20221696502 1 Kunstwerk Zonnevechter op de Grote Markt Verplaatsing of behoud met of zonder fontein

Opinienota

Onderwerp Kunstwerk Zonnevechter op de Grote Markt: Verplaatsing of behoud met of zonder fontein Nummer Portefeuillehouder Programma/beleidsveld Afdeling Auteur Telefoonnummer Email Kernvraag aan de commissie

2022/1696502 Loenen, D. van 4.2 Economie, toerisme en cultuur ECDW Bruyne, B.M.C. de 023-5113487 b.de.bruyne@haarlem.nl Het college vraagt de commissie om zijn voorkeur uit te spreken voor een van de volgende varianten: a. De Zonnevechter te behouden op de Grote Markt en de fontein te restaureren en hiervoor een krediet beschikbaar te stellen inclusief jaarlijkse onderhoudskosten. b. De Zonnevechter te behouden op de Grote Markt zonder fontein en de fonteinbak te verwijderen. c. De Zonnevechter te verplaatsen naar een meer geschikte locatie in Haarlem.

Behandelvoorstel voor de commissie

Het college stuurt de opinienota ter bespreking naar de commissie Ontwikkeling om een voorkeur aan te geven. Daarna volgt de uitwerking en besluitvorming.

Relevante eerdere besluiten

-vaststelling adviezen collectie kunst in de openbare ruimte (2012/206973) in college van B&W 26 juni 2012

Besluit college d.d. 23 mei 2023

1. Het college stelt de opinienota aan de commissie vast. de secretaris,

Kenmerk: 2022/1696502

de burgemeester,

1/6

1. Inleiding Het kunstwerk de Zonnevechter is een belangrijk werk binnen de stadscollectie van de gemeente Haarlem. De kunstenaar Arthur Spronken heeft het werk destijds gemaakt om op een waterpartij te plaatsen. Uiteindelijk is het werk op de Grote Markt geplaatst naast een kleine fontein, ontworpen door de toenmalige stadsarchitect. Het kunstwerk komt echter niet goed uit op de drukke Grote Markt. De Grote Markt geldt als ‘huiskamer van de stad’. Een plek van uitwisseling en ontmoeting, de plaats waar heel Haarlem samenkomt voor festiviteiten, manifestaties, markten en om gewoon te flaneren of op een terras te zitten. Door het intensiever gebruik van de Grote Markt is eerder de vraag gesteld hoe meer ruimte te creëren op het plein en of het niet mogelijk is het kunstwerk te verplaatsen. Daarnaast hebben zowel de fontein als de sculptuur en de directe omgeving van het kunstwerk veelvuldig te maken met vandalisme en met vernieling. De huidige adviescommissie Kunst in de Openbare Ruimte adviseert opnieuw het kunstwerk te verplaatsen zoals zij al eerder adviseerde in 2012. De situatie van de Zonnevechter op de Grote Markt vraagt dan ook om een urgente verandering. Deze opinienota schetst drie keuzes voor een definitieve locatie van de Zonnevechter in Haarlem. De directe aanleiding van deze nota zijn vragen van een aantal bewoners en van de gemeenteraad.

2. Kernvraag aan de commissie Het college vraagt de commissie zijn voorkeur uit te spreken voor een van de volgende varianten:

a. De Zonnevechter te behouden op de Grote Markt en de fontein te restaureren en hiervoor een krediet beschikbaar te stellen inclusief jaarlijkse onderhoudskosten. b. De Zonnevechter te behouden op de Grote Markt zonder fontein en de fonteinbak te verwijderen. c. De Zonnevechter te verplaatsen naar een betere locatie in Haarlem. Hiervoor zijn twee locaties onderzocht: in het water van de bolwerken in de Schotersingel en de centrale waterpartij in het Reinaldapark.

3. Overeenkomsten In alle drie de gevallen geldt dat het kunstwerk de Zonnevechter in eigendom is van de gemeente, daarmee deel uitmaakt van de stadscollectie kunst in de openbare ruimte en een goed en zorgvuldig beheer van het kunstwerk voorop staat.

Kenmerk: 2022/1696502

2/6

Thema Aan de hand van de volgende thema’s worden de verschillen tussen de drie keuzes verduidelijkt: De pleinruimte, ruimtelijke afweging voor het plein van de Grote Markt, de sculptuur ‘De Zonnevechter’, wat is de artistiek inhoudelijke afweging, de fontein, afweging relatie met het kunstwerk en het plein, Juridisch, welke juridische consequenties en Financieel, de geschatte kosten bij de drie opties. 4. Verschillen

a. Het kunstwerk behouden en de fontein restaureren

De pleinruimte De oude situatie wordt hersteld. In de toekomst is een eventuele grote aanpassing van de markt niet mogelijk, het zal rekening moeten houden met het kunstwerk en de fontein.

De sculptuur ‘De Zonnevechter’ Als het kunstwerk op de Grote Markt blijft met een herstelde fontein dan is daarmee een definitieve keuze voor de locatie gemaakt en voor het kunstwerk in deze vorm met de oude fontein. De kunstenaar Arthur Spronken was niet voor een verplaatsing omdat hij het werk voor de Grote Markt heeft ontworpen. Met de Zonnevechter maakte de kunstenaar een historische verwijzing naar de Grote Markt als toernooiveld tijdens de Middeleeuwen.

De fontein Restauratie van de fontein vergt een forse investering. Het hele watersysteem, pompen en leidingen, dient vervangen te worden; ook is de afdichting van de bak en het voegwerk niet meer in orde. De huidige watervoorziening van de fontein is verouderd en werkt op drinkwater. Het eenmalig gebruik van kraanwater past niet meer binnen de duurzaamheidsambities van de stad. Een duurzame oplossing met hergebruik van water betekent dat een extra investering voor het aanbrengen van een waterkelder en machinekelder (zie financieel). Ook het jaarlijks onderhoud zal duurder worden omdat er een filtersysteem nodig is om de waterkwaliteit te borgen. Aandachtspunten bij de afweging om de fontein te restaureren is dat door de vorm en verlaagde ligging de fontein in de praktijk meer als een afvoerput dan als waterbassin fungeerde. De fontein had te kampen met veel vandalisme en vervuiling. Ook is vanaf de Markt het water weinig zichtbaar.

Kenmerk: 2022/1696502

3/6

Financieel De raming voor de restauratie van de fontein bedraagt 177.000 euro. Ook het jaarlijks onderhoud zal duurder zijn in verband met het filtersysteem: jaarlijks 12.000 euro (inclusief waterverbruik, verversing en calamiteiten).

b. Het kunstwerk behouden zonder fontein

De pleinruimte De huidige situatie waarbij de fontein niet meer werkt en afgedekt is, is op zich werkbaar, alleen is het niet esthetisch. Het wegwerken van de fontein kan wel beter. Ook moet een oplossing komen voor het wegwerken van de hekken bij de fontein als afscherming tijdens de markten en evenementen.

De sculptuur ‘De Zonnevechter’ De kunstenaar ontwierp het werk om op een waterpartij te plaatsen. Dat is destijds niet gelukt. De fontein is er later bij gekomen en niet zelf door de kunstenaar ontworpen. In die zin kan het beschouwd worden als twee losse elementen. Het kunstwerk kan ook zonder een werkende fontein op de Grote Markt staan.

De fontein De fontein wordt dan helemaal afgesloten en goed afgedekt. Daarmee is de situatie ook veiliger gemaakt. De gemeente hoeft dan geen fontein te renoveren en onderhoud te plegen.

Financieel Dit is uiteraard de goedkoopste optie, waarbij het afsluiten van de watermeter ook kostenbesparend in het onderhoud is.

c. Het kunstwerk verplaatsen

De pleinruimte

Kenmerk: 2022/1696502

4/6

Een open pleinruimte biedt de meeste mogelijkheden voor flexibel gebruik. Het weghalen van de fontein biedt ruimte en voordelen voor bewoners en/of ondernemers, voor de markten, evenementen, terrassen en voor vrije doorloop op de Grote Markt.

De sculptuur ‘De Zonnevechter’ Het abstract expressieve kunstwerk ‘De Zonnevechter’ van kunstenaar Arthur Spronken (1930-2018) is zeer waardevol voor de kunstcollectie van de stad. Het kunstwerk komt echter niet goed tot zijn recht op deze locatie. Het is bedoeld om te plaatsen op een waterpartij. Destijds kon dat niet gerealiseerd worden en is als compromis pas later een fontein toegevoegd. Daarom vormen het kunstwerk en de fontein geen geheel. Daarbij hebben zowel de fontein als de sculptuur veelvuldig te maken met vandalisme. De adviescommissie Kunst in de Openbare ruimte adviseerde te onderzoeken of het kunstwerk verplaatst kan worden want het werk past beter in een groene omgeving, waar het de ruimte heeft in plaats van de drukke Grote Markt en de gebouwen er omheen. De adviescommissie Kunst in de Openbare Ruimte adviseerde in 2012 verplaatsing van het kunstwerk te onderzoeken (2012/206973). De kunstenaar A. Spronken wilde niet meewerken aan een verplaatsing. In 2018 is de kunstenaar overleden. Met de familie is al meerdere malen contact gezocht. De familie is ook middels een brief op de hoogte gebracht over de opinienota met de verschillende scenario’s. Drie alternatieve locaties zijn onderzocht: in het water van de bolwerken in de Schotersingel, de centrale waterpartij in het Reinaldapark en de Haarlemmerhout.

Plaatsing in het water van de bolwerken en het Reinaldapark zijn als beste locaties voor het kunstwerk aangewezen waarbij het kunstwerk op het water geplaatst wordt en alle ruimte krijgt (zie bijlage). Een plaatsing in de Haarlemmerhout is niet onmogelijk maar heeft niet de voorkeur. Het water in de Hout is namelijk vrij ondiep en het beeld is naar verhouding te groot voor het wateroppervlak. Ook ligt het kunstwerk dan te laag t.o.v. het maaiveld waardoor het weinig zichtbaar is. Daarbij zijn de zichtlijnen tussen het Provinciehuis en het Hildebrandmonument met deze plaatsing verstoord wat je zou kunnen oplossen door het kunstwerk meer zijdelings te plaatsen. De Zonnevechter krijgt dan wel een ‘weggestopte’ positie die geen recht doet aan het kunstwerk.

De fontein De verplaatsing van het kunstwerk betekent ook het volledig verwijderen van de fontein en heraanleg van de bestrating op de Grote Markt.

Financieel

Kenmerk: 2022/1696502

5/6

De geschatte kosten voor de verplaatsing van het kunstwerk is nog indicatief. Het hangt af van de mogelijke locatie. Naar schatting bedraagt verplaatsing van het kunstwerk minimaal 25.350 euro. De heraanleg van de bestrating wordt geschat op totaal 30.000 euro (sloopwerk en aanbreng nieuw materiaal). Hiervoor is extra budget noodzakelijk, totaal 55.000 euro eenmalig.

5. Duurzaamheidsparagraaf Bij herstel van de fontein is behoud van het huidige systeem niet duurzaam. De huidige watervoorziening van de fontein is verouderd en werkt op drinkwater. Het eenmalig gebruik van kraanwater past niet meer binnen de duurzaamheidsambities van de stad. Een duurzame oplossing met hergebruik van water betekent dat een extra investering voor het aanbrengen van een waterkelder en machinekelder (zie financieel). Ook het jaarlijks onderhoud zal duurder worden omdat er een filtersysteem nodig is om de waterkwaliteit te borgen.

6. Vervolg Het voorkeurscenario wordt nader uitgewerkt. -Bij verplaatsing wordt de nieuwe locatie inclusief het uitvoeringstraject en de kosten van de (ver)plaatsing nader uitgewerkt in het voorstel. -Bij herstel van de fontein zal een verzoek om budget aan de raad worden voorgelegd. 7. Bijlage - Uitwerking Omgevingsbeleid twee locaties verplaatsing kunstwerk

Kenmerk: 2022/1696502

6/6