6 Bijlage 5 Historisch onderzoek

Nieuwe Groenmarkt en de Krocht 31 januari 2024, Vita Teunissen van SteenhuisMeurs

Om te begrijpen hoe de Nieuwe Groenmarkt historisch ontwikkeld is in relatie tot de omliggende stad en vanuit daar de toekomstige ontwikkelingen te inspireren en gebiedseigen te maken

1. De eerste liefdadigheidsinstellingen op het zand (<15e eeuw)

Akkers in de stad ‘Krocht’ = akkerland op hoge zandgrond Grafelijkheidsrekening 1343: ‘akkers op den Croft’, 1437: ‘den bloeten Croft’

Nieuwe Groenmarkt

Jacob van Deventer 1550-1570, NHA

Grote Markt

Oude Groenmarkt

Catharinaklooster Vóór 1395 ontstaan, initiatief door twee vrouwen, Bartraat van der Horst en Brecht van Gheervliet. Gemeenschap voor vrome vrouwen zonder kloostergeloften. Westelijke rooilijn Nieuwe Groenmarkt toen ontstaan. Mini-maatschappij. Waarschijnlijk boomgaard, bleekveld, bakkerij, weverij, voorraadschuren. Onder Vincentius nog een gewelfkelder met oude estrikenvloer en stookplaats, mogelijk een bakkerij.

Situatie 1578, bron: NHA >

21 kloosters in Haarlem in 1578

Kerkelijke samenleving. De stad draaide op 21 kloosters

1559, super universas: bisdom Haarlem opgericht

Heilige Geesthuis, later Weeshuis, aan de Krocht, gesticht in 1394

Coenraad Cuser (1325-1407) heer van Oosterwijk, Amstelveen, Sloten, Osdorp en Schoterbosch Bastaard-kleinzoon van graaf Jan II van Holland Verloor zijn enige zoon in 1392 tijdens de Hoekse-Kabeljauwse Twisten en schenkt vervolgens zijn woonhuis aan Haarlem om er een Heilige Geesthuis te stichten voor armen, ongelukkigen, wezen en vondelingen < Afgebeeld in 1768, het jaar van de sloop Bron: NHA

2. Gouden eeuw, groene marktruimte (16e-17e eeuw)

Immigranten uit de zuidelijke Nederlanden 1581: beslaglegging en verkoop kloosterbezittingen door de stad. 1585: val van Antwerpen, Hollandse steden voeren actief immigratiebeleid Haarlem in 1621 51% immigranten. Nieuwe Groenmarkt: Katholiek werd protestant, verburgerlijking van het grond- en gebouwengebruik.

< Vondsten uit beerput nr. 20, periode 1590-1620, o.a. versierde majolicaborden, schenkkannen en olielampje Nr. 20: woonhuis van linnenwever Marcelis Jansz. en zijn vrouw Josina Lenaers uit Zeelst, acht kinderen, immigrant uit Brabant (omgeving Veldhoven). Op nr. 18 woonde het gezin van een lijnwaadmaker uit Strijp

2

1 3

Varkenmarkt 4

“Kroft ofte Vercken merct” met bomenrijen en waterput De derde grote openbare ruimte van de stad 1: Markt, Vismarkt en Oude Groenmarkt 2: Spaarneoevers met de waag, de kraan en de werven 3: Varkenmarkt (Nieuwe Groenmarkt) 4: Ossenmarkt (nu Botermarkt) 1646 Joan Blaeu

Nieuwe klasse: koopmannen, die ook liefdadigheid organiseren: nalatenschap van Amsterdamse koopman Wouterus van Oorschot (1704-1768)

Hofje van Oorschot, 1769. Bron: NHA.

4 juni 1749: Warmoeziersgilde opgericht (groentekwekers) Per 25 juni 1767: ‘… dat nu voortaan, de markt van allerhande groenten en vruchten, in plaatse van aan de Zuijdzijde van de Groote Kerk, zal worden gehouden op de Groote Krogt…’

Waarom verhuizen? Voorbeeld: In 1893 wordt gezocht naar een nieuwe plek voor bonenmarkt (elke augustus-september). Omdat ze op de Gedempte Oudegracht tussen Koningstraat en Stoofsteeg door vuil worden benadeeld en de plaatsing tussen paarden en karren hen voor het oog der kopers verbergt. < Bron: NHA

Lijst der lotingen voor plaatsen op de Groenmarkt, bron: NHA

Woensdag 8 mei 1797

1798

8 mei 1799

12 mei 1800

4 mei 1801

3. De katholieken keren terug. 19e eeuw: eb en vloed van het stedelijk leven

1858. Bron: NHA

St. Antoniuskerk, 1842-1844 – zichtlocatie aan het ‘plein’ én vroeger heilige grond Katholieke emancipatie, in 1853 werd de bisschoppelijke hiërarchie hersteld. Vervanging van schuilkerk aan de Nauwe Damsteeg (later terrein drukkerij Enschedé), 32-jaar oude pastoor Petrus Preijer vond in 1839 nieuw terrein aan de N. Groenmarkt. Ontworpen door de Belgische architect Tieleman Franciscus Suys (1 juli 1783–11 juli 1861), hofarchitect van koning Willem I en koning Leopold I (tot 1838), ondersteund door architect W. van der Horst uit Hoorn Bij uitgraven fundamenten oude graven (klooster) aangetroffen.

Bron afbeeldingen: NHA en Wikipedia

Vincentiusvereniging 1850: naar Frans voorbeeld oprichting Vincentiusvereniging in Haarlem, Zoetestraat nr. 11 en 13, door zes heren.

Barmhartigheid, hulp aan noodlijdende mensen, zelfheiliging. (Armenwet 1854 liet zorg voor de armen over aan kerkelijke en weldadigheidsinstellingen) 1854: Spijskokerij, 1864: kledingmagazijn (ook huisraad, keukengerei en stoffen) en bibliotheek 1870 parochiale armenschool, 1911: ‘t Brokkenhuis, voor gerepareerde tweedehands spullen (werkverschaffing)

Nr. 22

Penningmeester van Vincentius, mr. en mevr. Van Bemmel, liet in 1900 nieuwe Groenmarkt 22 na aan Vincentius, met 10k gulden extra aan contanten.

1874: Werkmansbakkerij/vanaf 1886Broodfabriek de Volharding op nr. 13-17

< Marie Prosper Theodore Prévinaire, licht ontvlambare grootgrondbezitter en ondernemer. Zoon van oprichter Haarlemse Katoen Maatschappij. Stichtte in 1874 de Werkmansbakkerij, om goed brood te bakken voor zijn werklieden voor de kostprijs aangeboden, winst (maar die was er amper) naar het ziekenfonds van de fabriek

Haarlem had in 1867 als eerste stad in Nederland een Hogere Burger School voor meisjes door particulieren. Initiatief: Mienette Storm-Van der Chijs (1814-1895) (slechts vier jaar na de Wet op het Middelbaar Onderwijs van Thorbecke in 1863)

1909, versiering ter gelegenheid van geboorte prinses Juliana >

FEESTPLEIN Open ruimte in de dichtbebouwde stad > naast markten ook kermissen en versieringen bij feestelijke gelegenheden Vredesfeest 1802: geïllumineerde boog en lantaarns op de markt

Jaarlijks een komedie-/schouwburgtent op de Nieuwe Groenmarkt

Voorbeeld van de Grote Markt

Middenstand

NHA

Ontvangstbewijs van Costume-Huis Mary van Ek-Koning, Groenmarkt 24a, 1938. (NHA)

Jacobus Frederik Bouwer (1872-1930), decoratieschilder en gitaar- en mandolineleraar. Oud-Hollands Orkest, Haarlems Salon Orkest, dirigent van de mandolineclub 'Con Amore' en lid van het Mandolineclubje 'Mignon’. Nieuwe Groenmarkt 3. Bron: NHA

4. De markt wordt een straat (1860-1910)

In 1859 bestelde Haarlem 40.000 straatkeien, en de jaren daarna steeds 30-40.000 per jaar. 1867 eerste bestelling trottoirbanden en Belgische hardsteen voor het afwerken van de ronde hoeken

1901, NHA

1903, NHA

Iepenbomen plaatsen op Groenmarkt, 24 november 1902

Ca. 1902, NHA

1905, NHA

Postkantoor (later bankgebouw) door rijksbouwmeester C.H. Peters) 1893-1894 (1850 postwet, staatsmonopolie voor de post)

NHA

Haarlemsche Bankvereeniging in 1895, Zijlstraat 76, ontworpen door architect Frederik Gerrit Nicolaas Haitsma Mulier. Bron: NHA en Art Heritage ABN Amro

Zijlstraat 1929

Klokhuisplein, asfalteren (NHA)

Vanaf jaren 10 macadamwegen in Haarlem. 1915, trottoirs van klinkers en rijbanen. (NHA)

Ca. 1920. Bron: NHA

Groenmarktkerk als plek voor herdenking tijdens en na de oorlog Hannie Schaftherdenking met R’damse burgemeester Aboutaleb in 2021

Hongerwinter 1945 Kruidenierswinkel diefstal

< Klokken van de St. Antoniuskerk op last van Duitsers in beslag genomen in maart 1943. In 1946 nieuwe klokken teruggeplaatst.

Feestwagen met foto’s van Juliana, Wilhelmina en Bernhard op de Krocht, mei 1945. Bron: NHA

5. Bewoners denken mee (1950-nu)

26-06-1948

Sportweek met demonstratie op de Nieuwe Groenmarkt door de rolschaatsersvereniging Marathon. NHA

Overheid neemt de regie Binnenstad moest moderniseren als deze wilde concurreren met het winkelcentrum van Schalkwijk. Bereikbaarheid, voldoende parkeerplaatsen, saneringen van de ‘rotte plekken’ Schalkwijk

< Parkeren op de Nieuwe Groenmarkt, foto 1964. Bron: NHA

1964: Kamis (katholieke migratie stichting) Sociëteit voor kamerbewoners en tien woningen voor alleenstaanden

1964

1964: Kamis (katholieke migratie stichting) Sociëteit voor kamerbewoners en tien woningen voor alleenstaanden

Vanaf 1967 Katholieke Levensschool in de voormalige Meisjesschool aan de Krocht Opvoedkundige begeleiding van werkende jongeren van 14-18 jaar 2x 40 weken, 1 dag in de week: 1 uur introductie samenleving, 1 uur culturele vorming (‘het leren vinden van de eigen grenzen, wat kan ik wel en wat kan ik niet’), 3 uur handenarbeid, 2 uur sport.

Ca. 1980

Projectgroep De Krocht, ingesteld op 27 april 1979 Ambtenaren en wijkvertegenwoordigers (bewoners) samen Wijkraad Noord-Westkwartier Binnenstad een brief naar het College, 16 oktober 1977: ‘Wij zijn wederom tot de konklusie gekomen dat de gemeentelijke diensten te traag werken. (…) Hoe langer gewacht wordt met een bestemmingsplan Krocht, des te meer kansen krijgen slimme lieden om op de binnenterreinen of in grote panden ontwikkelingen ingang te zetten, die een bedreiging vormen voor de woonfunktie van de betrokken typische woonstraten’

Projectgroep De Krocht Vanuit gemeente: Projectleider: Fred Woltjer Afdeling Stadsontwikkeling Afdeling Algemene Zaken en Maatsschappelijk Welzijn: Gerard van Noort Secretariaat: Marian de Mooij Sociaal begeleider: meneer Van Noort Wijkvertegenwoordigers: Lenie van der Berg, Elise Pot, Ruud Lijnzaat en Bruin Tol

Trots en kennis van de bewoners ‘De kerk was en is het middelpunt van de Groenmarkt en werd hoofdzakelijk bezocht door de middenstanders, die vroeger nog allemaal boven hun zaak woonden. De toeloop was ‘s morgens groot en na het kerken ging men naar de kapper om elkaar te spreken en te roddelen.’

‘Terugdenkend was de samenstelling van de bevolking in die tijd (1925): 60% eenvoudige lieden, 15% armen.’ ‘Loop je door de wijk dan valt het eigenlijk een beetje tegen. Het wegdek is slecht, de stoepen smal, in ieder gaatje een auto en maar héél weinig groen.’ ‘Sommige woningen zijn gedegradeerd tot pakhuis en de ramen zijn dichtgespijkerd.’ ‘Waarom een klus voor de bewoners? Natuurlijk kunnen de ambtenaren best wel een plan maken, maar het zijn nog altijd de bewoners, die het beste weten hoe hun wijk in elkaar zit.’

Analyse: - Relatief veel jongeren en eengezinshuishoudens - Auto en laad- en losplekken overheersen - Dichtbebouwd: 17% van het oppervlak (excl. wegen en water) is onbebouwd - Veel panden verpauperd en in slechte staat (40 van de 48 monumenten) Uitgangspunten: - Verdere dichtslibbing voorkomen - Winkels en grotere bedrijven concentreren langs hoofdroutes, daartussen alleen niet hinderende-bedrijven - Open plekken openbaar maken - Profielen opnieuw inrichten met prioriteit voor voetgangers en fietsers

• • •

•

Maart 1985

Bewaren schaal en karakter van wijk, maximaal bebouwingspercentage per bouwblok, verder volbouwen niet mogelijk Bedrijfspanden herbestemmen tot wonen mogelijk, in binnenstraten alleen niet-hinderlijke bedrijven Bij herprofileringen prioriteit voor voetgangers en fietsers en waar mogelijk ‘scheppen van pleinachtige ruimten’ Stimuleren van zelfstandige woningverbetering, bewoners betrekken bij herprofileringsplannen, projectgroep blijft eens per maand samenkomen om ontwikkelingen te bespreken

Herprofilering Krocht, foto 1984

1989

Binnenstadsplan 1990 Reuring en luwte, het winkelgebied wordt ingesnoerd

Ontmoetingscentrum Allegro, Nieuwe Groenmarkt 20, 1983

HIV-café, 1995

Cursus Nederlands en naaien voor Turkse vrouwen, Stichting Welzijn Buitenlanders, in de Levensschool, 1977

Vincent’s Eethuis

1995: Diaconaal Centrum Stem in de Stad Veiligheid, gezelligheid, rust en hulp Opgericht door predikant Jurjen Beumer

Aanloopcentrum, loket in de stad, drie keer per week eten, spreekuur voor ongedocumenteerden, straatpastor Elly Mulder, ontmoetingsplek het Nieuwe Wereldhuis, stiltecentrum in de Groenmarktkerk. Briefadres, spreekuur GGD, Eenzame Uitvaart en driegangendiner van St Antonius Kookt

Jurjen Beumer

Buurtcomité Nieuwe Groenmarkt

Kernwaarden van de Nieuwe Groenmarkt-Krocht De Nieuwe Groenmarkt is altijd in verandering en beweging geweest, met een herkenbare rode draad van eeuwenoude waarden: 1. Zes eeuwen mededogen en inclusie Ontroerend hoge dichtheid van liefdadigheidsinstellingen, gedreven door betrokken burgers. Het klooster en weeshuis, een nieuw begin voor Brabantse immigranten, St. Antoniuskerk en Vincentiusvereniging, een school voor meisjes, Stem in de Stad en de vele andere instanties en verenigingen. 2. Mini-maatschappij en maatschappelijke zelfredzaamheid Hechte buurt. In kloostertijd een zelfvoorzienende enclave, later een weerspiegeling van de maatschappelijke diversiteit – van thuislozen tot middenstanders tot rijke families, in de jaren 80-90 de participatieve beleidsvorming en nog altijd hechte gemeenschap. 3. Derde pleinruimte van de historische binnenstad Plein- en marktruimte nu vermomd als straat. Akker, kloostermoestuinen en boomgaarden, marktruimte (varkens en groente), feest- en kermisplein en parkeerstraat. Bouwblokken eromheen zijn volgebouwd, in de openbare ruimte is de lucht nog zichtbaar 4. Onderdeel van de binnenstadstructuur: op het raakvlak tussen luwte en levendigheid Rust, reuring en de spanning daartussen. Eb en vloed van het stedelijk leven, van varkens naar groente, naar brood, naar feesten en sportdagen en nu veelgebruikte fietsroute.

Vele bezoekers, gebruikers en bewoners. Hoe kunnen deze kernwaarden helpen bij het opnieuw uitvinden van de Nieuwe Groenmarkt: sociaal-economisch, logistiek, stedenbouwkundig, buitenruimte?

Bepalende figuren die ieder op hun eigen manier investeerden in het leven op de Nieuwe Groenmarkt en de Krocht

Kloosteroprichters Bartraat van der Horst en Brecht van Gheervliet Mini-maatschappij en verstilling

Weeshuis-stichter Hofjes-stichter Coenraad Cuser Wouterus van Oorschot Naastenliefde, zorg en een woonplek voor hulpbehoevenden

Mr. en mevr. Van Bemmel en de oprichters van de Vincentiusvereniging

Muziekleraar Bouwer Cultuur, muziek en vrolijkheid

M.P.T. Prévinaire Lef en betrokkenheid van ondernemers

Projectgroep De Krocht Samenwerking bewoners en gemeente, buurt denkt mee

Mienette Storm-Van der Chijs Pastoor Petrus Preijer Landmark aan het plein, Emancipatie en het belang bezinning van onderwijs

Dominee Jurjen Beumer en Stem in de Stad Veiligheid, rust en hulp

Buurtcomité Nieuwe Groenmarkt Samenwerking en betrokkenheid