3 Bijlage B tweede evaluatierapport referendumcommissie

Tweede evaluatierapport Referendumcommissie

‘Referenduminitiatief Nota uitwerking parkeerregulering: Uitbreiding betaald parkeren in Haarlem’ (vanaf 1 april 2023)

Referendumcommissie Haarlem 4 juni 2024

Inhoud 1. Inleiding ................................................................................................................................................. 3 2. Start definitief verzoek ........................................................................................................................... 4 Ondersteuningsverklaringen beschikbaar ....................................................................................... 4 Papieren ondersteuningsverklaringen .................................................................................................. 5 3. Besluit over referendum, datum en vraagstelling ................................................................................. 6 Benodigde tijd voor de organisatie van het hele referendumproces ............................................... 6 Stemming over het raadsvoorstel ................................................................................................... 7 4. Het subsidieproces ................................................................................................................................ 8 Termijnen .........................................................................................................................................

8 Maximumbedrag subsidieaanvraag ................................................................................................ 9 Kwaliteit subsidieaanvraag ............................................................................................................ 10 Subsidiecategorie neutraal .............................................................................................................11 5. Voorlichting gemeente ......................................................................................................................... 12 6. De organisatie van het referendum ..................................................................................................... 12 7. De dag van stemming en het besluit van de raad ............................................................................... 13 8. Klachten ............................................................................................................................................... 13 Bijlage 1. .................................................................................................................................................. 14 Evaluatierapport Referendumcommissie over het “referenduminitiatief Nota uitwerking parkeerregulering : Uitbreiding betaald parkeren in Haarlem (tot en met 30 maart 2023 ....................... 14 Bijlage 2.

.................................................................................................................................................. 25 Voorstel toelichting uitzonderingsgronden artikel 2, tweede lid, van de Referendumverordening.......... 25 Bijlage 3. .................................................................................................................................................. 28 Overzicht besluit- en adviesmomenten in het referendumproces ........................................................... 28 Bijlage 4. .................................................................................................................................................. 32 Uitwerking regels AVG ten aanzien van de schriftelijke ondersteuningsverklaringen ............................. 32 Bijlage 5. .................................................................................................................................................. 34 Totaal overzicht van de aanbevelingen van de referendumcommissie ................................................... 34

2

1. Inleiding Op 6 maart 2024 heeft het referendum over de ‘Nota Uitwerking parkeerregulering: Uitbreiding betaald parkeren in Haarlem’ plaatsgevonden. De referendumcommissie heeft op grond van artikel 4, eerste lid, onder f, van de Referendumverordening gemeente Haarlem 2022 (hierna Referendumverordening) mede de taak om (binnen drie maanden) na het einde van een referendumproces het proces te evalueren. De voorliggende evaluatie is een vervolg op de eerste evaluatie over het, toen nog, referenduminitiatief, uitgebracht op 21 september 2023 (zie Bijlage 1). Op dat moment was duidelijk dat er gebruik was gemaakt van de mogelijkheid om bezwaar te maken tegen het besluit van de gemeenteraad van 30 maart 2023 om, in de woorden van het betreffende raadsbesluit, de “indieners van het inleidend verzoek niet in de gelegenheid te stellen tot het houden van een referendum”. Tegen het raadsbesluit is op 28 april 2023 bezwaar gemaakt. Ook is bij de rechter een verzoek om een voorlopige voorziening ingediend om de uitvoering van de parkeerplannen op te schorten zolang er nog niet op bezwaar is beslist.1 Op 28 september 2023 besluit de raad om het inleidend verzoek alsnog toe te wijzen.2 Hiermee wordt het referendumproces voortgezet. Deze evaluatie ziet op het vervolg van het referendumproces.

De referendumcommissie beoordeelt of dit is verlopen volgens letter en geest van de Referendumverordening. In het algemeen kan gezegd worden dat dit referendumproces goed, maar niet probleemloos is verlopen, ondanks de inzet van alle betrokkenen. De tijdsdruk die er was doordat er drie maanden waren om het referendum te organiseren heeft op meerdere punten een zorgvuldig referendumproces onder druk gezet en wellicht geschaad. Overigens werd de in de Referendumverordening voor geldigheid gestelde opkomst gehaald en was de uitslag duidelijk. Dit zorgde voor een helder advies, waarover de raad in gesprek is gegaan. In dit evaluatieverslag signaleren wij enkele mogelijke onduidelijkheden en dubbelzinnigheden in de Referendumverordening. Indien er punten in de verordening en het proces zijn die ons inziens verbeterd kunnen worden, geven wij dit in de vorm van aanbevelingen aan. In bijlage 5 is een overzicht van alle aanbevelingen opgenomen, inclusief de aanbevelingen van de eerste evaluatie.3 1 https://uitspraken.rechtspraak.nl/details?id=ECLI:NL:RBNHO:2023:5641. 2 Op 28 september 2023 besluit de raad om “het advies van de Adviescommissie voor bezwaarschriften

van 28 juli 2023 over te nemen en het bestreden besluit van 30 maart 2023 tot afwijzing van een inleidend verzoek tot het houden van een referendum over de nota Uitwerking parkeerregulering te herroepen; Het inleidend verzoek toe te kennen; De indieners van het inleidend verzoek de gelegenheid te bieden een definitief verzoek tot het houden van een referendum in te dienen bij de voorzitter van de raad; Alle nadere uitvoerende besluitvorming, die zijn grondslag vindt in de nota uitwerking parkeerregulering aan te houden tot na het besluit van de raad over een definitief verzoek tot het houden van een referendum, en ook het college op te dragen de uitvoering tot dan aan te houden.” 3 De eerste evaluatie van 23 september 2023 is besproken in de vergadering van de commissie bestuur

op 12 oktober 2023. Tijdens deze vergadering is onder meer gesproken over aanbeveling 6, met betrekking tot de toelichting op de uitzonderingsgronden uit artikel 2, tweede lid. De 3

2. Start definitief verzoek Deze evaluatie richt zich, zoals gezegd, op het vervolg van het referendumproces. Dit betekent dat het startpunt voor deze evaluatie de toewijzing van het definitieve verzoek is. Ondersteuningsverklaringen beschikbaar Voorafgaand aan de vergadering waarin de raad op dit definitieve verzoek beslist, zijn voorbereidingen getroffen voor de (mogelijke) openstelling van het definitieve verzoek. De referendumcommissie adviseert tegen die achtergrond over de papieren en digitale formuleren voor de ondersteuning van het definitieve verzoek op 27 september 2023. Op vrijdag 29 september 2023 om 9.00 uur start de periode van het definitieve verzoek. Dit verloopt in het begin met kleine haperingen. Zo werkt tussen 9.00 en 10.00 uur de hyperlink op de website van de gemeente naar het digitale ondersteuningsformulier niet en wordt in het nieuwsbericht op de website van de gemeente alleen verwezen naar het digitale formulier. Deze onvolkomenheden zijn echter voortvarend, binnen enkele uren, opgelost door de gemeente. Op maandag 2 oktober 2023 meldt een inwoner dat op de website van de gemeenteraad de papieren versie van de ondersteuningsverklaring niet te downloaden is. Ook dit is binnen enkele uren aangepast.

De voorzitter van de raad maakt wekelijks bekend hoeveel geldige ondersteuningsverklaringen zijn ingediend (artikel 6, zesde lid, van de Referendumverordening). Op 10 oktober 2023 zijn 4.178 ondersteuningsverklaringen voor een definitief verzoek voor een referendum inzake de Nota Uitwerking parkeerregulering: Uitbreiding betaald parkeren in Haarlem gecontroleerd. Daarvan zijn er 4.095 geldig. Met ten minste 4.000 ingediende geldige ondersteuningsverklaringen, is op dat moment aan de vereisten van artikel 6, eerste lid, van de Referendumverordening) voldaan. De referendumcommissie heeft informeel geadviseerd dat op het moment dat de benodigde 4.000 geldige ondersteuningsverklaringen ontvangen zijn, de overige ondersteuningsverklaringen niet meer gecontroleerd hoeven te worden op geldigheid. Wel dienen deze verklaringen opgenomen te worden in het totaaloverzicht. De fase van het definitieve verzoek is goed verlopen. Een onduidelijkheid in de Referendumverordening volgt uit het feit dat de praktijk rond het afleggen van ondersteuningsverklaringen gewijzigd is. In artikel 6, tweede lid, van de Referendumverordening wordt aangegeven dat het definitieve verzoek “wordt ingediend bij de voorzitter van de raad”. Dat is echter feitelijk alleen aan de orde bij papieren ondersteuningsverklaringen.

De digitale ondersteuningsverklaringen komen immers automatisch binnen en zijn dan ingediend. En ook voor de papieren verklaringen geldt overigens dat deze niet worden meer opgehaald door de initiatiefnemers en in één keer overhandigd aan (‘ingediend bij’) de voorzitter van de raad. Ondersteuningsverklaringen kunnen bijvoorbeeld ook afgegeven worden aan de balie van het gemeentehuis.

referendumcommissie heeft toen toegezegd om met een toelichting ter verduidelijking te komen. Deze toelichting is opgenomen in bijlage 2. 4

Aanbeveling 74 Vul artikel 6, zesde lid, van de Referendumverordening “De voorzitter van de raad maakt wekelijks bekend hoeveel geldige ondersteuningsverklaringen zijn ingediend” aan met: “Als het benodigde aantal geldige ondersteuningsverklaringen is behaald, hoeven overige verzoeken niet gecontroleerd te worden op geldigheid. De voorzitter maakt wel het totale aantal verklaringen bekend.”

Papieren ondersteuningsverklaringen Een aandachtspunt met betrekking tot de papieren ondersteuningsverklaringen betreft de regels met betrekking tot privacy. In ons eerste evaluatierapport hebben wij een aanbeveling gedaan over de mogelijkheid om aan de hand van handtekeningenlijsten ondersteuningsverklaringen op te halen. 4 Deze aanpak kan uit privacy-perspectief problematisch zijn. In de vergadering van de raadscommissie op 12 oktober 2023 hebben wij dan ook aangegeven hier nog eens goed naar te willen kijken en in de evaluatie op terug te komen. In bijlage 4 is een uitwerking opgenomen van de regels uit de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) en hoe deze van toepassing zijn op de papieren ondersteuningsformulieren. Het beginsel van integriteit en vertrouwelijkheid uit de AVG en de daaraan gekoppelde artikelen 32 tot en met 34 van de AVG zijn voor het verzamelen van ondersteuningsverklaringen een aandachtspunt. De indruk van de referendumcommissie is evenwel dat dit niet onoverkomelijk is en dat bijvoorbeeld bij het werven van donateurs voor goede doelen ook passende oplossingen gevonden zijn voor deze aandachtspunten. Voor de uitvoerbaarheid en toegankelijkheid van het referendum op het punt van de ondersteuningsverklaringen is het in elk geval wel van belang dat de papieren ondersteuningsmogelijkheid nader wordt ingevuld.

Aanbeveling 8 De gemeente onderzoekt welke mogelijkheden er zijn om papieren ondersteuningsverklaringen te blijven gebruiken op een voor de inwoners zo laagdrempelig mogelijke manier en zonder schending van de regels uit de AVG, aangaande privacybescherming, naast de nu gehanteerde methode dat een ingevuld formulier afgegeven kan worden op het gemeentehuis.

4 Deze evaluatie is een vervolg op de eerste evaluatie van 21 september 2023. Er is voor gekozen om

de aanbevelingen door te nummeren. In bijlage 1 is een lijst van alle aanbevelingen opgenomen. 4 Zie bijlage 1, aanbeveling 4.

5

3. Besluit over referendum, datum en vraagstelling In de raadsvergadering van 30 november 2023 wordt besloten, op basis van het proces-verbaal van de beoordeling van de ingediende ondersteuningsverklaringen, dat er voldoende geldige ondersteuningsverklaringen zijn afgelegd, zodat het definitieve verzoek om een referendum te houden wordt toegewezen. Daarnaast wordt een besluit genomen over de vraagstelling, de datum en het budget voor de campagnevoering van het referendum. Het proces-verbaal bevat geen nadere informatie over hoeveel ondersteuningsverklaringen op papier en hoeveel digitaal zijn afgelegd; het is allicht nuttig om te kunnen monitoren of de papieren mogelijkheid (nog) in een behoefte voorziet. Ook is niet duidelijk om welke reden(en) ruim 300 verklaringen ongeldig zijn. Informatie op dit punt kan bruikbaar zijn voor de optimalisering van de informatievoorziening over wie een ondersteuningsverklaring mag afleggen en hoe dat dient te geschieden.

Aanbeveling 9 Neem in het proces-verbaal op hoeveel ondersteuningsverklaringen op papier en digitaal zijn afgelegd. Geef tevens aan waarom of waardoor ondersteuningsverklaringen niet geldig zijn.

Wat betreft de datum wordt het advies van de referendumcommissie van 11 oktober 2023 niet gevolgd om het referendum op 6 juni 2024 te houden, gelijktijdig met de verkiezingen van het Europees Parlement. De keuze valt op 6 maart 2024.5 De referendumcommissie heeft eerder al aangegeven, te weten in haar advies van 20 november 2023, dat onder meer voor een goed verloop van het subsidieproces de datum van 6 maart 2024 zeer krap is en de (uitvoerings)processen onder druk zet.6 De feitelijke gang van zaken doet vermoeden dat die tijdsdruk op punten heeft geleid tot een suboptimaal verloop van het proces.

Benodigde tijd voor de organisatie van het hele referendumproces De referendumcommissie constateert dat de genoemde termijn van twaalf weken in artikel 9, eerste lid, van de Referendumverordening (vraagstelling) een onbedoeld neveneffect heeft. Dit artikel is geschreven met het oog op een goed verloop van het referendumproces. Deze termijn komt uit de praktijk van de organisatie van reguliere verkiezingen. Het is een daarbij ongeschreven regel dat gemeenten minimaal drie maanden de tijd krijgen om een verkiezing te organiseren (zoals bij tussentijdse verkiezingen na ontbinding van de Tweede Kamer). Dit heeft te maken met allerlei noodzakelijke organisatorische processen zoals het huren van stemlocaties en het werven en trainen van stembureauleden.

5 https://gemeentebestuur-haarlem.notubiz.nl/vergadering/1159420 6 https://gemeentebestuur-haarlem.notubiz.nl/vergadering/1179548

6

Over het drukken van het stembiljet is in de Referendumverordening opgenomen dat de vraagstelling minimaal twaalf weken voor de dag van stemming bekend dient te zijn, zodat er genoeg tijd is om de stembiljetten te ontwerpen en drukken. Deze termijn lijkt nu te gelden als minimumtermijn tussen de dag dat de raad besloten heeft dat er een referendum komt en de dag van stemming. Maar anders dan bij een reguliere verkiezing is er bij een referendum nog een ander proces dat tijd kost: het proces van subsidieverlening. Een zorgvuldig subsidieverleningsproces beslaat ongeveer ten minste vier maanden. Mede om deze reden is in artikel 8, tweede lid, van de Referendumverordening aangegeven dat er een ruime periode mogelijk is na de beslissing tot het houden van een referendum om een datum te kiezen voor de daadwerkelijke dag van stemming.7

Aanbeveling 10 Bij het bepalen van de referendumdatum dient rekening gehouden te worden met: 1. de verschillende onderdelen van het referendumproces; a. het organiseren van de dag van stemming, b. het proces van subsidieverlening. 2. de verschillende recesperiodes, waardoor enkele uitvoeringsprocessen – om legitieme redenen - stil komen te liggen.

Stemming over het raadsvoorstel Op 20 november 2023 brengt de referendumcommissie advies uit naar aanleiding van de tekst van het raadsvoorstel. Daarin geven we onder meer aan dat, hoewel in het raadsvoorstel is opgenomen dat na het referendum het ontwerp raadsbesluit weer op de agenda staat, het onwenselijk is om de beraadslaging te heropenen, omdat dit niet in overeenstemming is met de Referendumverordening. De Referendumverordening, artikel 2, tweede lid, bepaalt dat het referendum gaat over een ontwerp raadsbesluit. Na de beraadslaging over het onderwerp (in dit geval afgerond op 30 maart 2023) volgt de fase van stemming. Als er een referendumproces loopt, kan er gestemd worden over eventuele amendementen en moties. Daarna volgt het referendum, met het definitieve concept raadsbesluit als onderwerp. Nadat de uitslag van het referendum bekend is, wordt de fase van besluitvorming afgerond met een finale stemming over het gehele raadsvoorstel. De beraadslaging wordt niet meer heropend8, slechts de eindstemming vindt plaats. Wel kunnen stemverklaringen worden afgelegd. De referendumprocedure is op deze manier vormgegeven om recht te doen aan de weliswaar adviserende maar zwaarwegende stem van de kiezers.

7 Artikel 8, tweede lid Referendumverordening: De stemming vindt plaats uiterlijk zes maanden na de

dag waarop besloten is tot het houden van een referendum. De raad kan deze termijn met maximaal twee maanden verlengen om de stemming te combineren met een reguliere verkiezing of om te voorkomen dat de stemming in een schoolvakantie voor het basis- en voortgezet onderwijs valt die voor de regio is aangewezen. 8 Reglement van orde voor de vergaderingen en andere werkzaamheden van de raad van Haarlem

2022, artikel 15 respectievelijk artikel 17, eerste lid. 7

Aanbeveling 11 Verduidelijk artikel 5, zevende lid, van de Referendumverordening. (…) De stemming over het ontwerpraadsbesluit zoals dat luidt na verwerking van eventuele aangenomen amendementen, wordt aangehouden tot de eerstvolgende vergadering na de dag waarop de uitslag van het referendum wordt bekendgemaakt.

In de raadvergadering wordt ook een amendement aangenomen waardoor het raadsbesluit van 23 maart 2023 niet wordt ingetrokken, maar de uitvoering van het raadsbesluit wordt aangehouden tot na het besluit van de raad naar aanleiding van de uitslag van het referendum. De referendumcommissie brengt over deze situatie een advies uit op 5 december 2023.9

4. Het subsidieproces Termijnen Het subsidieproces is onder zeer grote tijdsdruk verlopen. De referendumcommissie heeft op 30 november 2023 aan het college advies uitgebracht over het subsidieproces conform artikel 4, eerste lid, onder c, van de Referendumverordening. Dit advies ziet op de ontwikkelde formulieren om subsidie (digitaal) aan te vragen. Daarnaast vragen wij aandacht voor de communicatie over de mogelijkheid om subsidie aan te vragen. De termijn om subsidie aan te vragen gaat daarna in op de dag nadat de raad het besluit heeft genomen dat er een referendum komt. De aanvragers hebben in dit schema vervolgens slechts twee weken de tijd (concreet: tot 15 december 2023) om subsidie aan te vragen. Dit is bijzonder kort, mede omdat niet alle eventueel geïnteresseerden bekend of ervaren zijn met een dergelijk aanvraagproces. De vakantieperiode eind december zorgt bovendien voor een verdere druk op de termijnen. De aanvragers hebben tot 5 januari 2024 de tijd om een onvolledige aanvraag aan te vullen of te herstellen. Dit is in de periode van kerst en oud en nieuw. De referendumcommissie heeft vervolgens op 8 januari 2024 19 definitieve subsidieaanvragen ontvangen. Op maandagochtend 15 januari 2024 heeft de referendumcommissie haar advies daarover uitgebracht. Het college neemt op 19 januari de subsidiebesluiten.

De referendumcommissie heeft een aantal knelpunten in het subsidieproces bemerkt. Wij constateren dat de Referendumverordening geen rekening houdt met de voorbereidingsfase van het subsidietraject. Zo moeten de mogelijkheid voor het aanvragen van een subsidie en de subsidieplafonds (conform de Algemene wet bestuursrecht) bekend worden gemaakt evenals de aanvraagtermijn. Het is niet expliciet verboden om een subsidieregeling bekend te maken en meteen inwerking te laten treden, maar als de termijn (erg) kort is, is het allicht minder zorgvuldig en ’klantgericht’.

9 https://gemeentebestuur-haarlem.notubiz.nl/vergadering/1189263

8

Gezien het feit dat collectieven van inwoners en rechtspersonen van de gemeente de mogelijkheid moeten hebben om de subsidie aan te vragen, is het noodzakelijk dat er tijdige communicatie plaatsvindt en dat er ruimte is een aanvraag voor te bereiden en op te stellen. De referendumcommissie waardeert het dat er veel aandacht voor de subsidiemogelijkheid is gevraagd via sociale mediakanalen, maar dat lost het probleem van de zeer korte termijn niet en zeker niet volledig op. Een ander knelpunt betreft het feit dat in de Referendumverordening geen rekening wordt gehouden met schoolvakanties (en recesperiodes). Dit zorgt voor een grote tijdsdruk, gezien het feit dat in dergelijke periodes een beroep kan noch mag worden gedaan op alle relevante en betrokken of voor het proces benodigde actoren en instituties.

Aanbeveling 12 Neem in de Referendumverordening in aanvulling op artikel 10, derde lid, op a) dat de aanvraagtermijn voor subsidies niet eerder kan starten dan twee weken na de bekendmaking van de subsidiemogelijkheid en b) dat voldoende rekening wordt gehouden met recesperiodes.

Maximumbedrag subsidieaanvraag Enkele aanvragers vroegen meer subsidie aan dan het maximumbedrag van € 5.000,-. Bij het uitbrengen van een advies over een subsidieaanvraag is het niet de taak van de referendumcommissie om, in het geval het maximumbedrag wordt overschreden, een (inhoudelijke) keuze te maken voor welke posten eventueel niet en mogelijk wel subsidie verstrekt kan worden, tot aan het maximum. In een enkel geval heeft de referendumcommissie dit toch wel gedaan door te adviseren bepaalde posten (o.a. het drukken van folders, de aanschaf van pennen) te verlagen, zodat het maximumbedrag niet overschreden wordt. Strikt genomen treedt de commissie dan in de specifieke opzet en aanpak van een campagne-activiteit, wat problematisch moet worden geacht. Wenselijk is dat in de aanvraagformulieren duidelijk en eenduidig opgenomen wordt dat er per activiteit een maximumbedrag is (conform artikel 11, derde lid, van de Referendumverordening). Daarnaast moet duidelijk worden gemaakt dat er wel meer dan één subsidie kan worden aangevraagd, mits de onderscheiden aanvragen verschillende, zelfstandige activiteiten betreffen.

Daarnaast stellen wij voor om in het aanvraagformulier duidelijk aan te geven dat een subsidieaanvraag niet in behandeling wordt genomen in het geval het maximum subsidiebedrag overschreden wordt, uiteraard nadat de mogelijkheid is geboden de subsidieaanvraag op dit punt te herstellen.

9

Aanbeveling 13 Verduidelijk de formulieren voor de subsidieaanvraag op de volgende punten: Er kan geen subsidie worden aangevraagd voor meer dan het vastgestelde maximumbedrag. Als meer dan het vastgestelde maximum wordt aangevraagd, wordt de aanvraag niet in behandeling genomen. Er kan meer dan één keer subsidie worden aangevraagd door een aanvrager. Elke separate subsidieaanvraag dient een zelfstandige activiteit te betreffen.

Kwaliteit subsidieaanvraag De referendumcommissie heeft aan het subsidiebureau, dat onder grote tijdsdruk moest werken, gevraagd om naar aanleiding van een aantal aanvragen nadere informatie op te vragen, omdat de in eerste instantie verstrekte informatie onvolledig of te summier was om een verantwoord advies uit te brengen. Zo ontbrak bij de aanvraag van De Pletterij de begroting. Ook hebben wij een aantal technische vragen gesteld aan het subsidiebureau en constateerden wij dat een van de aanvragers geen kiesgerechtigde inwoner van Haarlem was. Het subsidiebureau had echter als gevolg van het kerstreces geen tijd en capaciteit om al onze vragen te beantwoorden of om nadere informatie op te vragen. De referendumcommissie constateert dat zij daardoor in enkele gevallen op basis van onvolledige gegevens heeft moeten adviseren. Deze onvolkomen manier van werken speelde een later moment op, doordat in een bezwaarprocedure van De Pletterij wel de ontbrekende begroting was opgenomen, waardoor de subsidie alsnog kon worden toegekend. Het zou te prefereren zijn als de controle van de aanvragen in eerste aanleg zorgvuldiger was geweest en de termijn voor opvragen en aanbrengen van herstel van de aanvragen langer. Nu moesten knelpunten in een aanvraag via de moeizamere weg van een bezwaar hersteld worden. De aanvragen waren meer in het algemeen veelal summier uitgewerkt.

Bij veel aanvragen waren geen onderliggende offertes meegestuurd die de begrotingsposten konden onderschrijven. Ook was het vaak niet (geheel) duidelijk of er sprake was van loonkosten, en zo ja van wie dan, waarom precies en voor welk bedrag.10 Het gebrek aan goed en volledig uitgewerkte aanvragen is mogelijk mede het gevolg van de korte tijd die aanvragers hadden voor het opstellen en indienen van hun aanvraag. De summiere uitwerking van de aanvragen heeft tot gevolg dat bij het advies over en de beslissing op de aanvraag wel heel duidelijk omschreven moet worden voor welke onderdelen van de activiteit subsidie wordt verstrekt. De aanvrager moet immers achteraf verantwoording afleggen, zowel inhoudelijk als financieel over de ontvangen subsidiegelden. Het indienen en ontvangen van de subsidieaanvragen ging niet altijd goed. Twee aanvragen zijn niet direct op de juiste plek (i.c. het subsidiebureau) terecht gekomen. Eén aanvraag heeft de referendumcommissie nog ontvangen voordat zij op 19 januari 2024 haar advies uitbracht. De andere aanvraag ontving de commissie echter pas op 23 januari 2024. Hierover hebben wij drie dagen later alsnog geadviseerd en daarop is op 30 januari 2024 door het college besloten.

10 Dit is relevant omdat een van de beoordelingscriteria juist personeelskosten betreft; zie

Referendumverordening, artikel 11 Subsidiecriteria. 10

Subsidiecategorie neutraal Veel aanvragen betroffen de categorie neutraal. Deze categorie blijkt in interpretatie en toepassing problematisch. Het is niet mogelijk (en evenmin wenselijk) om een aanvrager vooraf te controleren op de inhoudelijke uitwerking van de aangevraagde activiteit. Dit kan alleen achteraf als de aanvrager inhoudelijke en financiële verantwoording aflegt. Het is wenselijk om in de Referendumverordening nadrukkelijk op te nemen dat achteraf wordt getoetst of de activiteiten conform de gekozen categorie (voor, tegen of neutraal) zijn uitgevoerd, en dat bij aantoonbare discrepantie tussen aanvraag en feitelijke uitvoering uiteindelijk geen subsidie wordt vastgesteld.

Aanbeveling 14 Verduidelijk de verantwoordingsverplichting van de subsidieontvanger met betrekking tot de gekozen categorie. Artikel 13, derde lid, tweede volzin, van de Referendumverordening wordt daartoe aangevuld met: (…zijn verricht) en aansloten bij het doel van de oorspronkelijke aanvraag als bedoeld in artikel 10, tweede lid, onder a, b of c.

Daarnaast stelt de referendumcommissie voor om de activiteiten in de categorie neutraal beter en eenduidiger te omschrijven. Deze categorie is bestemd voor bijvoorbeeld maatschappelijke organisaties die zowel voor- als tegenstanders in gelijke mate aan het woord willen laten in de vorm van een debat. Een omschrijving in de verordening waarbij wordt opgenomen dat in de categorie neutraal zowel voor- als tegenargumenten in gelijke mate voor het voetlicht moeten worden gebracht zorgt er mogelijk voor dat er minder discussie is over de subsidies die in deze categorie worden versterkt. Diverse subsidieaanvragen hadden (exclusief) opkomstbevordering als uitgangspunt. De referendumcommissie is van mening dat opkomst eerst en vooral wordt bevorderd door inhoudelijke discussie in welke vorm dan ook. Opkomstbevordering als zodanig zou geen subsidiabel doel meer dienen te zijn. Door aanscherping van de omschrijving van de categorie neutraal zijn bijv. pennen met de opdruk kom stemmen voor het referendum dan niet meer subsidiabel. De categorieën voor en tegen zijn wel eenduidig en zorgen voor aanzienlijk minder dubbelzinnigheid en discussie.

Aanbeveling 15 Vul artikel 10, tweede lid, onder c, van de Referendumverordening aan met (het debat over het ontwerp raadsbesluit op neutrale wijze te bevorderen), hierbij komen zowel de standpunten van voor- als tegenstanders naar voren.

11

5. Voorlichting gemeente De referendumcommissie houdt toezicht op het objectieve of neutrale karakter van de door de gemeente te verstrekken voorlichting over het referendum (artikel 4, eerste lid, onder d, onderdeel ii, van de Referendumverordening). Wij hebben advies uitgebracht op 17 januari 2024 over de begeleidende brief van de burgemeester bij de stempas en over de informatiefolder. De referendumcommissie was zeer kritisch over de tekst van de informatiefolder en vond deze niet neutraal en objectief genoeg. Wij hebben daarvan een aantal voorbeelden gegeven en geadviseerd de folder integraal te herzien. Dit advies is voor zover wij kunnen beoordelen slechts ten dele en daarmee onvolkomen opgevolgd. De referendumcommissie heeft overigens geen reactie gehad op haar advies, ook niet in de vorm van een verzoek tot nader overleg. Wij stellen het, in het algemeen, op prijs om een reactie te krijgen op onze adviezen, zeker in het geval hiervan wordt afgeweken. Dergelijke reacties zijn behulpzaam bij de uitvoering en eventueel verdere ontwikkeling van onze toezichthoudende rol (artikel 4, eerste lid, onder d, van de Referendumverordening). Wij constateren verder een gebrek aan kennis of althans sterk uiteenlopende interpretaties over wat neutrale en objectieve informatie is.

Het idee van de kant van de gemeente lijkt te zijn geweest dat als informatie uit de beleidsnota wordt overgenomen dit als vanzelf neutrale informatie is. Dat is in onze ogen een misvatting. Een beleidsnota zal doorgaans de specifieke, voor kritiek vatbare visie van een bestuurder bevatten. Met inkleuringen, ideeën en (politiek en beleidsmatig) gewenste toekomstige situaties – maar de vormgeving van de toekomst is inherent politiek omstreden, zoal niet de kern van elke politieke strijd. Het is daarmee geen neutrale informatie, maar een ingekleurde voorstelling van een onderwerp. Daar is op zichzelf uiteraard niets mis mee, maar dit kan niet doorgaan voor neutrale, objectieve informatievoorziening.

6. De organisatie van het referendum De organisatie van de referendumdag is goed verlopen. De referendumcommissie heeft geadviseerd over het stembiljet, de stempas en het aantal stembureaus op 17 januari 2024.11 Als gekeken wordt naar de organisatie van het hele referendumproces heeft de referendumcommissie een enigszins ander beeld. Voor de coördinatie van het referendumproces is een projectleider aangesteld, in beginsel om het project van begin tot eind organisatorisch te begeleiden en te faciliteren en om voor onder andere de referendumcommissie een vast aanspreekpunt te zijn. De referendumcommissie constateert echter dat zij gedurende het proces te maken heeft gehad met drie verschillende projectleiders. De laatste is aangesteld twee weken voor de dag van stemming. Aangezien de projectleider voor de referendumcommissie het eerste aanspreekpunt is voor het gehele referendumproces is dit geen optimale situatie. Gezien de korte doorlooptijd van dit referendumproces (zes maanden) ligt het voor de hand om voor één vaste projectleider te kiezen. Personele wisseling komen altijd en overal voor, maar de rol van projectleider veronderstelt naar onze mening meer continuïteit dan in het meest recente referendumproces het geval is geweest. 11 https://gemeentebestuur-haarlem.notubiz.nl/vergadering/1198984

12

7. De dag van stemming en het besluit van de raad De stemming over het referendum heeft op 6 maart 2024 plaatsgevonden. Deze dag is in termen van proces en procedure goed verlopen. Aan het eind van de avond is de voorlopige uitslag bekend gemaakt. De definitieve uitslag volgde op woensdag 13 maart. In totaal mochten ruim 132.000 Haarlemmers van 16 jaar en ouder hun stem uitbrengen; 37,71% heeft dat gedaan. Het minimale opkomstpercentage zoals genoemd in de Referendumverordening (30%) is daarmee gehaald. Verder heeft 81,61% van de stemmers tegen en 18,39% van de stemmers voor gestemd. Tot slot heeft 0,3% van de stemmers een blanco of ongeldige stem uitgebracht. In de vergadering van de gemeenteraad op 28 maart besluit de raad om de “Nota uitwerking parkeerregulering: Uitbreiding betaald parkeren in Haarlem” naar aanleiding van deze referendumuitslag in te trekken.

8. Klachten De referendumcommissie is vanuit haar toezichthoudende rol in het referendumproces ook de instantie waar klachten ingediend kunnen worden die te maken hebben met het referendum. Er zijn geen formele klachten ingediend bij de referendumcommissie. Wel hebben wij twee mails ontvangen waarbij de verzender aangaf dat zij de referendumcommissie wilde informeren over een specifiek punt. Het eerste punt betreft een melding over mogelijk oneigenlijk gebruik van een bestand met mailadressen door een apotheker voor een campagne-uiting in het kader van het referendum.12 De referendumcommissie heeft in een reactie aangegeven dat de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) de onafhankelijke toezichthouder in Nederland is voor dergelijke vermeende datalekken en andere schendingen van de privacywet. Wij hebben daarom als commissie geen inhoudelijke reactie gegeven op deze melding. Een formele klacht over het referendumproces is afgehandeld door de klachtencoördinator van de gemeente en niet doorgestuurd naar de referendumcommissie. De klacht was afkomstig van een ondernemer in Haarlem die niet in de gemeente woont, waardoor hij niet kiesgerechtigd was voor het referendum. De klachtencoördinator heeft aangegeven dat in de referendumverordening wat betreft kiesgerechtigdheid is aangesloten bij de Kieswet.

Vervolgens is de projectleider van het referendum geïnformeerd, die vervolgens de referendumcommissie heeft bericht. Het is opmerkelijk dat de gemeentelijke klachtencoördinator de referendumcommissie in dit geval niet heeft weten te vinden. Het heeft er alle schijn van dat de klachtencoördinator niet op de hoogte is geweest van de referendumverordening en de specifieke bepaling daarin (zie artikel 4) met betrekking tot klachten over het referendum.

Aanbeveling 16. Alle klachten die over het referendumproces gaan moeten doorgestuurd worden naar de referendumcommissie conform artikel 4, eerste lid, onder d, van de Referendumverordening. Het is van belang dat alle bij het referendumproces betrokkenen hiervan op de hoogte zijn.

12 Ook de gemeenteraad heeft deze melding overigens ontvangen.

13

Bijlage 1. Evaluatierapport Referendumcommissie over het “referenduminitiatief Nota uitwerking parkeerregulering : Uitbreiding betaald parkeren in Haarlem (tot en met 30 maart 2023

Evaluatierapport Referendumcommissie over het

‘Referenduminitiatief Nota uitwerking parkeerregulering: Uitbreiding betaald parkeren in Haarlem' (tot en met 30 maart 2023)

Referendumcommissie Haarlem 21 september 2023 14

Evaluatie referenduminitiatief Nota uitwerking parkeerregulering: Uitbreiding betaald parkeren in Haarlem Tot en met 30 maart 2023 Inleiding Op 22 maart 2023 heeft de voorzitter van de raad een inleidend verzoek ontvangen tot het houden van een referendum over de Nota ‘Uitwerking parkeerregulering: Uitbreiding betaald parkeren in Haarlem’. Op 30 maart 2023 heeft de gemeenteraad besloten de indieners niet in de gelegenheid te stellen tot het indienen van een definitief verzoek tot het houden van een referendum. Door dit besluit werd dit referendumproces in beginsel beëindigd. De referendumcommissie heeft op grond van artikel 4, eerste lid, onder f, van de Referendumverordening Haarlem 2023 (hierna Referendumverordening) mede de taak om binnen drie maanden na het einde van een referendumproces het proces te evalueren. De referendumcommissie heeft op 23 juni 2023 bij de raad aangegeven de evaluatie eerst met de nieuwe leden van de referendumcommissie te willen bespreken en na de zomer de evaluatie over het referenduminitiatief af te ronden. 13 Inmiddels is de evaluatie afgerond. De referendumcommissie kijkt in deze evaluatie terug op het referendumproces tot en met de besluitvorming in de raad op 30 maart 2023. 14 De referendumcommissie beoordeelt of dit is verlopen volgens letter en geest van de Referendumverordening.

In het algemeen is het proces rondom het inleidend verzoek procedureel goed verlopen. Na de eerste signalen over een referendumverzoek hebben de ambtelijke organisatie en de griffie snel de benodigde stappen gezet om het inleidend verzoek mogelijk te maken. Op enkele punten lichten wij ter verduidelijking mogelijke onduidelijkheden en dubbelzinnigheden in de Referendumverordening toe. Indien er punten in de verordening en het proces zijn die verbeterd kunnen worden, zullen wij dit in de vorm van aanbevelingen aangeven. Daarbij merken wij op dat de evaluatie alleen betrekking heeft op de periode tot en met 30 maart 2023. Dat is het moment waarop het referendumproces voorlopig geëindigd is. Voorlopig, omdat dit besluit van de raad valt onder de regels van de rechtsbescherming zoals opgenomen in de Algemene wet bestuursrecht. Er kan bezwaar gemaakt en beroep ingediend worden, en van deze mogelijkheid is in dit geval gebruik gemaakt. Hierdoor heeft het referendumtraject een vervolg gekregen, die echter buiten het bestek van deze evaluatie valt. Indien dit proces een vervolg krijgt, zal de referendumcommissie conform de Referendumverordening (ook) dit vervolgproces evalueren.

13 Brief referendumcommissie Haarlem d.d. 12 juni 2023 inzake: Verzoek uitstel Evaluatie

referendumcommissie Haarlem (kenmerk 2023/874418) 14 De taak van de referendumcommissie om een evaluatie uit te brengen is opgenomen in de Referendumverordening, artikel 4, lid 1, onder f. 15

Start referenduminitiatief, ondersteuningsverklaringen. Op 28 februari 2023 zijn bij de griffie ondersteuningsformulieren voor een referenduminitiatief opgevraagd. De griffie heeft direct daarna contact opgenomen met de referendumcommissie, gezien de taak van de commissie om de voorzitter van de raad te adviseren over de (papieren en digitale) formulieren voor de ondersteuningsverklaringen.15 Op hetzelfde moment is een projectteam geformeerd, bestaande uit de projectleider referendum, het KCC (klantcontactcentrum) en de griffie (secretaris referendumcommissie). De papieren formulieren en de digitale mogelijkheid om ondersteuningsverklaringen af te leggen waren op 28 februari 2023 niet volgens de nu geldende normen in conceptvorm gereed, in afwachting van een referendumverzoek. Permanente beschikbaarheid van een up-to-date concept is echter aan te bevelen om zo snel mogelijk effectief op een verzoek te kunnen reageren. In nauw overleg met de referendumcommissie en het projectteam zijn op 2 maart jl. alsnog twee formulieren voor het inleidend verzoek geproduceerd, te weten: 1. Formulier ‘Inleidend verzoek tot het houden van een referendum’ en 2. Formulier met Ondersteuningsverklaring. Aan de contactpersoon van de initiatiefnemers zijn deze formulieren per e-mail verstrekt.

In de formulieren was een link opgenomen die leidde naar de digitale mogelijkheid om ondersteuningsverklaringen af te leggen. Met deze formulieren konden de initiatiefnemers zowel digitaal als met uitgeprinte versies van het formulier direct aanvang maken met het verzamelen van de (400) vereiste ondersteuningsverklaringen. Daarbij is aangegeven dat 23 maart 2023 de laatste dag was waarop het inleidend verzoek (met de bijbehorende ondersteuningsverklaringen) kon worden ingediend. Op verzoek van de referendumcommissie werd begin maart binnen de gemeente gestart met het opstellen van een draaiboek voor het referendumproces.

Aanbeveling 1 Zorg ervoor dat conceptformulieren voor ondersteuningsverklaringen permanent gereed zijn, zowel de papieren als de digitale variant.

Ambtelijk is aangegeven dat in het kader van de privacy (AVG) ondersteuningsverklaringen niet meer (zoals bij het referendum in Haarlem in 2017) met behulp van een handtekeningenlijst verzameld zouden kunnen worden. Wel is kenbaar gemaakt dat het mogelijk is dat kiesgerechtigden een papieren formulier ter ondersteuning inleveren op het gemeentehuis – dit naast de digitale mogelijkheid. De referendumcommissie acht deze interpretatie van de AVG te strikt. Het is aan de kiesgerechtigde zelf om de afweging te maken of deze zijn steun wil geven via een papieren formulier of via de digitale mogelijkheid. Bij deze keus kunnen privacy-aspecten een rol spelen, maar die maken het gebruik van een handtekeningenlijst niet onmogelijk. Wel verdient het aanbeveling om, om misverstanden te voorkomen, op het papieren formulier een toelichting op te nemen dat de persoonsgegevens alleen door de gemeente gebruikt worden om, in het kader van het lopende referenduminitiatief, de controle op kiesgerechtigdheid uit te voeren en dat de gegevens verder niet gebruikt of opgeslagen worden. Deze methode wordt ook in andere gemeenten, bijvoorbeeld Leiden, toegepast.

15 Referendumverordening artikel 4, lid 1, onder b.

16

Aanbeveling 2 Borg de toegankelijkheid voor ondersteuningsverklaringen met behulp van papieren handtekeningenlijsten binnen de mogelijkheden van de AVG.

De gemeente Haarlem werkt met twee websites; Haarlem.nl (voor de informatievoorziening vanuit het college) en gemeentebestuur.haarlem.nl (voor de informatievoorziening vanuit de raad). De mogelijkheid om ondersteuningsverklaringen af te leggen werd opgenomen op de site van de gemeenteraad (gemeentebestuur.haarlem.nl). Het verbaast de referendumcommissie dat er geen nieuwsbericht of melding over het referenduminitiatief op de site van de gemeente Haarlem (Haarlem.nl) geplaatst werd. Ook kwam er op de site van de gemeente Haarlem.nl geen link naar de pagina waar ondersteuningsverklaringen konden worden afgelegd. Er is kenbaar gemaakt dat dit verband houdt met het feit dat dit een aangelegenheid van de raad is en niet van het college. Dat is mogelijk een strikte opvatting en een terughoudendheid die het referendum, als instrument van de Haarlemse burger, waarschijnlijk geen goed doet. Het referendum is een instrument van (kiesgerechtigde) burgers. Zij kunnen dit instrument inzetten als zij dit nodig of wenselijk vinden. Informatie over dit hun toekomende instrument en de feitelijke toepassing daarvan dient volgens de referendumcommissie dan ook optimaal en net zo eenvoudig toegankelijk te zijn als bijvoorbeeld de informatie over het aanvragen van een paspoort of informatie over het aanvragen van een vervangende stempas bij een verkiezing.

Er zijn vervolgens bij de griffie ook enkele signalen binnengekomen die erop wezen dat kiesgerechtigden op internet niet zouden kunnen vinden waar precies zij een ondersteuningsverklaring konden afleggen. De referendumcommissie meent dan ook dat er wel aanleiding is het ondersteuningsformulier op de site van de gemeente Haarlem (haarlem.nl) te plaatsen. Van een burger kan niet verwacht worden dat deze als vanzelf weet hoe een gemeente intern georganiseerd is en dat informatie over het referenduminstrument enkel en alleen te vinden is op de site van de gemeenteraad. De digitale mogelijkheid om ondersteuningsverklaringen af te leggen werkte in de praktijk, althans technisch gezien, goed. Technisch is er slechts één keer, gedurende een beperkte periode van twee uur, een probleem geweest waardoor burgers geen ondersteuningsverklaringen konden afleggen. Dit probleem is snel en adequaat opgelost.

Aanbeveling 3 Plaats (ook) op de website van de gemeente (haarlem.nl) de relevante informatie over het referenduminstrument voor burgers.

17

Indiening inleidend referendumverzoek Elke dinsdag en vrijdag zijn de initiatiefnemers op de hoogte gebracht (door de secretaris van de referendumcommissie) over het aantal digitaal ingediende ondersteuningsverklaringen. Tijdens de fase van het inleidend verzoek heeft de referendumcommissie een aantal technische vragen over het referendumproces ontvangen. Een raadslid stelt op 7 maart 2023, mede namens andere raadsleden, de volgende vragen: wie mag een verzoek indienen?; tellen de ondersteuningsverklaringen van het inleidend verzoek wel of niet mee voor het definitieve verzoek?; en op welke termijn zal de referendumcommissie adviseren over de uitzonderingsgronden? 16 De referendumcommissie beantwoordde deze technische vragen; de antwoorden zijn via een emailbericht gedeeld met de vragensteller. De raad vindt de beantwoording op gemeentebestuur.haarlem.nl. In het tweewekelijkse informatiebulletin wordt een link opgenomen waarmee men, wanneer men over inloggegevens beschikt, de beantwoording kan inzien. Op 10 maart wordt duidelijk dat de eerste 432 digitaal aangeleverde ondersteuningsverklaringen geverifieerd zijn op kiesgerechtigdheid: 420 verklaringen zijn geldig. Hiermee is voldaan aan het in de verordening genoemde vereiste minimumaantal (400) ondersteuningsverklaringen voor het inleidend verzoek.

In totaal zullen er 1.760 steunbetuigingen worden ingediend, 1.523 digitaal en 237 schriftelijk. De referendumcommissie constateert dat van de papieren mogelijkheid nog in relatief ruime mate (> 13%) gebruik wordt gemaakt en dus kennelijk in een behoefte voorziet.

Aanbeveling 4 Blijf kiesgerechtigden de mogelijkheid bieden om ondersteuningsverklaringen op papier af te leggen, naast de digitale mogelijkheid.

Op 22 maart 2023 wordt door enkele Haarlemse kiesgerechtigden het inleidende referendumverzoek afgegeven bij de griffie en daarmee formeel ingediend bij de voorzitter van de raad. Op dezelfde dag brengt de referendumcommissie naar aanleiding daarvan advies uit over het inleidend verzoek. Dit advies geeft antwoord op de vraag of er naar oordeel van de referendumcommissie sprake is van een uitzonderingsgrond op basis van artikel 2, tweede lid, van de Referendumverordening. Als er sprake is van een uitzonderingsgrond kan er geen referendum gehouden worden. In het advies wordt specifiek gekeken naar de uitzonderingsgronden g en i, respectievelijk er kan geen referendum worden gehouden over een besluit over de gemeentelijke tarieven en belastingen en er kan geen referendum worden gehouden over een onderwerp waarover naar het oordeel van de raad op een eerder moment een referendum is gehouden of kon worden gehouden. De referendumcommissie geeft aan dat beide uitzonderingsgronden geen belemmering vormen voor het referenduminitiatief. Ook wordt expliciet aandacht besteed aan uitzonderingsgrond j, betreffende besluiten waarvan de raad van mening is dat er een dringende reden is dat er geen referendum gehouden kan worden. 16 Referendumverordening artikel 4. Lid 1 onder a, punt i.

18

De referendumcommissie geeft tevens aan dat een besluit van de raad op het inleidend verzoek een besluit is in de zin van de Awb en daarmee vatbaar is voor bezwaar en beroep. De motivering van een dergelijk besluit van de raad dient uiterst zorgvuldig te zijn. Commissievergadering 23 maart 2023 Op 23 maart 2023 is in de raadscommissie beheer de Nota uitwerking parkeerregulering: Uitbreiding betaald parkeren in Haarlem besproken. In deze vergadering opperen meerdere fracties om de raadsvergadering van 30 maart 2023 over twee avonden te spreiden. In het eerste deel (op 30 maart) wordt dan een besluit genomen over het referendumverzoek. In het tweede deel van de raadsvergadering (waarschijnlijk 4 april) wordt de Nota uitwerking parkeerregulering: Uitbreiding betaald parkeren in Haarlem geagendeerd. De gedachte is dat het besluit om wel of geen referendum te houden, de inhoud van moties en amendementen kan beïnvloeden. Men wil verder voldoende tijd hebben om moties en amendementen op te stellen en daar draagvlak voor te vinden. Naar aanleiding van de commissievergadering is de referendumcommissie gevraagd om met spoed de vraag te beantwoorden over de mogelijkheid de raadsvergadering over twee avonden te spreiden. Op 24 maart heeft de referendumcommissie per e-mail geantwoord.

De strekking van het antwoord was: De Referendumverordening 2022 van de gemeente Haarlem geeft niet expliciet aan dat in dezelfde raadsvergadering zowel over het inleidend referendumverzoek besloten moet worden, als de bespreking over het ontwerp raadsbesluit afgerond dient te worden. Wel blijkt uit enkele andere bepalingen in de verordening dat dit de normale gang van zaken is. Zo is de inlevering en daarmee de agendering van het inleidend verzoek gekoppeld aan de bespreking van het ontwerp raadsbesluit (Referendumverordening artikel 5, tweede lid). Daarnaast is de start van de zes weken termijn van het definitieve verzoek gekoppeld aan het besluit over het inleidend verzoek (Referendumverordening artikel 6, tweede lid). De Referendumcommissie heeft begrip voor de wens van de raad om iets langer de tijd te willen hebben om mogelijke amendementen en moties voor te bereiden. De referendumcommissie kan instemmen met het verzoek van de raad om het inleidend referendumverzoek en de bespreking van het raadsvoorstel over twee vergaderingen te spreiden. De commissie formuleert daarbij wel enkele voorwaarden: • De bespreking van het raadsvoorstel dient in de eerstvolgende (extra) raadsvergadering plaats te vinden.

• Mocht in de vergadering van 30 maart 2023 positief worden beslist op het inleidend verzoek, dan dient in dezelfde raadsvergadering door de raad een besluit genomen te worden waarin wordt aangegeven wanneer de zes weken termijn van het definitief verzoek start. Zonder een dergelijk besluit zou conform artikel 6, tweede lid van de verordening de zes weken termijn op 31 maart starten. De raad dient om die reden op 30 maart een besluit te nemen dat in afwijking van artikel 6, tweede lid, van de Referendumverordening de termijn van zes weken start op de dag na de eerstvolgende (extra) vergadering. Het presidium besluit om in één vergadering het inleidend referendumverzoek en de Nota uitwerking parkeerbeleid: Uitbreiding betaald parkeren in Haarlem te bespreken. De referendumcommissie constateert, gezien de spoedvraag over het opdelen van de bespreking van het inleidend verzoek en de bespreking van het ontwerpraadsbesluit, dat (leden van) de raad de formele 19

stappen in het referendumproces qua tijdsverplichting soms ongelukkig of onhandig lijkt te vinden. Het referendumproces heeft echter een logische procesgang, geredeneerd vanuit de (kiesgerechtigde) burgers. De gedachte is dat zij bekend raken met een ontwerp raadsbesluit op het moment dat dit geagendeerd staat op de agenda van een raadscommissie. Tijdens deze vergadering wordt duidelijk wat de standpunten van de verschillende fracties zijn en eventueel de onderlinge krachtsverhoudingen. Op dat moment kunnen burgers een optimaal geïnformeerde afweging maken of zij vinden dat de raad een besluit gaat nemen waar zij anders over denken en dat zij in dat geval het referenduminstrument willen inzetten. Het referenduminitiatief en de benodigde ondersteuningsverklaringen moeten vervolgens kort voor de raadsvergadering worden ingediend. De Referendumverordening volgt in dezen het oogpunt van de burger. Een verzoek voor een referenduminitiatief voorafgaand aan de commissievergadering is in dat opzicht niet logisch. Veelal zijn burgers dan nog onvoldoende of althans minder inhoudelijk op te hoogte van het conceptraadsbesluit, in het bijzonder de verschillende standpunten die fracties daarin innemen. Deze werkwijze is voor de raad minder optimaal, omdat zij gewend is alles eerst in een commissie te discussiëren en daarna te agenderen voor de raadsvergadering.

Overigens is de werkwijze waarbij de raad tijdens de raadsvergadering voor het eerst de mogelijkheid heeft om met elkaar, de portefeuillehouder en eventueel de referendumcommissie in gesprek te gaan over het inleidend verzoek een procedure die in andere gemeenten ook wordt toegepast conform de Model Referendumverordening van de VNG.

Aanbeveling 5 Neem in de verordening op dat het besluit van de raad over het inleidend verzoek en de inhoudelijke bespreking van het ontwerp raadsbesluit in dezelfde raadsvergadering dient plaats te vinden. Voorstel aanpassing artikel 5, zevende lid: Als het verzoek wordt ingewilligd, behandelt de raad in dezelfde raadsvergadering het ontwerpraadsbesluit waarop het verzoek zich richt. Het ontwerp-raadsbesluit zoals dat luidt na verwerking van eventuele aangenomen amendementen, wordt vervolgens aangehouden tot de eerstvolgende vergadering na de dag waarop de uitslag van het referendum wordt bekendgemaakt.

Raadsvergadering d.d. 30 maart 2023 Op 30 maart 2023 wordt in de raadsvergadering het inleidend referendumverzoek besproken. De raad dient bij de beoordeling van dit inleidend verzoek twee zaken te beoordelen. 1. Allereerst of het verzoek tijdig is ingediend en voldoende steun heeft. De voorzitter van de raad rapporteert dat er 1.760 steunbetuigingen zijn ontvangen, waarvan 1.523 digitaal en 237 schriftelijk. Er zijn 432 steunbetuigingen geverifieerd, waarvan er 420 geldig zijn bevonden. Het inleidende verzoek is daarmee voldoende ondersteund. De overige 1.328 steunbetuigingen zijn niet geverifieerd. De referendumcommissie heeft op een eerder moment informeel aangegeven dat het niet nodig is om alle ondersteuningsverklaringen te controleren . Op het moment dat duidelijk is dat er voldoende geldige verklaringen zijn, is geheel voldaan aan de in de 20

verordening gestelde eis in dezen en is het niet langer noodzakelijk of nuttig door te gaan met de controle op kiesgerechtigdheid; de drempel is dan immers overschreden. 2. Het tweede punt waar de raad een oordeel over moet geven is de vraag of het onderwerp referendabel is gezien de in de verordening opgenomen uitzonderingsgronden. 17 De referendumcommissie rapporteert de raad hierover in haar advies van 22 maart 2023: de commissie acht het onderwerp referendabel.18 De referendumcommissie constateert, gehoord de discussie in de raad, dat haar advies op een aantal punten wellicht duidelijker had gekund. Dit betreft met name de aard en strekking/reikwijdte van de uitzonderingsgronden.

Aanbeveling 6 De referendumcommissie acht een nadere toelichting op de uitzonderingsgronden van artikel 2 uit de Referendumverordening verhelderend. De referendumcommissie is bereid een dergelijke toelichting (in concept) op te stellen.

Op 30 maart 2023 hebben vijf raadsleden een amendement ingediend waarin voorgesteld wordt om het raadsbesluit waarmee de indieners van het inleidend verzoek de mogelijkheid krijgen om een definitief verzoek in te dienen wordt gewijzigd in een raadsbesluit waarbij de indieners van het inleidend referendumverzoek niet in de gelegenheid gesteld worden tot het houden van een referendum. Dit amendement wordt aangenomen. Ook stemt vervolgens een meerderheid van de raad voor het gewijzigde raadsvoorstel. In de raadsvergadering van 30 maart 2023 is er tevens enige discussie over de mogelijkheid die raadsleden al dan niet hebben om een referenduminitiatief te starten: is het aan burgers niet zijnde raadsleden om een referenduminitiatief te starten, of kunnen raadsleden (die ook burger zijn) dat (ook) doen? De referendumcommissie merkt in dit verband op dat raadsleden diverse mogelijkheden hebben. Zij kunnen in hun hoedanigheid als raadslid de raad voorstellen een referendum te houden op grond van artikel 7 van de Referendumverordening. Maar een raadslid is ook en gelijktijdig kiesgerechtigde en kan daardoor op grond van artikel 5 van de Referendumverordening een referenduminitiatief starten. Verder staat het raadsleden uiteraard vrij om hun achterban, of andere kiesgerechtigden, op te roepen om een referenduminitiatief te starten.

Haarlem heeft hier ervaring mee opgedaan bij het vorige referendum.

17 Referendumverordening artikel 2, lid 2. 18 Referendumverordening artikel 4, lid 1, onder a, punt i.

21

Bijlage 1. (Eerste evaluatierapport tot en met 30 maart 2023) Overzicht aanbevelingen referendumcommissie 1. Zorg ervoor dat conceptformulieren voor ondersteuningsverklaringen permanent gereed zijn, zowel de papieren als de digitale variant. 2. Borg de toegankelijkheid voor ondersteuningsverklaringen met behulp van papieren handtekeningenlijsten binnen de mogelijkheden van de AVG. 3. Plaats (ook) op de website van de gemeente (haarlem.nl) de relevante informatie over het referenduminstrument voor burgers. 4. Blijf kiesgerechtigden de mogelijkheid bieden om ondersteuningsverklaringen op papier af te leggen, naast de digitale mogelijkheid. 5. Neem in de verordening op dat het besluit van de raad over het inleidend verzoek en de inhoudelijke bespreking van het ontwerp raadsbesluit in dezelfde raadsvergadering dient plaats te vinden. Voorstel aanpassing artikel 5, lid 7: Als het verzoek wordt ingewilligd, behandelt de raad in dezelfde raadsvergadering het ontwerpraadsbesluit waarop het verzoek zich richt. Het ontwerp-raadsbesluit zoals dat luidt na verwerking van eventuele aangenomen amendementen, wordt vervolgens aangehouden tot de eerstvolgende vergadering na de dag waarop de uitslag van het referendum wordt bekendgemaakt. 6. De referendumcommissie acht een nadere toelichting op de uitzonderingsgronden van artikel 2 uit de Referendumverordening verhelderend.

De referendumcommissie is bereid een dergelijke toelichting (in concept) op te stellen.

22

Bijlage 2. (Eerste evaluatierapport tot en met 30 maart 2023) Overzicht besluit- en adviesmomenten in het referendumproces Besluitvormingsproces gemeenteraad 1. Raadscommissie beheer d.d. 23 maart 2023 o.a. inzake de Nota uitwerking parkeerregulering 2. Raadsvergadering d.d. 30 maart 2023. Besluit inzake inleidend verzoek tot het houden van een referendum over de Nota Uitwerking Parkeerregulering Haarlem (gewijzigd besluit) met als dictum: "Na kennisneming van de bevindingen van de voorzitter van de raad en het advies van de referendumcommissie, besluit de raad de indieners van het inleidend verzoek niet in de gelegenheid te stellen tot het houden van een referendum." Brieven geschreven door de Referendumcommissie 1. Beantwoording technische vragen SP, OPH, HvH over ingediende ondersteuningsverklaringen inleidend verzoek referendum d.d. 10 maart 2023 2. Brief referendumcommissie Haarlem d.d. 22 maart 2023 inzake: Advies inleidend referendumverzoek over de Nota uitwerking parkeerregulering 3. E-mail referendumcommissie Haarlem d.d. 24 maart 2023 inzake beantwoording vragen mogelijkheid splitsing raadsvergadering 4. Brief referendumcommissie Haarlem d.d. 12 juni 2023 inzake: Verzoek uitstel Evaluatie referendumcommissie Haarlem (kenmerk 2023/874418) Brief geschreven door de burgemeester c.q. voorzitter van de raad 1.

Brief burgemeester inzake Toetsing van de het inleidend verzoek en de steunbetuigingen d.d. 23 maart 2023 (kenmerk 2023/405967) Referendumproces - 28 februari 2023: bij de griffie zijn ondersteuningsformulieren voor een referenduminitiatief opgevraagd. - 2 maart 2023: twee formulieren voor het inleidend verzoek, te weten: 1. Formulier ‘Inleidend verzoek tot het houden van een referendum’ en 2. Formulier met Ondersteuningsverklaring zijn gereed. - 3 maart tot en met 22 maart 2023: (ten minste 400) steunbetuigingen konden gegeven worden - 7 maart 2023: technische vragen SP, OPH, HvH over ingediende ondersteuningsverklaringen inleidend verzoek referendum - 10 maart 2023: beantwoording technische vragen SP, OPH, HvH over ingediende ondersteuningsverklaringen inleidend verzoek referendum - 22 maart 2023: ontvangen inleidend verzoek tot het houden van een referendum over de Nota ‘Uitwerking parkeerregulering: Uitbreiding betaald parkeren in Haarlem’ inclusief ingediende ondersteuningsverklaringen - 22 maart 2023: Brief referendumcommissie Haarlem inzake: Advies inleidend referendumverzoek over de Nota uitwerking parkeerregulering - 23 maart 2023: brief burgemeester inzake Toetsing van de het inleidend verzoek en de steunbetuigingen (kenmerk 2023/405967)