van de Engelse landschapsstijl en de Tuinstadgedachte zijn: - de gebogen straten; - groene opzet van de straten door hagen en afwisselende boomaanplant (in voortuinen); - de vijver tussen de Casper Fagellaan en de Crayenestersingel met een organische vorm en de Crayenestervaart; - inpassing van een driehoekig groenvlak, ‘groene druppels’, op een driesprong. Afbeeldingen 3.18 t/m 3.23 laten compartiment Vredenhof zien begin 20e eeuw en anno nu. Afbeelding 3.18 en 3.19 laten de Heinsiuslaan met zicht op de Oldenbarneveltlaan zien. De Oldenbarneveltlaan vormt samen met de Emauslaan de enige twee straten waar bomen langs staan. Aan de Johan de Wittlaan is een groene druppel voorzien van een drietal bomen. Desondanks oogt Vredenhof heel groen, dit komt door de weide opzet en het vele groen in de relatief grote tuinen van de woningen. Op afbeeldingen 3.18, 3.20 en 3.22 valt goed te zien dat hier in de trottoirafwerking ook sprake is van een dubbele rij kopse klinkers.

Het valt daarnaast ook aan te nemen dat de trottoirs aanvankelijk waren afgewerkt met half verharding en niet met asfalt.

Afbeelding 3.18 Heinsiuslaan met uitzicht op Oldenbarneveltlaan en huis Uyt den Bosch Afbeelding 3.19 Heinsiuslaan. Google Street view 2024

Afbeelding 3.20 Crayenestersingel 1925. NHA Afbeelding 3.21 Crayenestersingel. Google Street view 2023

28 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

Afbeelding 3.22 Johan de Wittlaan, datum onbekend. NHA Afbeelding 3.23 Johan de Wittlaan, Google Street view 2023

3.2

Overgangen tussen Zuiderhout en Vredenhof en andere aangelegen wijken

Zuiderhout en Vredenhof zijn gerealiseerd binnen reeds bestaande landschappelijke structuren en elementen en enige bestaande straten. Deze paragraaf gaat in op deze zogenaamde overgangen en duidt waar eventuele wijzigingen zijn gemaakt in het verleden indien dit tijdens het onderzoek is achterhaald. Haarlemmerhout - Zuiderhout De Haarlemmerhout (oudste groene Rijksmonument van Nederland) werd in de 14e eeuw al gebruikt voor recreatie en speelt een belangrijke rol in de verpozing en groenvoorziening van de Haarlemmers. De hout ligt ten noorden van Vredenhof en ten noordwesten van Zuiderhout. Vanuit de Haarlemmerhout vormen de Spanjaardslaan en de Kleine Houtweg de twee belangrijkste straten die al bestonden voor de aanleg van Zuiderhout en Vredenhof. De Spanjaardslaan heeft de potentie weer een groene toegang te worden van Zuiderhout, echter ontbreekt het hier momenteel aan een samenhangend geheel en uitstraling. De Spanjaardslaan kent van oudsher een laanbeplanting met groene uitstraling die uitnodigt tot wandelen en ontmoeten. Vandaag de dag is de Spanjaardslaan door het verbrede kruispunt met de Zuiderhoutlaan opgeknipt en is in het gedeelte van de Spanjaardslaan dat grenst aan Zuiderhout de vroegere uitstraling verloren geraakt. Op afbeelding 3.24 zien we een impressie van de Spanjaardslaan uit 1905.

De afbeelding geeft een weergave van de allure van de laan en is niet precies op dezelfde locatie vervaardigd als afbeelding 3.25, Afbeelding 3.25 laat de Entree Spanjaardslaan vanaf kruispunt met de Zuiderhoutlaan zien. De huidige aanknoping met de Zuiderhoutlaan en tevens entree van Zuiderhout nodigt niet uit om te betreden. Afbeelding 3.26 laat ook de Spanjaardslaan in de richting van Zuiderhout zien. De plaatsing van de paaltjes en ophoping bladeren (rechts) zorgt voor verrommeling van het straatbeeld. Afbeelding 3.27 laat de Spanjaardslaan richting Zuiderhout zien. Het kruispunt met Jacob van Lenneplaan maakt een knik in het verloop van de laan. Ook het oorspronkelijke profiel van een breed pad met aan weerszijde twee smallere paden vervalt hiermee.

Afbeelding 3.24 Impressie van de Spanjaardslaan 1905. NHA. Afbeelding 3.25 Entree Spanjaardslaan vanaf kruispunt met de Zuiderhoutlaan. Google Street view 2024

29 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

Afbeelding 3.26 Foto van de Spanjaardslaan richting Zuiderhout, Google Street view 2024 Afbeelding 3.27 Foto van de Spanjaardslaan richting Zuiderhout. Google Street view 2024

Op afbeeldingen 3.28 en 3.29 is de overgang van de Spanjaardslaan in de Linnaeuslaan zien. De bomen aan weerszijden van de Linnaeuslaan zijn verdwenen, wel is de groene druppel nog in aanwezig. Van de Kleine Houtweg naar de Vijverlaan zijn geen oude beelden gevonden. Tegenwoordig is de overgang van de Haarlemmerhout Zuiderhout in helemaal niet uitgelicht buiten een kleine wegversmalling.

Afbeelding 3.28Entree Zuiderhout van Spanjaardslaan naar Linnaeuslaan 1908. NHA Afbeelding 3.29 Entree Zuiderhout van Spanjaardslaan naar Linnaeuslaan. Google Street view 2024

Voor de Kleine Houtweg geldt hetzelfde als voor de Spanjaardslaan. De groene allure van de Kleine Houtweg kan versterkt worden en daarnaast dient er goed afgestemd te worden tussen de herinrichting van de Kleine Houtweg en de aansluiting met de Churchilllaan en Vijverlaan. Crayenestervaart - Zuiderhout De Willem de Zwijgerlaan en de Prins Mauritslaan vormen beide een ontsluitingsweg richting Heemstede. Beide straten gaan door middel van een brug over de Crayenestervaart Heemstede in zoals te zien op afbeelding 3.10 en 3.11. In de brug op de Prins Mauritslaan is in de balustrade een bankje verwerkt verder is er geen verdere aandacht besteed aan het accentueren van de ingang van de wijk buiten dat de brug de entree vormt. Zuiderhoutlaan - verbinding tussen Zuiderhout en Vredenhof De Zuiderhoutlaan volgt een eeuwenoude route tussen de Haarlemmerhout en Heemstede. Dit was aanvankelijk een onverhard pad. De Zuiderhoutlaan is na 1910 aangelegd, en was aanvankelijk een eenbaansweg. Aan de oostzijde van de Zuiderhoutlaan werden villa’s gebouwd en aan de westzijde kon men uitkijken over de landerijen, die later zijn gewijzigd in het voetbalcomplex van HFC. In de jaren zestig werd de Zuiderhoutlaan verbreed tot een verkeersweg met meerdere rijstroken en een smalle middenberm, hiervoor moesten de bomen wijken.

Dit gebeurde in samenhang en gelijktijdig met de verbreding van de Fonteinlaan dwars door de Hout, en de verbreding van de Spanjaardslaan vanaf het kruispunt tot de Wagenweg. Aan de oostzijde werd eind jaren zeventig het Verpleeghuis Zuiderhout gebouwd. Op afbeelding 3.30, anno 1920, zijn aan weerszijden van de straat bomen aangeplant en het trottoir met

30 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

grindafwerking. Afbeelding 3.31 laat de Zuiderhoutlaan anno nu zien met een smalle middenberm, smaller trottoir en geen bomen.

Afbeelding 3.30 Zuiderhoutlaan 1920 ter hoogte van Churchilllaan. NHA Afbeelding 3.31 Zuiderhoutlaan 2024. Google Street view 2024

Overgang Zuiderhout naar Vredenhof De Zuiderhoutlaan vormt een belangrijke schakel tussen Vredenhof en Zuiderhout. Ter hoogte waar de Churchilllaan op de Zuiderhoutlaan uitkomt is aan de kant van Vredenhof de vroegere weg die achter buitenplaats Leeuw en Hooft langs liep verdwenen. Wel kan er nog via de Bronsteeweg Vredenhof worden ingegaan vanaf de Zuiderhoutlaan. Afbeelding 3.32 laat een overzichtsfoto zien van de aanbouw van het Sint Jacob zorgcomplex in 1965. Aan de achterzijde van het zorgcomplex loopt een weg die met de opening is afgesloten voor regulier verkeer.

Afbeelding 3.32 Aanbouw van Sint Jacob 1965. NHA Afbeelding 3.33 Vogelvlucht Sint Jacob. Google Streetview 2024

3.3

Groen- en beplantingsstructuren

Over de groen- en beplantingsstructuren in Zuiderhout en Vredenhof zijn tijdens dit onderzoek geen uitvoerige beschrijvingen gevonden. Wel zijn er een aantal zaken die gezegd kunnen worden op basis van bekende gegevens van de huidige bomenaanplant in de wijk. In tabel 3.1 en 3.2 staat aangegeven welke bomen er zijn aangeplant in de straten of de aanplant aan weerszijde is of aan een enkele zijde, of dat er geen bomen in de straat is aangeplant. Ook staan de groene druppels en de boom aanplant benoemd in de tabellen.

31 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

Zuiderhout

Tabel 3.1 Boom aanplant Zuiderhout Boom aanplant

Straten

Boomsoort

Aan weerszijde bomen

Vijverlaan Churchilllaan Linnaeuslaan Spaarnelaan Amalia van Solmslaan Crayenesterlaan

Zomerlinde Hollandse Linde Krimlinde (tussen Spaarnelaan en Kleine Houtweg) Iep Amerikaanse Esdoorn Zomerlinde/ Zomereik Japanse Sierkers/ Noorse Esdoorn/ Rode meidoorn/ Gewone Es Japanse Sierkers Noorse Esdoorn Els leilinde/ Japanse Sierkers Hollandse Linde/ Zomereik

Anna van Burenlaan Frederik Hendriklaan Louise de Colignylaan Willem de Zwijgerlaan Prins Mauritslaan Beelslaan Spanjaardslaan Aan enkele zijde bomen

Professor J. Bronnerlaan Scheltemakade Zuiderhoutlaan

Geen bomen

Oosterhoutlaan Tuinwijklaan Zonnelaan Jacob van Lenneplaan Charlotte de Bourbonlaan

Groene druppels

Vijverlaan/ Linnaeuslaan Linnaeuslaan/ Spaarnelaan Churchilllaan/ Willem de Zwijgerlaan Churchilllaan/ Prins Mauritslaan Crayenesterlaan/ Scheltemakade (op kaart van springer afb. 2.8 maar momenteel niet in stratenplan: Zonnelaan/ Vijverlaan)

32 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

Es Iep

Esdoorn/ Linde/ Japanse Kers Linde/ Iep 3 eiken

Beuk

Bomen ouder dan 100 jaar Hollandse Linde Krimlinde

Amerikaanse Esdoorn Zomerlinde/ Zomereik

Hollandse Linde/ Zomereik

Vredenhof

Tabel 3.2 Boomaanplant Vredenhof Boomaanplant

Straten

Boomsoort

Aan weerszijde bomen

Emauslaan

Spaanse Aak/ Japanse Sierkers/ Meidoorn

Aan enkele zijde bomen

Van Oldenbarneveltlaan

Canada Populier

Geen bomen

Johan de Wittlaan Heinsliuslaan Jacob Catslaan

Groene druppels

Johan de Wittlaan/ Caspar Fagallaan

Bomen ouder dan 100 jaar

Canada Populier

Japanse Sierkers

De belangrijkste conclusie die getrokken kan worden betreft de boomaanplant is dat er in Zuiderhout verschillende bomen zijn aangeplant maar over het algemeen per straat een zelfde type boom is aangehouden (met uitzondering van de Crayenesterlaan, Anna van Burenlaan, Beelslaan en Spanjaardslaan). Voor Vredenhof geldt dat er veel minder bomen zijn aangeplant. Van de bomen die ouder zijn dan 100 jaar kan met zekerheid worden gezegd dat die in de beginfase van de aanleg van Zuiderhout en Vredenhof zijn gebruikt voor het stedenbouwkundige plan. Dat zijn de Hollandse Linde, Krimlinde, Amerikaanse Esdoorn Zomerlinde, Zomereik in Zuiderhout en de Canada Populier in Vredenhof.

33 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

4 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN Dit hoofdstuk vormt het concluderende hoofdstuk waarin op basis van de cultuurhistorische verkenning en analyse kansen en uitgangspunten worden geformuleerd voor behoud van de cultuurhistorie van Zuiderhout en Vredenhof en het gedachtengoed van Springer bij herontwikkelingsopgaven nu, en in de toekomst. Tot slot worden er een aantal aanbevelingen gedaan voor de uitvoering van het groot onderhoud in Zuiderhout en Vredenhof. Aangezien er weinig informatie op straatprofielniveau voor handen bleek te zijn. Is er op basis van het materiaal dat wel beschikbaar is een analyse gemaakt van de twee wijken. Daarom is er niet voor alle straten en sluitend advies te geven. Wel is het mogelijk geweest om op basis van de informatie die wel voorhanden was een advies te geven dat aansluit op de identiteit van Zuiderhout en Vredenhof met het oog op behoud van cultuurhistorische waarden enerzijds en anderzijds op ontwikkeling van beide wijken.

4.1

Kansen cultuurhistorie en behoud gedachtegoed van Springer

De kansen voor het behoud van de cultuurhistorie en het gedachtengoed van Springer zijn in deze paragraaf als een opsomming geformuleerd en gelden als uitgangspunten cultuurhistorie in het groot onderhoud Zuiderhout en Vredenhof. Uitgangspunten voor behoud van gedachtengoed Springer (Zuiderhout) 1. zet in op ervaring van de Engelse landschapsstijl rondom vijver aan de Vijverlaan en aan de Frederikhendriklaan door het plaatsen van bankjes en het creëren van een ontmoetingsplek; 2. benadruk het groene karakter van Zuiderhout aangezien dit bijdraagt aan een gezonde leefomgeving; 3. geef vanuit de Tuinstadgedachte meer aandacht aan het toekennen van verschillende functies in de openbare ruimte. Denk hierbij aan speelplekken en het bevorderen van de gelegenheid om elkaar te ontmoeten en samen bezig te zijn (sociaal); 4. benadruk vanuit de Tuinstadgedachte de hiërarchische opzet van stratenpatroon (of onderscheid tussen brede hoofdontsluiting en kleinere woonstraten) in materialisering en detaillering; 5. ga bedachtzaam en weloverwogen om met het toepassen van gebogen dan wel rechte lijnen bij het creëren van nieuwe belijningen; 6. versterk het landschappelijke karakter en de beleving van ruimtelijke dynamiek door het benutten van (aanwezige) vijvers, waterpartijen en slingerende beken; 7.

pas gebogen wegen en paden, vloeiende lijnen toe die zo mogelijk het reliëf van het landschap volgen of nabootsen. Gebruik flauwe, gestroomlijnde bochten, zonder plotselinge verspringingen erin (t.b.v. parkeerhavens, of in te passen objecten) en zonder symmetrische rechte lijnen; 8. zet in op klimaatadaptatie door lichte landschappelijke glooiingen en bestaande waterpartijen te benutten voor het creëren van wadi’s; 9. zet in op rijke aanplant van bomen, struiken en grasvelden passend bij de karakteristieken van de Engelse Landschapsstijl en Tuinstadgedachte. Dit biedt kansen voor klimaatadaptatie (verminderen hittestress, waterbestendigheid) natuurinclusiviteit en meer biodiversiteit; 10. open ruimtes die worden afgewisseld met dichte meer beboste zones; 11. zet in op de (verdwenen) groene druppels uit het stratenplan van Springer om extra te vergroenen.

34 | 35

Witteveen+Bos | 144130/25-002.009 | Definitief

Uitgangspunten voor behoud cultuurhistorie op wijkniveau 1. laat de rijke historische gelaagdheid in Zuiderhout en Vredenhof zover nog aanwezig in tact. Sporen van de oude buitenplaatsen dienen bewaard te blijven; behoud de eenduidige hoofdstructuur van het stedenbouwkundig ontwerp van Zuiderhout met de vijver als uitgangspunt voor Oosterhout en het webvormige stratenpatroon van Zuiderhout; 2. behoud het sterk groene karakter van Zuiderhout en de luxe en sub urbane sfeer van zowel Zuiderhout als Vredenhof; 3. zet in op het verbeteren van de verbinding tussen Vredenhof en Zuiderhout door betere aansluiting vanaf de Zuiderhoutlaan; 4. zet in op het aanzetten van de entrees van Zuiderhout door de overgang van de Haarlemmerhout naar Zuiderhout beter te benadrukken of de brugovergangen bij de Crayenestervaart aan te zetten; 5. maak een weloverwogen besluit bij het inpassen van parkeerplekken in Zuiderhout en Vredenhof. De wijken zijn ontworpen voordat de auto prominent in het straatbeeld verscheen. De breedte van de straat en de toegepaste boomaanplant uit de tijd van Springer geeft hiervoor de richtlijn; 6. maak een weloverwogen besluit bij het inpassen van trafo’s en ondergrondse vuilcontainers, om zo verrommeling van het groene straatbeeld te voorkomen. Uitgangspunten voor behoud cultuurhistorie op straatniveau 1.

pas per straat een boomsoort toe, hou waar mogelijk rekening met de oorspronkelijke wijze van aanplant. Aan een zijde, aan weerszijden of geen (zie tabel 3.1 en 3.2); 2. voorzie de voetpaden van een goed verhardingsmateriaal dat bijdraagt aan een zekere verfijning passend bij het ontwerp van Springer; 3. geef de Zuiderhoutlaan weer de allure die het voor de wegverbreding in de jaren 60 heeft gekend, passend bij Zuiderhout en Vredenhof. Denk hierbij aan versmalde laanverbinding met aan weerszijden bomen en beplanting, of aan een bredere middenberm met beplanting; 4. plant bomen van dezelfde soort per straat, mix van bomen over verschillende straten is mogelijk. Neem de Hollandse Linde, Krimlinde, Amerikaanse Esdoorn Zomerlinde, Zomereik in Zuiderhout en de Canada Populier hierbij als uitgangspunt; 5. bouw voort op het oorspronkelijk groene karakter van de Spanjaardslaan en zet deze groene laan aan door de laanbeplanting te accentueren, de elementen die dit verstoren weg te nemen, en het toevoegen van bankjes en andersoortige elementen om het wandelen en ontmoeten te bevorderen.

4.2

Aanbevelingen

Op basis van de kansen en uitgangspunten voor behoud van de cultuurhistorie op wijk en straatniveau en het behouden van het gedachtegoed van Springer wordt sterk aanbevolen om bij het voorgenomen groot onderhoud uit te gaan aan het gedachtegoed van Springer en de uitgangspunten op wijk- en straatniveau omdat dit de identiteit van Zuiderhout en Vredenhof vormt. Het is hierbij niet zozeer de bedoeling om historische elementen uit het ontwerp van Springer terug te brengen, het willen teruggaan in de tijd, maar om de elementen als cultuurhistorische onderlegger te benutten en als inspiratiebron te benutten voor het voorgenomen groot onderhoud. De uitgangspunten op wijkniveau en straatniveau en de uitgangspunten tot behoud van het gedachtengoed van Springer geven hier aanzetten toe.