20230294787 2 Bijlage 1 Europaweg stadsstraat Programma van Eisen (PvE)

PvE Stadsstraat Europaweg projectnummer 0413188.228 16 maart 2023 revisie 0.3 Gemeente Haarlem

VERKEERSVEILIGHEIDSANALYSE

PvE Stadsstraat Europaweg projectnummer 0413188.228 16 maart 2023 revisie 0.3 Gemeente Haarlem

4 VERKEERSVEILIGHEIDSANALYSE In hoofdstuk 3 is het gedrag van weggebruikers op de rotondes beschreven. Ook is ingegaan op de eventuele risico’s die dat gedrag met zich meebrengt. In dit hoofdstuk worden de oorzaken van de geconstateerde risico’s geanalyseerd. De analyse wordt gemaakt aan de hand van human factors. Om ervoor te zorgen dat weggebruikers het beoogde gedrag vertonen, is het van belang dat zij: • • •

de informatie die hen dit vertelt, waarnemen; begrijpen wat de bedoeling is; • het gewenste gedrag kunnen vertonen; het gewenste gedrag willen vertonen.

Deze opsomming wordt per locatie doorlopen.

4.1

ROTONDE BURGEMEESTER KASTELEINWEG (N196) – DORPSSTRAAT

Waarnemen Het zicht op het grootste deel van de rotonde is in principe voldoende. Kruisende verkeersstromen zijn daarom goed waarneembaar. Uitzondering hierop is de oostelijke tak (Dorpsstraat), waar het zicht voor oprijdende bestuurders op (brom)fietsers van rechts beperkt wordt door de aanwezigheid van begroeiing (zie afbeelding 4.1). Dit beperkt bestuurders in het op tijd stoppen om fietsers voorrang te verlenen.

Afbeelding 4.1. Begroeiing oostelijke tak (Dorpsstraat) beperkt het zicht op (brom)fietsers

Fundamenteel risico op deze rotonde is het gedrag dat fietsers vertonen bij het kruisen van de busbaan; niet iedere fietser verleent voorrang en dat leidt tot onveilige situaties en zelfs tot ongevallen. Vanuit het oogpunt van waarneembaarheid zou dat kunnen komen doordat het geluidssignaal, dat waarschuwt voor het naderen van de bus, onvoldoende opvalt voor (brom)fietsers. Ook is het mogelijk dat het verkeerslicht onvoldoende wordt waargenomen, waardoor niet iedere fietsers stopt wanneer het licht op rood staat.

Begrijpen

PvE Stadsstraat Europaweg projectnummer 0413188.228 16 maart 2023 revisie 0.3 Gemeente Haarlem

De voorrangssituatie op de noordelijke en zuidelijke tak lijkt in een aantal gevallen niet helemaal goed begrepen te worden. Ten eerste is een rotonde met een busstrook dwars eroverheen een situatie die je zelden of nooit tegenkomt als weggebruiker. Daarnaast krijgen fietsers, ook in situatie met roodlicht, voorrang op de eerste rijstrook die zij kruisen. Mogelijk wordt onvoldoende begrepen dat zij daarna pas de rijstroken kruisen waarvoor het rode licht geldt. Verder loopt het fietspad in rood asfalt en met blokmarkering door over de fietsoversteek (wat voorrang voor fietsers suggereert), terwijl het zebrapad voor voetgangers niet doorgetrokken is over de busbaan. Alle voorgaande punten dragen bij aan een onduidelijke voorrangssituatie. Doordat het (brom)fietspad op de oostelijke tak in twee richtingen te berijden is en op andere takken in éénrichting, kan het voor automobilisten onduidelijk zijn op welke tak zij (brom)fietsers in twee richtingen kunnen verwachten. Van buschauffeurs wordt verwacht dat zij snelheid minderen ter hoogte van de rotonde, en dus niet met 50 km/h over de rotonde rijden. De gemeente geeft aan dat dit gecommuniceerd is naar de busmaatschappij. Op straat wordt dit echter niet (door bijvoorbeeld bebording) gecommuniceerd.

Het kan voor chauffeurs daarom onvoldoende duidelijk zijn dat dit van hen verwacht wordt, zeker omdat zij een vrije doorgang over de rotonde hebben. Kortom, de situatie wijkt dusdanig af van een ‘reguliere’ verkeerssituatie, dat deze voor weggebruikers moeilijk te begrijpen is. Dat leidt ertoe dat, ook mensen die zich volgens de regels willen gedragen, de regels overtreden omdat ze onvoldoende begrijpen wat ze moeten doen. Het feit dat de markering (ten tijde van cameraonderzoek en schouw) niet conform het ontwerp is uitgevoerd, versterkt dit2.

Kunnen De geconstateerde verkeersveiligheidsrisico’s omtrent overstekende fietsers kunnen worden verklaard door beperkingen in ‘waarnemen’ en ‘begrijpen’, maar ook de manier waarop weggebruikers de infrastructuur ‘kunnen’ gebruiken speelt hierbij een rol. Zo is de opstelruimte tussen fietspad en rotonde niet overal voldoende ruim, waardoor auto’s zich op het fietspad opstellen. Ook ter hoogte van de verkeerslichten op de rotonde is de opstelruimte beperkt. Wanneer hier een wachtrij zou ontstaan, wordt de doorgaande richting beperkt. Verder is het voor bestuurders mogelijk om de rotonde met hoge snelheid te nemen, door de vormgeving van de rotonde remt deze onvoldoende af. Met name vanuit de zuidelijke naar de noordelijke tak buigt de rotonde vrijwel niet uit waardoor een (veel te) hoge snelheid mogelijk is (zie afbeelding 4.2). Daar komt bij dat de drempels op de toeleidende takken een beperkt snelheidsremmend effect hebben. Op het moment dat bestuurders met (te) hoge snelheid rijden, hebben zij weinig tijd om te kunnen reageren op de overstekende fietsers.

2

De gemeente heeft aangegeven dat dit inmiddels is opgelost.

PvE Stadsstraat Europaweg projectnummer 0413188.228 16 maart 2023 revisie 0.3 Gemeente Haarlem

Afbeelding 4.2. Rotonde buigt vrijwel niet uit voor verkeer van zuid naar noord

De voorgaande punten maken dat de rotonde in te grote mate afwijkt van de richtlijnen, waardoor uitvoeren van het gewenste verkeersgedrag bemoeilijkt wordt.

Willen Bestuurders en fietsers willen (over het algemeen) doorrijden. Uiteraard willen ze ook geen ongeval veroorzaken. Daarom willen ze wel stoppen in situaties waarin ze voorrang moeten verlenen, maar aan “onnodig” stoppen hebben veel mensen een hekel. Een deel van de fietsers lijkt dan ook bewust roodlicht te negeren en daardoor risico te nemen, al lijkt dit deel een stuk lager te liggen dan de mensen die de situatie niet goed waarnemen of begrijpen. Ook kiezen bestuurders ervoor om de rotonde met hoge snelheid over te rijden, wat mogelijk is door de inrichting van de rotonde. Tot slot kiezen sommige fietsers ervoor om op de noordelijke tak tegen de richting in over de rotonde te rijden, omdat dit de meeste directe route is.

Al met al kan gesteld worden dat de inrichting van de rotonde dusdanig veel tekortkomingen kent, dat weggebruikers de situatie onvoldoende waarnemen en begrijpen, en dat ongewenst verkeersgedrag uitgelokt of ieder geval onvoldoende voorkomen wordt.

4.2

ROTONDE BURGEMEESTER KASTELEINWEG (N196) – VAN CLEEFFKADE

Waarnemen In principe is het zicht op de rotonde goed, alle kruisende stromen zijn goed waarneembaar vanuit de verschillende takken. Toch blijkt het fietsverkeer in twee richtingen, op de oostelijke tak, niet altijd goed waargenomen te worden door oprijdende bestuurders. Mogelijk verliezen weggebruikers het overzicht vanwege de meerdere verkeersstromen waar zij rekening mee moeten houden. Zo kan verkeer op de rotonde van rijstrook en rijrichting veranderen. Het is niet altijd duidelijk welke richting verkeer op de rotonde neemt. Dit maakt de rijtaak voor oprijdend verkeer complex.

Begrijpen

PvE Stadsstraat Europaweg projectnummer 0413188.228 16 maart 2023 revisie 0.3 Gemeente Haarlem

De voorrangssituatie, waarbij een bus ingrijpt op de ‘normale’ voorrangsregels, is hetzelfde als bij de rotonde bij de Dorpsstraat. Hiervoor gelden dus dezelfde aandachtpunten voor wat betreft ‘begrijpelijkheid’. Op de rotonde bij de Van Cleeffkade leidt dit echter tot minder conflicten. Dat kan waarschijnlijk verklaard worden doordat de snelheid van de bussen hier lager ligt, omdat er aan beide zijden van de rotonde een halte aanwezig is. In tegenstelling tot de rotonde bij de Dorpsstraat, is de markering van de voorsorteerstroken op de rotonde Van Cleeffkade wel volledig. Dit zorgt er echter niet voor dat de voorsorteerstroken correct gebruikt worden; weggebruikers gebruiken de rijbaan op de rotonde als één rijbaan. Er lijkt twijfel te zijn over of er één of twee rijstroken op de rotonde aanwezig zijn.

Kunnen Ook op deze rotonde is het voor bestuurders mogelijk om de rotonde met hoge snelheid te nemen; door de vormgeving van de rotonde remt deze onvoldoende af. Met name vanuit de westelijke naar de oostelijke tak buigt de rotonde vrijwel niet uit waardoor een (veel te) hoge snelheid mogelijk is (zie afbeelding 4.3). Daar komt bij dat de drempels op toeleidende takken een beperkt snelheidsremmend effect hebben (op de noordelijke en zuidelijke tak) of ontbreken (op de westelijke en oostelijke tak)3. Ook hier geldt dat op het moment dat bestuurders met (te) hoge snelheid rijden, zij weinig tijd hebben om te kunnen reageren op de overstekende fietsers.

Afbeelding 4.3. Rotonde buigt vanaf westelijke tak naar oostelijke tak vrijwel niet uit

Willen Bestuurders kiezen er in een aantal gevallen voor om de rotonde met hoge snelheid te nemen. Ook op de snelfietsroute lijkt de snelheid van fietsers hoog te liggen. Verder kiezen fietsers ervoor om tegen de richting in te rijden, op takken waar dit niet toegestaan is.

4.3

ROTONDE BURGEMEESTER KASTELEINWEG (N196) – ZWARTEWEG

Waarnemen Op de rotonde bij de Zwarteweg wordt met allerlei maatregelen gepoogd om duidelijk te maken wat er van de weggebruiker verwacht wordt. Zo wordt een afwijkende kleur voor het asfalt van 3

De gemeente heeft aangegeven dat dit inmiddels is opgelost.

PvE Stadsstraat Europaweg projectnummer 0413188.228 16 maart 2023 revisie 0.3 Gemeente Haarlem

de busbaan toegepast, om het onderscheid tussen de busbanen en de rijbanen voor overig gemotoriseerd verkeer duidelijk te maken. Echter, het kleurverschil van het asfalt is beperkt. Het asfalt wordt, naarmate het gebruik toeneemt, nog wel lichter van kleur, maar blijft grijs. Mogelijk is het onderscheid voor de weggebruiker niet voldoende opvallend. Daarnaast worden veel borden gebruikt om de aanwezigheid van de busbaan duidelijk te maken (zie afbeelding 4.4). Verkeersborden blijken in beperkte mate gedetecteerd te worden, zelfs als deze duidelijk zichtbaar zijn, wanneer weggebruikers ‘onjuiste’ verwachtingen hebben4. In dit geval zou het daarom voor kunnen komen dat een weggebruiker die verwacht deze rotondetak in te mogen rijden, de aanwezige verkeersborden onvoldoende detecteert.

Afbeelding 4.4. Bebording ter attentie van busbaan

Ook de overgang van fietsstraat naar fietspad wordt door middel van bebording gecommuniceerd, maar deze wordt onvoldoende waargenomen.

Begrijpen Een deel van de weggebruikers begrijpt niet wat er van hen verwacht wordt. Dat kan verklaard worden door een aantal redenen. Ten eerste ziet de busbaan er in de basis hetzelfde uit als een ‘normale’ rotondetak. Daar komt bij dat Google Maps de route over de busbaan aangeeft als mogelijke en zelfs de snelste route (zie afbeelding 4.5) 5.

4

Janssen, C. et al., 2021, De invloed van frequente aanduiding van maximumsnelheid boven de weg op het gedrag van de weggebruiker. Geraadpleegd via: https://swov.nl/sites/default/files/publicaties/rapport/rhttps://swov.nl/sites/default/files/publicaties /rapport/r-93-12.pdf93-12.pdf 5

De gemeente heeft aangegeven dat dit inmiddels is opgelost.

PvE Stadsstraat Europaweg projectnummer 0413188.228 16 maart 2023 revisie 0.3 Gemeente Haarlem

Afbeelding 4.5. Routebeschrijving Google Maps geeft busbaan aan als mogelijke en snelste route

Een deel van de weggebruikers begrijpt wel dat de rechterrijstrook een busbaan is, maar denkt wél van de linkerrijstrook gebruik te kunnen maken. Een situatie waarin een busbaan rechts van de reguliere rijstrook ligt, komt met enige regelmaat voor. De situatie bij de Zwarteweg lijkt een deel van de bestuurders aan een dergelijke situatie te doen denken. Ook de overgang van fietsstraat naar fietspad wordt onvoldoende begrepen. De weggebruiker volgt het rode asfalt van de fietsstraat, dat hem via het fietspad naar de rotonde leidt. De aansluitende tak, die de doorgaande route vormt, wijkt af vanwege de klinkerverharding.

Kunnen In principe is het voor weggebruikers fysiek mogelijk om het gewenste verkeersgedrag te vertonen. Het is echter voor bestuurders ook mogelijk om de rotonde met hoge snelheid op de rijden, door het beperkte snelheidsremmende effect van drempels of het ontbreken van drempels 5.

Willen Een deel van de weggebruikers kiest er bewust voor om via de busbaan te rijden of via het fietspad de rotonde op te rijden. Dit blijkt onder andere uit beelden waarop een weggebruiker stopt voor de busbaan, vervolgens nog een ronde rijdt en dan toch besluit de busbaan op te rijden.

PvE Stadsstraat Europaweg projectnummer 0413188.228 16 maart 2023 revisie 0.3 Gemeente Haarlem

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

PvE Stadsstraat Europaweg projectnummer 0413188.228 16 maart 2023 revisie 0.3 Gemeente Haarlem

5 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN Dit hoofdstuk beschrijft de belangrijkste conclusies van de monitoring en aanbevelingen voor verbetering van de verkeersveiligheid.

5.1

CONCLUSIES

De resultaten van de monitoring laten zien dat de rotondes voor de weggebruikers moeilijk te begrijpen zijn, doordat deze in aanzienlijke mate afwijken van een ‘reguliere’ verkeerssituatie en de inrichting van de rotondes tekortkomingen kent. Daarnaast is het op de rotondes moeilijk voor weggebruikers om waar te nemen wat er van hen wordt verwacht. Doordat de rotondes afwijken van wat mensen gewend zijn en de inrichting niet voldoet, wordt ongewenst verkeersgedrag onvoldoende voorkomen en op sommige punten zelfs uitgelokt. Dit leidt op hoofdlijnen tot de volgende risicovolle situaties: •

•

•

•

6

De voorrangssituatie voor fietsverkeer is onduidelijk, doordat zij eerst voorrang krijgen, dan voorrang moeten verlenen en daarna weer voorrang krijgen. Daarnaast suggereert de inrichting, door de aanwezigheid van haaientanden en doorlopend rood asfalt, dat het fietsverkeer ook op de busbaan voorrang heeft. Daarbij trekt het verkeer van wie het fietsverkeer voorrang krijgt de aandacht van het fietsverkeer, waardoor de kans groot is dat de aandacht niet of (te) laat bij het verkeerslicht en de bus ligt. Roodlichtnegatie is dan ook één van de problemen die zich hier voordoet. In combinatie met de snelheid van de bus, met name op de Dorpstraat, leidt dit tot risicovolle situaties. De busbaan wijkt in kleur nauwelijks tot niet af van de rijbaan voor het overige gemotoriseerde verkeer. Daarnaast ligt het niet in lijn met de verwachtingen van de bestuurder, dat een tak van de rotonde alleen voor busverkeer is. Voor weggebruikers is dan ook onvoldoende waar te nemen, dat de busbaan een busbaan is. Op de rotonde met de Zwarteweg speelt Google Maps ook een rol, welke bestuurders de busbaan opstuurt 6. Wanneer verkeer gebruik maakt van de busbaan, komen zij vanuit een onverwachte hoek de andere rotondes op, wat voor onveilige situaties kan zorgen.

Daarbij komt dat de verkeerslichten op de rotonde niet altijd in werking lijken te treden, wanneer ander verkeer vanaf de busbaan de rotonde oprijdt. Dit vergroot het risico op (ernstige) conflicten. Hoge snelheid van gemotoriseerd verkeer op de rotonde door vorm van rotonde, waarbij er op sommige stukken (bijna) geen uitbuiging is. Daarnaast ontbreken er snelheidsremmers op plekken waar verkeer de rotonde op- en afrijdt6 of hebben de geplaatste snelheidsremmers een beperkt effect. Gemotoriseerd verkeer verleent in een aantal gevallen geen of laat voorrang aan fietsverkeer, met name op fietsoversteken met fietsers in twee richtingen. Door de complexe rijtaak op deze punten en de hoge snelheid die kan worden behaald, lijkt het moeilijk om het fietsverkeer vanuit twee richtingen op tijd waar te nemen. Daarnaast speelt op de rotonde met de Dorpsstraat op de oostelijke tak ook zichtbelemmering door begroeiing een rol.

De gemeente heeft aangegeven dat dit inmiddels is opgelost.

PvE Stadsstraat Europaweg projectnummer 0413188.228 16 maart 2023 revisie 0.3 Gemeente Haarlem

•

De opstelstroken voor het verkeerslicht leiden tot onduidelijkheid over welke richting verkeer op de rotonde opgaat en of de rotonde één rijbaan of twee rijbanen kent.

•

Specifiek op de rotonde met de Zwarteweg speelt onduidelijkheid over het verloop van de fietsstraat. Zo is voor het gemotoriseerde verkeer op de fietsstraat onvoldoende uit de inrichting op te maken, dat zij linksaf dienen te slaan.

Kortom, de basis van de rotondes voldoet niet, waardoor weggebruikers niet het gewenste verkeersgedrag vertonen (hoge snelheid, geen voorrang verlenen), wat leidt tot meerdere risicovolle situaties en in sommige gevallen tot ongevallen. De ongevallen die zijn geconstateerd, betreffen voornamelijk conflicten tussen gemotoriseerd verkeer en fietsers (dit speelt met name op de Van Cleeffkade en de Dorpsstraat) en conflicten tussen bussen en fietsers (dit speelt met name op de Dorpsstraat). Naast de ongevallen, hebben zich meerdere situaties voorgedaan waarin deze typen conflicten ontstonden. In die gevallen bleef het bij een licht conflict of een bijna-ongeval. Vanwege de frequentie waarin deze typen conflicten plaatsvinden, lijkt er bij de ongevallen in ieder geval geen sprake te zijn van een situatie die toevallig tijdens de periode van monitoring heeft plaatsgevonden.

5.2

AANBEVELINGEN

Echter, omdat de risico’s voor een belangrijk deel ontstaan doordat het fundament van de rotondes niet voldoet, is de algemene aanbeveling om eerst nader te onderzoeken op welke wijze de rotondes meer in overeenstemming gebracht kunnen worden met de richtlijnen en het verwachtingspatroon van de weggebruiker. Mogelijke fundamentele wijzigingen die nader onderzocht kunnen worden zijn: • • •

Op elke rotonde een keuze maken voor één – of tweerichtingsfietspaden op de rotondes; Aanpassen van de vorm van de rotondes (Dorpsstraat en Van Cleeffkade),waardoor ze een groter snelheidsremmend effect hebben. Bus niet langer in laten grijpen op de voorrangssituatie. Mogelijke opties, die nader onderzoek behoeven, zijn: o Bus mee laten gaan met overig verkeer bij oprijden van rotonde, hierbij verdwijnt de busbaan. Indien de busbaan behouden blijft, bestaat het risico op afdekongevallen, omdat de bus en overig gemotoriseerd verkeer naast elkaar de rotonde oprijden. o Voorrangsplein, waarbij de bus en overig gemotoriseerd verkeer op het plein van dezelfde rijstrook gebruik maken. Hierbij voegen de busbaan en de reguliere rijstrook samen voor het oprijden van het plein. Eventueel kan hier middels een verkeerslicht voorrang voor de bus geregeld worden.

In de tussentijd wordt geadviseerd om de volgende quick wins door te voeren:

Burgemeester Kasteleinweg (N196) – Dorpsstraat •

7

Het op orde brengen van de markeringen7:

De gemeente heeft aangegeven dat dit inmiddels is opgelost.

PvE Stadsstraat Europaweg projectnummer 0413188.228 16 maart 2023 revisie 0.3 Gemeente Haarlem

o

o

•

•

•

Op de oostelijke tak ononderbroken asmarkering, blokmarkering en pijlmarkering op de fietsoversteek aanbrengen. De pijlmarkering dient ter extra attentie dat fietser van twee richtingen komen. Belijning opstelruimte aanbrengen bij het verkeerslicht voor gemotoriseerd verkeer aan de oostkant van de rotonde.

Het steiler maken van het plateau bij de oversteekplaatsen met fietsers in twee richtingen (op de oostelijke tak) om tegen te gaan dat gemotoriseerd verkeer met een hoge snelheid de rotonde afrijdt en de oversteek oprijdt. De busbaan uitvoeren in groen asfalt om het onderscheid tussen rijbaan en busbaan te verduidelijken. Dit is met name wenselijk op de eerste paar meters busbaan vanaf de rotonde. Het verwijderen van de begroeiing op de oostelijke tak van de rotonde met de Dorpsstraat. Op deze manier heeft het gemotoriseerde verkeer vanaf de oostelijke tak beter zicht op het fietsverkeer vanuit het noorden.

Burgemeester Kasteleinweg (N196) – Van Cleeffkade • Het op orde brengen van de markeringen8: o Op de oostelijke tak blokmarkering en pijlmarkering op de fietsoversteek aanbrengen. De pijlmarkering dient ter extra attentie dat fietser van twee richtingen komen. Op de zuidelijke tak dient op een klein stuk nog blokmarkering aangebracht te worden. • De busbaan uitvoeren in groen asfalt om het onderscheid tussen rijbaan en busbaan te verduidelijken. Dit is met name wenselijk op de eerste paar meters busbaan vanaf de rotonde. • Het steiler maken van het plateau bij de oversteekplaatsen met fietsers in twee richtingen aan de oostkant om tegen te gaan dat gemotoriseerd verkeer met een hoge snelheid de rotonde afrijdt en de oversteek oprijdt. Hierbij dient ook de markering toegevoegd te worden, die attendeert op de aanwezigheid van het plateau (is in het ontwerp wel opgenomen).

Burgemeester Kasteleinweg (N196) – Zwarteweg •

• •

8

De busbaan uitvoeren in groen asfalt om het onderscheid tussen rijbaan en busbaan te verduidelijken. Dit is met name wenselijk op de eerste paar meters busbaan vanaf de rotonde. Bij Google melding maken dat de tak met de busbaan op de Zwarteweg een busbaan is en niet langer toegankelijk is voor ander gemotoriseerd verkeer 8. Op de fietsstraat bij de rotonde met de Zwarteweg op het wegdek markering fiets aanbrengen en voor het gemotoriseerde verkeer pijlmarkering naar links aanbrengen (zie afbeelding 5.1). Op deze manier is voor gemotoriseerd verkeer duidelijker wat van hem of haar verwacht wordt. Indien dit niet het gewenste effect heeft, is een mogelijke andere oplossing het versmallen van het fietspad dat leidt naar de rotonde.

De gemeente heeft aangegeven dat dit inmiddels is opgelost.

PvE Stadsstraat Europaweg projectnummer 0413188.228 16 maart 2023 revisie 0.3 Gemeente Haarlem

Op deze manier wordt het fysiek onmogelijk gemaakt om nog met de auto via het fietspad de rotonde op te rijden.

Afbeelding 5.1. Markering fiets en pijlmarkering fietsstraat

BIJLAGE

BIJLAGE 1 ONTWERPTEKENINGEN Rotonde N196 Burgemeester Kasteleinweg – Dorpsstraat

Rotonde N196 Burgemeester Kasteleinweg – Van Cleeffkade