Advies Klankbordgroep FHM

Advies Klankbordgroep Omgeving FHM (24 september 2025) De Klankbordgroep Omgeving Frans Halsmuseum (FHM), ingesteld om de gemeenteraad te adviseren over het haalbaarheidsonderzoek naar de toekomst van het FHM, onderschrijft unaniem het Raadsvoorstel van het college van B&W over de voorkeursvariant voor de toekomstige FHM huisvesting. De Unilocatie Egelantier geeft de unieke Haarlemse collectie het podium dat ze verdient, geeft het gebouw een bestemming die past bij het karakter van de Heiliglanden als museumkwartier en woonwijk en kan bovendien een vliegwiel zijn voor nieuwe dynamiek in de stad rond alle betrokken monumenten. De klankbordgroep Omgeving FHM adviseert de gemeenteraad om de: 1) Variant Unilocatie Egelantier vast te stellen en uit te werken (programma van wensen en eisen) 2) Variant Unilocatie Groot Heiligland met ‘onderkeldering’ definitief af te wijzen 3) Inspraak van omwonenden en andere belanghebbenden goed te borgen in haar besluit.

Inleiding In overleg met de primair verantwoordelijk wethouder Cultuur, Diana van Loenen, is in juli 2025 een klankbordgroep ingesteld om de gemeenteraad te adviseren over de bevindingen van het Haalbaarheidsonderzoek Huisvesting Frans Halsmuseum (FHM) en het voorstel van het college van burgemeester en wethouders (B&W) voor een voorkeursvariant. Deze groep bestaat uit buurtbewoners (waaronder Werkgroep Huisvesting FHM en Werkgroep Egelantier), de centrummanager van de Centrum Management Groep (ondernemersperspectief) en de directeur van het Architectuurcentrum ABC (cultureel perspectief). De klankbordgroep heeft alle documentatie rondom de haalbaarheidsstudie FHM op 11 september ter inzage gekregen en is verzocht om op 22 september een (concept-)advies aan te leveren. Werkwijze De klankbordgroep heeft twee keer overlegd over de structuur en invulling van het advies. Daarnaast zijn standpunten vanuit de wijk opgehaald en is gesproken met een aantal deskundigen. Aanvullend is de multicriteria-analyse uit de haalbaarheidsstudie nader beoordeeld uit perspectief van de groepen die de klankbordgroep vertegenwoordigt. Dat heeft geleid tot onderstaande beoordeling, conclusies en adviezen. Beoordeling voorkeursvariant Egelantier vanuit drie perspectieven De klankbordgroep onderschrijft de conclusies van het college in het raadsvoorstel over de voorkeursvariant.

Bewonersperspectief Bij wijkbewoners heeft de Unilocatie Egelantier de sterke voorkeur. De museumfunctie voor het gebouw sluit heel goed aan bij wat voor bewoners belangrijk is: het monumentale gebouw van de Egelantier wordt gerenoveerd en krijgt weer een culturele functie, die past bij het karakter van de Heiliglanden als woonwijk en museumkwartier. Voor bewoners zijn ook overlast van bouwwerkzaamheden en risico’s voor de omgeving van groot belang. Dat bij Unilocatie Egelantier het primaire transport (zowel tijdens de verbouwing als in de permanente situatie) niet via de smalle straten in de drukbevolkte Heiliglanden lopen, draagt belangrijk bij aan het draagvlak voor de Egelantier. Cultureel perspectief Haarlem heeft in het FHM een unieke kunstcollectie met grote, zelfs mondiale betekenis. De Unilocatie Egelantier geeft de collectie het podium dat het verdient en draagt zo bij aan uitstraling, leefbaarheid en economie van de stad. Een belangrijk voordeel van Unilocatie Egelantier is ook dat het FHM tijdens de verbouwing grotendeels open kan blijven. In beide andere scenario’s moet het museum jarenlang sluiten. Ondernemersperspectief De voorkeursvariant Egelantier kan ook een ‘vliegwiel’ zijn voor nieuwe dynamiek in de stad, doordat er ruimte komt voor andere invulling van de bestaande gebouwen van het FHM (Groot Heiligland en Grote Markt).

Daarom is ingeschat dat ondernemers in het centrum van Haarlem ook voorstander zijn van de variant Unilocatie Egelantier en de Duolocatie afwijzen. Bij culturele ondernemers van het Cultuurhuis Klein Heiligpand achter het FHM, eerder gehuisvest in de Egelantier, is ook brede ondersteuning voor huisvesting van het FHM in de Egelantier.

Aanvullende MCA-beoordeling De klankbordgroep heeft op basis van alle onderliggende stukken en extra ingewonnen informatie (gesprekken met deskundigen, inventarisatie draagvlak) de MCA nader beoordeeld. Daaruit blijkt ondersteuning voor de beoordeling van zowel de Unilocatie Egelantier als de Duolocatie. De nadelen en risico’s van onderkeldering schat de klankbordgroep echter nog groter in dan al benoemd in de haalbaarheidsstudie. Dat leidt tot een verzwaard negatief advies over Unilocatie Groot Heiligland. Op basis van de huidige informatie zijn er te veel onzekerheden over potentieel grote technische en financiële risico’s van de bouw van een grootschalige ondergrondse expositieruimte in de nabijheid van kwetsbare, oude panden, om deze variant als realistisch te beoordelen. Een toelichting hierop staat in de bijlage.

Conclusies en aanbevelingen Voorkeursvariant Unilocatie Egelantier De klankbordgroep onderschrijft de MCA-beoordeling van de Unilocatie Egelantier en concludeert dat deze duidelijk de meest evenwichtige oplossing biedt, zonder rode (risico) scores. Voor de Egelantier lijkt breed draagvlak te bestaan bij zowel het FHM zelf en de gemeente als bij omwonenden, culturele instellingen en ondernemers. Na aanvullende MCA-beoordeling slaat de wijzer nog sterker door naar Unilocatie Egelantier. De klankbordgroep adviseert de gemeenteraad daarom unaniem om het Raadsvoorstel te ondersteunen en de Egelantier-variant vast te stellen als toekomstige huisvesting van het FHM. Randvoorwaarden en aandachtspunten bij Unilocatie Egelantier De klankbordgroep waardeert de grote aandacht voor participatie in het voorstel en ziet daarover graag garanties in het raadsbesluit. Inspraak is, zeker na van kracht worden van de Omgevingswet, een essentiële randvoorwaarde voor het welslagen van het project en nieuwe projecten die mogelijk voortvloeien uit het vrijvallen van FHM-locaties ‘Hof en Hal’. Voor omwonenden van de Egelantier en de FHM-locatie aan het Groot Heiligland ontstaan met dit plan nieuwe kansen, maar ook onzekerheden. Zowel bij het uitwerken van de plannen als de daaropvolgende bouwfase is inspraak daarom van groot belang. Dat geldt niet alleen voor omwonenden.

Door het betrekken van de nieuwe stadsarchitect kan ook de groene omgeving rondom de Egelantier integraal onderdeel uitmaken van het programma van eisen, zoals bepleit in de Omgevingsvisie. Beoordeling Unilocatie Groot Heiligland met onderkeldering Uit de toekomstvisie van het FHM en de financiële analyse blijkt dat de keuze voor een Unilocatie voor zowel het FHM als gemeente sterke voorkeur heeft. Hoewel de bouw van een grote ondergrondse expositieruimte onder de huidige locatie aan het Groot Heiligland ook resulteert in een Unilocatie, adviseert de klankbordgroep om deze variant definitief af te wijzen. Daarvoor acht zij de diversiteit van risicofactoren en onzekerheden inherent aan deze variant te groot (bouwkundige, cultuurhistorische, milieukundige, omgevingsimpact, draagvlak, financiële en juridische risico’s). Zij wordt daarin gesteund door een aanvulling op de multicriteriaanalyse, die laat zien dat de cumulatieve risico’s van de Unilocatie Groot Heiligland waarschijnlijk nog worden onderschat. Het zou het draagvlak van omwonenden kunnen vergroten en de risico’s voor de gemeente verkleinen als de gemeenteraad deze variant eenduidig afwijst en dat ook borgt in het raadsbesluit. Dan kan de inzet van alle partijen zich eensgezind richten op de ontwikkeling van de Egelantier als aansprekende monumentale huisvestingslocatie voor het FHM.

Tenslotte hecht de klankbordgroep eraan om B&W en het projectteam te complimenteren met de getoonde flexibiliteit door adequaat in te spelen op actuele ontwikkelingen. Daardoor kon het haalbaarheidsonderzoek tijdig uitgebreid worden met een derde - ons inziens optimale - variant: de Egelantier. De verwachting van de klankbordgroep is dat positieve besluitvorming over de Egelantier breed draagvlak heeft en kan fungeren als ‘vliegwiel’ voor het oplossen van drie actuele culturele probleemdossiers: FHM (Hof en Hal) en de Egelantier.

Wat de klankbordgroep betreft: groen licht voor de Egelantier!

Bijlage: Aanvulling op multicriteria-analyse (MCA) In deze bijlage staat een aanvullende multicriteria-analyse (MCA) beschreven van de onderzochte varianten voor de huisvesting van het Frans Halsmuseum (FHM). Deze aanvullende analyse is gebaseerd op: • • • •

alle gemeentelijke stukken (ontwerp- en haalbaarheidsonderzoek, inclusief alle bijlagen) inventarisatie van draagvlak bij wijkbewoners en bedrijven in de Heiliglanden interviews met en input van geraadpleegde deskundigen aanvullende analyses met behulp van CHATGPT.

Uitgangspunt is de MCA tabel zoals opgenomen in de haalbaarheidsstudie. Die staat hieronder weergegeven. Daarbij is een onderscheid gemaakt in 5 clusters met in totaal 17 beoordelingscriteria voor de 3 scenario’s.

Multicriteria-analyse tabel, opgenomen in de haalbaarheidsstudie Toekomst FHM Betekenis score: groen = goed; geel = neutraal; rood = minder goed Hoewel uit onze aanvullende analyse eerst een voorstel kwam voor een andere indeling van de MCA-tabel, is voor de overzichtelijkheid bovenstaande MCA indeling uit de haalbaarheidsstudie aangehouden. Resultaat bij standaard scoren (zonder weging, die ligt bij de politiek): DUO: 0, UNI GH: +3 en UNI E: +12. De klankbordgroep kan zich op hoofdlijnen vinden in de scores in de beoordelingstabel ten aanzien van de Duolocatie (DUO) en Unilocatie Egelantier (UNI E). Wel is de klankbordgroep van mening dat enkele criteria zijn onderbelicht of onderschat. Ook vond de klankbordgroep voldoende onderbouwing om in het geval van een dergelijk ingrijpend project rond meerdere monumentale gebouwen enkele beoordelingscriteria toe te voegen, te weten: milieuaspecten, juridische aspecten en het risico op overschrijding van budget en planning. De belangrijkste bevindingen staan hieronder toegelicht, met de impact ervan op de score en de conclusies. Milieu- en klimaat-impact (nieuw criterium) De gebouwen worden in alle varianten verduurzaamd (criterium verduurzaming).

In de MCA wordt echter geen rekening gehouden met feit dat de bouw van een grote ondergrondse expositieruimte zeer veel beton en bouwactiviteiten (onderwaterbeton, extra vrachtverkeer) met zich meebrengt, hetgeen leidt tot grote CO₂ en stikstofemissies (Natura 2000/stikstof). Naast deze emissies is gedurende de bouwfase sprake van belastende milieufactoren zoals luchtkwaliteit, trillingen en geluidhinder. Het gaat hierbij zowel om emissies als hinder tijdens de bouw. De bouw kan bovendien impact hebben op de lokale waterhuishouding. •

DUO:

score geel. Renovatie, afgebakende bouwfase, minder omwonenden in directe omgeving

•

UNI GH:

score rood. Milieu- en klimaat-impact groot, zie voor toelichting hierboven

•

UNI E:

score geel. Bouwfase minder zwaar belastend dan UNI GH, wel stedelijk gebied

• Juridische-planologische haalbaarheid (nieuw criterium) Bij complexe projecten als dit speelt de juridische haalbaarheid en (complicaties bij) het verstrekken van vergunningen een aanzienlijke rol. Vandaar dat standaard geel is gescoord. Bij onderkeldering van een Rijksmonument binnen een kleinschalige monumentale wijk zijn de juridische risico’s echter substantieel. Zware toetsing door Rijksdienst Cultureel Erfgoed, Natura 2000/stikstof, bezwaarprocedures van omwonenden en vooralsnog gebrek aan een vooraf vastgelegd schadeprotocol en waarborgconstructies kunnen tot langdurige procedures of vernietiging van besluiten leiden. Daarom is dit juridisch-planologische criterium toegevoegd, totdat eenduidige juridische dekking ervan is geborgd. • •

•

DUO: score geel. Juridische risico’s (bijv. Verweijhal) wel aanwezig, maar lijken beheersbaar UNI GH: score rood. Rationale: Monument met ingrijpende wijzigingen, bouw kelder met enorm groot grondverzet, hoge CO2 en stikstof uitstoot. Omgevingsvergunning + RCE vergunning + stikstofvergunning + grote kans op bezwaren van omwonenden en andere betrokken organisaties. UNI E: score geel. Wel aantal risico’s (monument, omgevingsvergunning), maar lijken beheersbaar.

Draagvlak Draagvlak is slechts als enkel criterium opgenomen in de MCA-tabel met daardoor beperkte impact. Bij grote projecten wordt het aspect draagvlak vaak meer gedifferentieerd. Bijvoorbeeld draagvlak bij omwonenden, fondsen, politiek, erfgoedorganisaties. Ook spelen bij draagvlak relationele aspecten mee (angst, weerstand en vertrouwen). Mogelijke oplossing: criterium draagvlak meer differentiëren of weegfactor toekennen. • •

•

DUO: UNI GH: UNI E:

score geel. Beoordeling draagvlak groter dan UNI GH, maar wel kleiner dan UNI E. score rood. Geen draagvlak in omgeving (bewoners & instellingen): 88% tegenstander kelder. score groen. Zeer groot draagvlak. Uit enquête op community site blijkt 100% voorstander.

Technische Aspecten (grondmechanica – constructie) Toelichting: Onderzoek op dit vlak in haalbaarheidsstudie kent nog veel onzekerheden, die vervolgonderzoek vereisen in geval van de keldervariant. Ook ligt de focus vooralsnog primair op het bouwterrein en niet op de in meerdere opzichten kwetsbare omgeving (organische lagen ondergrond, verzakkingen, trillingsgevoelig). •

UNI GH:

score rood. Grondmechanica van geel naar rood; constructie blijft onder voorbehoud geel.

Risico op overschrijding budget en planning Bij de MCA-criteria staan veel financiële criteria genoemd. Een beoordelingscriterium gericht op de inschatting van het overschrijdingsrisico van het budget en/of planning staat hier echter nog niet bij. Aangezien dat overschrijdingsrisico naar verwachting differentieert tussen de varianten, is het relevant om dit toe te voegen. • •

•

DUO: UNI GH: UNI E:

score geel. Gemiddelde beoordeling. score rood. Hoog risico op overschrijding, zowel qua budget als qua planning. score geel. Gemiddelde beoordeling. Planning scoort geel, budget geel/groen.

De aanvullende analyse laat zien dat: • De score op Duolocatie en Unilocatie Egelantier op hoofdlijnen overeenkomt met de haalbaarheidsstudie • Unilocatie Groot Heiligland te optimistisch beoordeeld lijkt op enkele bestaande en nieuwe criteria • De bijgestelde totaalscore (eveneens zonder weegfactor) wordt: DUO: -1, UNI GH: -2 en UNI E: +12. Conclusies: de aanvullende analyse bevestigt dat de Unilocatie Egelantier de meest gebalanceerde variant is en tevens dat Unilocatie Groot Heiligland substantieel meer nadelen kent dan de Unilocatie Egelantier. Advies: de klankbordgroep adviseert de gemeenteraad om haar oordeel mede te baseren op deze aanvullende MCA. Hieruit blijkt een nog sterker draagvlak voor de Egelantier als huisvesting voor het FHM, in navolging van het raadsvoorstel. Tevens adviseren wij definitief af te zien van de variant Unilocatie Groot Heiligland (kelder), gezien de disproportionele risico’s over meerdere beoordelingscriteria inherent aan deze variant. Het is ook van belang te realiseren dat nog aan diverse randvoorwaarden moet worden voldaan, voordat een verantwoord besluit kan worden genomen over deze variant. Te borgen voorafgaand aan een dergelijk besluit: • • • • •

Een hydrogeologisch 3D-model met bemalingsscenario’s Real-time monitoring en stopcriteria, ook in de omgeving van het FHM Preventieve funderingsversterking Schadeprotocol en waarborgfonds RCE-beoordeling en stikstoftoets (passende beoordeling).