20210492095 2. Bijlage 1 Omgevingsvisie Haarlem 2045 Toekomstgericht met aandacht voor historie

Omgevingsvisie Haarlem 2045

Toekomstgericht met aandacht voor historie

Hoe zorgen we dat Haarlem ook in 2045 een aantrekkelijke stad is?

Haarlem staat de komende decennia voor een aantal grote opgaven die veel veranderingen in de bebouwde omgeving teweeg zullen brengen. Met deze omgevingsvisie geven we richting aan een ontwikkeling van de stad die deze opgaven als kans benut om Haarlem ook in de toekomst aantrekkelijk te houden.

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

4

VOORWOORD

Ik zie het Spaarne stromen hoor de Bavo slaan en spring op de fiets want de stad roept m’n naam ... want de stad roept m’n naam Hier ben ik thuis hier ken ik elke straat, ieder plein Dit is mijn huis hier is het goed, hier wil ik zijn Deze strofes uit het lied Hier wil ik zijn (Ode aan Haarlem) van Roel van Velzen, geschreven ter ere van het 775 jarig bestaan van Haarlem, beschrijven voor mij heel goed wat Haarlem is. Een stad vol van geschiedenis, maar ook een stad in het nu. Een stad waar je wil wonen, een stad waar je wil zijn. Een middelgrote stad, maar wel een met allerlei grote opgaven voor zich, als woningbouw, energietransitie, het aanpassen aan het veranderend klimaat. Een stad die we dagelijks op allerlei manieren doorkruizen, om te wonen, te werken of te recreëren, onderdeel ook van een dynamische grotere regio. Een dorp vermomd als stad, gaat het lied verder. Ook dat is Haarlem. Een stad waar mensen elkaar kennen. Een stad waar mensen gelukkig zijn. Heel belangrijk is dat Haarlem een stad blijft die ook in de toekomst voor iedereen is. Voor mensen met verschillende achtergronden en opleiding, een stad voor jong en oud. Juist die veelzijdigheid is wat Haarlem voor velen zo aantrekkelijk maakt. Om aantrekkelijk te blijven moet de komende jaren veel gebeuren. Er komt veel op ons af.

Veel woningen moeten worden gebouwd, energienetwerken aangelegd, meer groen aangelegd en nog veel meer. Deze omgevingsvisie geeft daar richting aan en moet inwoners, bedrijven, instellingen en iedereen die wil mee werken aan het verder vormgeven van onze mooie stad helpen om plannen te maken en te realiseren.

We gaan overal aan de slag, maar in het bijzonder op plekken die in de omgevingsvisie icoonprojecten worden genoemd. Zoals bijvoorbeeld de ontwikkelzones, nieuwe knooppunten, maar ook bijvoorbeeld in woongebieden als Meerwijk of het Ramplaankwartier. Ik ben trots op deze omgevingsvisie die tot stand gekomen is in samenspraak met velen. Ik hoop dat de visie inspireert en richting geeft. De omgevingsvisie wil bijdragen aan, om in de termen van de Ode aan Haarlem te blijven, een Haarlem waar nieuwe ideeën worden beloond, zodat Haarlem ook in 2045, wanneer Haarlem 800 jaar bestaat, de stad is waar je van droomt. Haarlem pas thuis als ik daar ben Zo goed voor elkaar die plek, dat dorp vermomd als een stad Haarlem Als ik jou toch niet had Floor Roduner Wethouder Ruimtelijke Ontwikkeling

5

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

Inhoud Deel 01 Inleiding Voorwoord

Deel 02 Analyse 05

05 Identiteit

01 Samenvatting

08

5.1 Oog voor elkaar 5.2 Oog voor kwaliteit 5.3 Oog voor ontspanning

02 Inleiding

18

06 Trends en ontwikkelingen

De tijdgeest Leeswijzer

20 22

03 Wat is een omgevingsvisie 04 Context

24

30

6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6

07 Haarlemse opgaven 7.1 7.2 7.3 7.4 7.5 7.6

6

Globalisering Duurzaamheid Bevolking COVID-19 Technologische ontwikkelingen Veranderende rol van de gemeente

Versterken aantrekkelijke woon- én werkstad voor iedereen Versterken sociaal weefsel Klimaatbestendig Haarlem Gezonde stad voor mens en dier Energietransitie in Haarlem Duurzaam bereikbare stad

38 40 42 43

46 48 50 52 54 55 56

58 61 61 62 62 63 63

INHOUD

Deel 03 Visie

Deel 04 Uitvoering

08 De visie

10 Uitvoering

8.1 Integrale Visie 8.2 Icoonprojecten

09 Verdiepende uitwerking per integrale opgave 9.1 9.2 9.3 9.4 9.5 9.6

Uitwerking: aantrekkelijke woon- én werkstad voor iedereen Uitwerking: versterken sociaal weefsel Uitwerking: klimaatbestendig Haarlem Uitwerking: gezonde stad voor mens en dier Uitwerking: energietransitie in Haarlem Uitwerking: duurzaam bereikbare stad

64 66 78

10.1 Van visie naar uitvoering en sturing 10.2 De stedelijk strategische uitwerking 10.3 Blijven sturen op en bijsturen van de omgevingsvisie

134 136 137 150

86 88 98 108 114 120 126

7

01

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

Samenvatting

8

INLEIDING

9

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

“Hoe kunnen we ervoor zorgen dat de stad over 25 jaar nog net zo prettig, zo niet prettiger is om in te wonen, te werken en te recreëren. Dat vraagt dat we vooruit kijken op alle terreinen die horen bij een stad.” Dit is de samenvatting van de omgevingsvisie van Haarlem. U vindt hier in vogelvlucht de essentie van deze visie. Prettig wonen en leven in Haarlem is een gegeven van dit moment, maar als Haarlemmers hebben we ook een verantwoordelijkheid voor de stad in de toekomst. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat de stad over 25 jaar nog net zo prettig, zo niet prettiger is om in te wonen, te werken en te recreëren. Dat vraagt dat we vooruit kijken op alle terreinen die horen bij een stad. Dat doen we met een omgevingsvisie. De omgevingsvisie bestaat uit vier delen, en is als volgt opgebouwd:

10

INLEIDING

01

02

03

04

De Inleiding

De Analyse

De Visie

Uitvoering

Een inleidend deel 1, waarin we beschrijven wat u kunt verwachten van een omgevingsvisie en hoe u die moet zien ten opzichte van de Omgevingswet en het omgevingsplan.

In deel 2 beschrijven we de stad waarvoor we een omgevingsvisie maken, we bekijken de grote trends en ontwikkelingen voor de toekomst en koppelen die aan de opgaven die daaruit volgen en waarop deze visie een antwoord moet geven.

De daadwerkelijke visie op de leefomgeving vindt u in deel 3. In dit deel zetten we de stip op de horizon voor 2045 en laten we zien hoe de stad er uit kan komen te zien.

Deel 4 tenslotte gaat in op de vraag hoe we de omgevingsvisie tot uitvoering gaan brengen en hoe we tijdens dat traject volgen of we onze ambitie ook echt waar kunnen maken.

11

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

Inleiding Wat is een omgevingsvisie

De omgevingsvisie is een brede integrale visie voor Haarlem. De visie verbindt beleidsopgaven vanuit verschillende sectoren met elkaar op het gebied van bereikbaarheid, wonen, duurzaamheid, economie, sociale netwerken, cultuur, kortom alles dat hoort bij de stad. De omgevingsvisie bouwt voort op een aantal al bestaande brede documenten, zoals de Toekomstvisie Haarlem 2040 en de Structuurvisie Openbare Ruimte. Daarnaast is ook geput uit een aantal sectorale beleidsdocumenten zoals de nieuwe economische visie. De omgevingsvisie is een visie op hoofdlijnen. De visie laat zien wat de ruimtelijke consequenties zijn van de huidige opgaven én van geschetst toekomstig beleid.

Participatie

Een omgevingsvisie opstellen is geen zaak van de gemeente alleen. De omgevingsvisie is opgesteld in samenspraak met vele Haarlemmers. Vanwege de coronapandemie is deze participatie anders verlopen dan vooraf bedacht. De tentoonstelling van Panorama Nederland in de Haarlemse centrale bibliotheek was de aftrap van het participatietraject. Daar konden mensen nog langskomen. De coronapandemie maakte fysieke participatie onmogelijk, vandaar dat werd gekozen voor een vorm van digitale participatie. Dit beperkte enerzijds de mogelijkheden maar leidde er gelukkig ook toe dat veel Haarlemmers met nieuwe inzichten meededen die eerder niet deel namen aan participatietrajecten.

Regio

Haarlem is onderdeel van de Metropoolregio Amsterdam (MRA), de hoofdstad van Noord Holland én de centrumstad van Zuid Kennemerland. De gemeenten in de MRA en Zuid Kennemerland zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Mensen kunnen wonen in Heemstede, werken in Haarlem, naar de schouwburg gaan in Amsterdam, sporten in Bloemendaal en in Zandvoort naar het strand gaan, of vice versa. Kortom, ons dagelijks leven houdt niet op bij de gemeentegrens. Haarlem is onderdeel van een Daily Urban System (het gebied waarbinnen het dagelijks leven zich afspeelt), dat naast de MRA ook strekt tot Leiden en Den Haag.

12

INLEIDING

De Analyse Identiteit

Hoe identificeer je een stad? Aan de mensen, aan de gebouwen of aan beide? De gebouwde omgeving zegt vaak veel over de inwoners van de stad. Het zijn de mensen die op basis van hun ideeën, inzichten en idealen met elkaar een leefomgeving hebben gemaakt waarin zij goed gedijen. Zoals de stad door de eeuwen heen is veranderd, zijn ook haar inwoners veranderd. Maar sommige gedeelde waarden blijken verrassend constant. De constante is dat Haarlem altijd een stad is geweest waar de mensen oog voor elkaar, voor kwaliteit en voor ontspanning hebben. Dat zijn waarden die we graag willen behouden.

Trends & Ontwikkelingen

Feit is dat de wereld voortdurend verandert en dat gegeven heeft invloed op de manier waarop we de leefomgeving gebruiken en moeten inrichten. Om helder te krijgen waar de Haarlemse leefomgeving in de nabije toekomst op voorbereid moet zijn, omschrijven we welke grote en belangrijke trends en ontwikkelingen gaande zijn.

Haarlemse opgaven

Door de trends en ontwikkelingen te bekijken met de identiteit van Haarlem als leidraad kunnen we de opgaven voor de stad bepalen. De opgaven zijn zo benoemd dat we de identiteit versterken en tegelijkertijd trends en ontwikkelingen het hoofd bieden.

Identiteit

+ Trends & ontwikkelingen

= Haarlemse opgaven

De zes integrale Haarlemse opgaven: 1. Versterken aantrekkelijke woon- én werkstad voor iedereen 2. Versterken sociaal weefsel 3. Klimaatbestendig Haarlem 4. Gezonde stad voor mens en dier 5. Energietransitie in Haarlem 6. Duurzaam bereikbare stad

13

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

De Visie Om de inpassing van alle ruimtelijke claims behorende bij de zes opgaven in goede banen te leiden, maakt Haarlem zes strategische keuzes. Deze keuzes geven richting aan de ontwikkeling van de stad zodat de schaarse ruimte optimaal wordt benut, dat de opgaven een plek krijgen en de Haarlemse identiteit overeind blijft. De zes strategische keuzes met bijbehorende twaalf speerpunten vormen de essentie van de visie.

De zes strategische keuzes voor de leefomgeving dragen bij aan de integrale opgaven waar Haarlem voor staat. De keuzes worden niet uniform over heel Haarlem op dezelfde manier uitgevoerd maar houden rekening met de eigenschappen van de verschillende buurten. Dit betekent een verdere uitwerking op gebiedsniveau in samenwerking met iedereen die een rol speelt bij de ontwikkeling van Haarlem. Met het opstellen van deze visie zijn we niet klaar tot 2045. De visie wordt eens in de zoveel tijd bijgesteld.

01 Mengen & verdichten

03 Vergroenen & vernatten

We moeten extra woningen bouwen om te zorgen dat er voor alle doelgroepen een woning is. Hierbij is niet de kwantiteit leidend maar de kwaliteit. Dit betekent dat we de waardevolle karakteristieken van Haarlem en Spaarndam koesteren, dat de woonwerkbalans minimaal gelijk blijft, de groene landschappen worden verbeterd en het autoverkeer niet toeneemt. De extra woningen komen vooral rondom de HOV knooppunten en in de ontwikkelzones.

Als we nu niet starten met de aanpak van de toenemende gevolgen van de klimaatverandering dan staan over dertig jaar delen van Haarlem bij regenbuien onder water en bij hittegolven is het onleefbaar in de stad. Haarlem gaat daarom de groen- en waterstructuur in de stad versterken. Niet alleen stelt het ons in staat de gevolgen van klimaatverandering beter op te vangen, het levert ook een gezonde leefomgeving op.

Dat doen we door: • woningbouw te concentreren in grootschalige gebiedsontwikkelingen; • een substantieel aantal arbeidsplaatsen toe te voegen aan de Waarderpolder en bij OV-knooppunten; • bestaande wijken te beschermen: menging en cultuurhistorische waarden behouden.

02 Buurtgericht ontwikkelen Om elkaar te begrijpen en gezamenlijk aan de toekomst van de stad te kunnen bouwen is het belangrijk dat we elkaar ontmoeten. Zonder wederzijds begrip ontstaat tweedeling en polarisatie. Ontmoeten gaat gemakkelijker op de fiets en te voet en op plekken waar mensen van nature samenkomen. Het fiets- en voetgangersnetwerk en de sociale basisinfrastructuur worden versterkt en beter aan elkaar gekoppeld. Deze sociale basisinfrastructuur bestaat uit clusters van sociale voorzieningen genaamd ‘huis van de wijk’, toegankelijke hulp- en zorgvoorzieningen, sportvoorzieningen, onderwijsvoorzieningen en vrije tijdsvoorzieningen. De ambitie is dat Haarlemmers belangrijke dagelijkse voorzieningen binnen maximaal tien minuten op de fiets, of te voet kunnen bereiken. Dat doen we door:: • het versterken van het tien-minuten netwerk en de stadsstraten; • het versterken van de sociale basis en ontmoetingsplaatsen in de buurt.

14

Dat doen we door: • ruimte te creëren voor klimaatadaptatie ten koste van ruimte voor de auto; • het versterken van de boezemwaterstructuur.

VOORWOORD

05 Ruimte voor de energietransitie

04 Bevorderen gezonde leefomgeving Extra groen en water zorgen voor een betere luchtkwaliteit, biodiversiteit en nodigen uit tot sporten, fietsen, wandelen, spelen, ontspannen en het ontmoeten van anderen. In deze omgevingsvisie worden de recreatieve routes door de stad gecombineerd met de groen- en waterstructuren. Als de stad groeit, neemt het belang van het omliggende landschap evenredig toe. Er moeten in de omgeving meer natuurgebieden komen om de gebieden met de hoogste natuurwaarden, zoals de Kennemerduinen, te beschermen tegen teveel bezoekers. In de omgeving van Haarlem zorgen we voor meer natuurwaarde en mogelijkheden voor recreatie. Dat doen we door: • meer kwaliteit toe te voegen in het buitengebied: onder andere door het opwaarderen van de natuurwaarde van landbouwgrond; • het versterken van ecologische verbindingen door en om de stad tussen hotspots.

Duurzame energie en warmtewinning kosten ruimte, zowel boven- als ondergronds. De benodigde voorzieningen kunnen niet allemaal in het stedelijke gebied landen. Bedrijventerrein Waarderpolder en het omliggende landschap spelen hierbij een belangrijke rol. Ook vraagt de ruimteclaim die de energietransitie met zich meebrengt afstemming met de beschikbare ruimte in de ondergrond. Deze enorme puzzel kan alleen worden gelegd als er integrale ontwerpen voor het omliggende landschap worden gemaakt en de regie wordt genomen op de ondergrond. In deze omgevingsvisie reserveren we ruimte waar we weten dat deze nodig is. Dat doen we door: • ruimte te reserveren en vrij te maken voor energietransitie.

06 Mobiliteits­transitie Om een groeiende stad bereikbaar en in beweging te houden, zet Haarlem in op andere vormen van mobiliteit. Binnen de stad reizen we zoveel mogelijk te voet of met de fiets, de reizen van en naar de stad doen we zoveel mogelijk met het openbaar vervoer en de fiets en we gebruiken de (elektrische) auto alleen als het niet anders kan. De HOV knooppunten zijn essentieel onderdeel van de mobiliteitstransitie en de verdichting van de stad. Er komt een nieuw OV knooppunt aan de oostkant van de stad en bestaande OV knooppunten worden verbeterd. Dat doen we door: • regionale fietsverbindingen te verbeteren en te verbinden met het tien-minuten netwerk; • knooppuntontwikkelingen in combinatie met verbeteren van de HOV bereikbaarheid.

15

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

De integrale visiekaart Op deze kaart is op de hoofdlijn te zien hoe alles samenkomt in de fysieke leefomgeving.

16

0m

500m

1km

2km

INLEIDING

NU

2045 De visie is ook conceptmatig gevisualiseerd. Zichtbaar is wat de strategische keuzes voor de leefomgeving van Haarlem zullen betekenen in de toekomst ten opzicht van het heden. • Ontwikkeling van drie OV knooppunten. • Intensivering werkgebied Waarderpolder. • Mengen en verdichten in de stad. • Drie sterke landschappen verbonden met elkaar via groene routes. • Meer water en groene plekken in de wijken. • Aaneengesloten stedelijke weefsel.

VISIEKAART Legenda Centrumgebied Centraal Stedelijk Gebied Ontwikkelzone Integraal te ontwikkelen woongebied Integraal te ontwikkelen werk-woongebied Bedrijventerrein Intensief werkgebied Gebied met samenhangend economisch profiel Wijk met complexe stapeling van opgaven Beschermd stadsgezicht Groen Stadsrandpark Oost Landschap Binnenduinrand Toekomstlandschap met o.a. energie-opwekking Water Nieuwe hoofdboezemwaterverbinding (voorlopig) Polder Stadsstraat HOV busverbinding Nieuwe HOV busverbinding Nieuwe lightrailverbinding (indicatief) Treinverbinding Regionale autoring Autoverbinding 10-minuten netwerk (voorlopig) Plein Pontverbinding Treinstation Busstation HOV-halte Ecologische verbinding Ecologische verbinding (voorlopig) Mengen en verdichten: - ontwikkellocatie Buurtgericht ontwikkelen (indicatief): - sociaal-maatschappelijke cluster Vergroenen en vernatten (indicatief): - grootschalige waterberging - ruimte voor extra polderwater - toevoegen ruimte voor water Bevorderen gezonde leefomgeving - ecologische verbinding - landschapsontwikkeling Ruimte voor energie (voorlopig): - potentiële warmtebron - energiestation - energie-opwekking Mobiliteitstransitie (indicatief) - stadsdeelhub - stadspoort - distributiehub

De visie wordt concreet in de icoonprojecten. In de icoonprojecten komen verschillende strategische keuzes samen en ze zijn daarom illustratief voor de koers die we als Haarlem willen varen. Onder deze projecten vallen bijvoorbeeld de ontwikkelzones, waar we woningen en werkgelegenheid realiseren, versterkingen in het tien-minuten-netwerk voor fietsers en wandelaars, het intensiveren van de zuidstrook Waarderpolder tot een intensief en toekomstbestendig werkgebied en het versterken van de grote OV-knooppunten in de stad.

Uitvoering Van omgevingsvisie naar uitvoering via programma’s en gebieden

De volgende stap is om de omgevingsvisie verder uit te werken in verschillende programma’s, gericht op de uitvoering van de visie. Daarbij gaat het om thematische programma’s, gebiedsprogramma’s en zoneontwikkeling. De programma’s tezamen vormen het stedelijk omgevingsprogramma dat moet worden opgenomen in het omgevingsplan Haarlem.

Monitoring

Het efficiënt en doeltreffend realiseren van de opgaven vraagt om een continue integrale afweging. Vanuit de wens om te kunnen bewaken of en in hoeverre gestelde doelen worden bereikt en genomen maatregelen effectief zijn en de filosofie ‘meten is weten’, is een Haarlems monitoringsinstrument ontwikkeld in de vorm van een dashboard.

17

02

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

Inleiding

18

INLEIDING

19

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

De tijdgeest Een visie is een blik naar de toekomst, een stip aan de horizon; in deze omgevings­ visie vertellen we welke kansen we zien voor onze stad en haar omgeving en welke doelen we nastreven, welke ambities we najagen, maar ook voor welke uitdagingen we staan. We plukken die doelen en ambities niet zomaar uit de lucht, maar kijken zorgvuldig naar trends en ontwikkelingen die de tijd van nu markeren. Vervolgens benoemen we een aantal opgaven voor de stad en haar toekomst. Niet alles wat wij wensen, kunnen we omzetten in daden; we zijn immers onderdeel van een breed netwerk, van inwoners, partners, en ondernemers, bestuurders en de regio. We moeten gezamenlijk verder en voorwaarts en dus moeten we keuzes maken.

“De omgevingsvisie is een projectie van de toekomst, gemaakt met de kennis van nu” 20

De omgevingsvisie is een projectie van de toekomst, gemaakt met de kennis van nu. We leven in een tijd van grote transities. Waar mensen het drie decennia geleden nog absurd vonden om een mobiele telefoon aan te schaffen, is een wereld zonder smartphone nu ondenkbaar. We zijn meer onderling verbonden dan ooit en dit brengt zowel kansen als opgaven met zich mee. Door de digitalisering heeft het delen van kennis en van materiële zaken, via online platforms (auto’s, vakantieverblijven) een enorme vlucht genomen. Een goede internet­ verbinding lijkt soms belangrijker dan fysieke aanwezigheid. Tijdens de coronapandemie is dat zelfs letterlijk belangrijker. Een groot deel van de mensen werkt thuis en is afhankelijk van die goede verbinding. Als we uitzoomen zien we dat het klimaat in korte tijd enorme veranderingen heeft ondergaan. De seizoenen zoals we die kenden, zijn al lang niet meer vanzelfsprekend. De zomers zijn droger en heter, de zeespiegel stijgt en wolkbreuken komen frequenter voor. Als we op deze manier met onze planeet om blijven gaan, zullen de veranderingen alleen maar toenemen. Het klimaat geeft een alarmsignaal af en dat moeten we serieus nemen. Dat betekent dat we in onze omgevingsvisie goed moeten kijken naar hoe we bij onze wensen voor de stad rekening houden met het klimaat en de leefomstandigheden die, zoals we nu met corona zien, heel snel kunnen veranderen.

INLEIDING

Alles samengenomen is duidelijk dat we ons op een kantelpunt bevinden. De stad en de samenleving gaan de komende decennia veranderen. Van de manier hoe we met energie omgaan, de invloed van technologie, de manier waarop we reizen, tot de manier waarop we met elkaar omgaan. Nu hebben Haarlemmers door de eeuwen heen voor vele opgaven gestaan. Er zijn woningen gebouwd voor oude en nieuwe Haarlemmers, we hebben gezorgd dat we droge voeten houden, bedrijven zijn opgericht, verbindingen aangelegd met de wereld om ons heen. In deze visie beschrijven we onze opgaven, met daarbij mogelijke oplossingen die kansen kunnen bieden voor Haarlem.

De stad is namelijk bij uitstek de plaats waar vernieuwingen het licht zien. Waar mensen samen komen om ideeën, kennis, gevoelens en producten uit te wisselen ontstaat dynamiek. Met de dynamiek van het collectief dat de stad ook kan zijn, kunnen we gezamenlijk de schouders zetten onder de uitdagingen die de toekomst vraagt. Ongetwijfeld zal een lezer in 2045 delen van dit document lezen, en met een glimlach denken: ‘dachten ze werkelijk dat Haarlem er in 2045 zo uit zou zien?’. Daarom is het goed deze omgevingsvisie te zien als een leidraad. Een leidraad die we kunnen bijstellen naargelang de dynamiek en de omstandigheden.

21

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

Leeswijzer 01 Dit stuk is zo geschreven dat het gemakkelijk kan worden gedigitaliseerd en vervolgens digitaal kan worden gelezen door bijvoorbeeld op thema relevante stukjes tekst op te vragen. Dit betekent dat sommige teksten dubbel in de visie voorkomen wanneer deze volledig van voor tot achter gelezen wordt. De visie bestaat uit vier delen:

Een inleidend deel, waarin we beschrijven wat u kunt verwachten van een om­­gevingsvisie en hoe u die moet positioneren ten opzichte van de Omgevingswet en het omgevingsplan.

Deel 03: Visie Hoofdstuk 8.1

Deel 02: Analyse

Hoofdstuk 7 Opgaven

Hoofdstuk 6 Trends & ontwikkelingen

Hoofdstuk 5 Identiteit

Deel 01: Inleiding

Hoofdstuk 4 Context

Hoofdstuk 3 Wat is een omgevingsvisie

Hoofdstuk 2 Inleiding

Hoofdstuk 1 Samenvatting

Icoonprojecten

We zetten in op behoud van identiteit en om dit te kunnen doen grijpen we de opgaven strategisch aan en vormt efficiënt ruimte­gebruik altijd het uitgangspunt. Zes strategische keuzes met 12 bijbehorende speerpunten vormen de essentie van de visie.

De speerpunten krijgen gestalte in de icoonprojecten. Deze icoonprojecten illustreren de koerswijziging van de stad en laten zien waar het vaststellen van de omgevingsvisie toe kan leiden. Er komen verschillende strategische keuzes samen en ze zijn van belang voor de toekomst van de gehele stad. Een deel zijn we al mee bezig en een deel pakken we later op. Per icoongebied wordt een korte toelichting geschreven die beschrijft welke opgaven er in terugkomen. De icoonprojecten worden allemaal benoemd op de integrale visiekaart.

Strategische keuze 1: Mengen & Verdichten

Speerpunten: 1. Woningbouw concentreren in grootschalige gebiedsontwikkelingen. (Icoonprojecten A-G, M & P) 2. Substantieel aantal arbeidsplaatsen toevoegen aan de Waarderpolder en bij de OV-knooppunten. (Icoonprojecten H, I & O) 3. Zorgvuldig omgaan met bestaande wijken: menging en cultuurhistorische waarden behouden.

Strategische keuze 2: Buurtgericht Ontwikkelen

Speerpunten: 4. Versterken 10-minuten-netwerk en stadsstraten. ( Icoonprojecten A-G, L & N) 5. Sociale basis en ontmoetingsplaatsen in de buurt versterken. (Icoonprojecten M & V)

Strategische keuze 3: Vergroenen & Vernatten

Speerpunten: 6. Ruimte creëren voor klimaatadaptatie ten koste van ruimte voor de auto. (Icoonprojecten J & N) 7. Boezemwaterstructuur versterken. (Icoonprojecten A, B, D, & N)

Strategische keuze 4: Bevorderen gezonde leefomgeving

Speerpunten: 8. Meer kwaliteit in het buitengebied: o.a. opwaarderen natuurwaarde van boerenland. (Icoonprojecten Q & V) 9. Ecologische verbindingen door en om de stad tussen hotspots versterken. (Icoonproject N)

Strategische keuze 5: Ruimte voor de Energietransitie

Speerpunten: 10. Ruimte reserveren en creëren voor energietransitie. (Icoonprojecten J, P, Q, R & V)

Strategische keuze 6: Mobiliteitstransitie

22

Hoofdstuk 8.2

Integrale visie

Speerpunten: 11. Regionale fietsverbindingen verbeteren en verbinden met het 10-minuten-netwerk. (Icoonprojecten K & L) 12. Knooppuntontwikkelingen in combinatie met verbeteren HOV-bereikbaarheid. (Icoonprojecten B, C, E, I, K, O & P)

A. Ontwikkelzone Zuid-West B. Ontwikkelzone Europaweg C. Ontwikkelzone Oostpoort D. Ontwikkelzone Spaarnesprong E. Ontwikkelzone Orionweg - Planetenlaan F. Ontwikkelzone Zijlweg G. Ontwikkelzone Spaarndamseweg H. Spaarnedriehoek & Zuidstrook Waarderpolder I. Knooppunt Haarlem Nieuw Zuid J. Wijken met complexe stapeling van opgaven, Leidsebuurt als pilot K. Verbeteren regionaal OV-netwerk, incl. ketenmobiliteit L. Ontbrekende schakels en verbeteren 10-minutennetwerk incl. fietsring M. Beatrixplein N. Dwars Door Schalkwijk O. Stationsgebied Haarlem P. Delftplein Q. Stadslandschappen Stadsrandpark Oost als pilot R. Integrale Vernieuwing Openbare Ruimte in Meerwijk (IVORIM) S. Ramplaankwartier T. Zorgcluster Spaarne Gasthuis U. Onderwijscluster Zijlweg V. Spaarnepark

INLEIDING

02

03

04

Daarna beschrijven we in in deel 2 de stad waarvoor we een omgevingsvisie maken, we bekijken de trends en ont­­wikkelingen voor de toekomst en koppelen die aan de opgaven waarop deze visie een antwoord moet geven.

De daadwerkelijke visie op de leefomgeving vindt u in deel 3. In dat deel zetten we de stip op de horizon voor 2045.

Deel 4 tenslotte gaat in op de vraag hoe we de omgevingsvisie tot uitvoering gaan brengen en hoe we tijdens dat traject volgen of en hoe we onze ambitie ook echt halen.

Deel 04: Uitvoering Hoofdstuk 9

Verdiepende uitwerking per integrale opgave Aantrekkelijke woon- én werkstad voor iedereen

Verdiepende uitspraken: • Haarlem concentreert binnenstedelijke toevoeging van woningen. • Haarlem behoudt gemengd stedelijke milieus. • Haarlem werkt aan gemengde hoogstedelijke milieus rondom OV-knooppunten. • Haarlem zet in op een duurzame en toonaangevende economische clusters. • Haarlem zet selectief hoogbouw in om de stad te verrijken. • Haarlem koestert erfgoed. • Haarlem maakt wijkwinkelgebieden toekomstbestendig. • Haarlem creëert ruimte voor de culturele sector.

Hoofdstuk 10 Uitvoering

Versterken sociaal weefsel

Verdiepende uitspraken: • Haarlem versterkt de functie van de binnenstad als levendig en aantrekkelijk centrum voor stad en regio. • Haarlem versterkt de centrumfunctie van Schalkstad. • Haarlem zet in op een sterk sociaal-maatschappelijk voorzieningenaanbod. • Haarlem versterkt verbindingen tussen en binnen verschillende stadsdelen.

Klimaatbestendig Haarlem

Verdiepende uitspraken: • Haarlem maakt ruimte voor water. • Haarlemse stedelijke ontwikkelingen en transformaties zijn klimaatadaptief. • Haarlem bouwt aan klimaatbestendige openbare ruimte. • Haarlem deelt de verantwoordelijkheid voor de wateropgave.

Gezonde stad voor mens en dier

Verdiepende uitspraken: • Haarlem zet in op versterken van ecologisch netwerk. • Haarlem zet in op bewegen en recreëren. • Haarlem kiest voor het beperken van milieu- en gezondheidseffecten.

Energietransitie in Haarlem

Verdiepende uitspraken: • Haarlem zet in op het besparen en efficiënt benutten van energie. • Haarlem zet in op duurzame energieproductie. • Haarlem biedt ruimte voor boven- en ondergrondse energie-infrastructuur.

Duurzaam bereikbare stad

Verdiepende uitspraken: • Haarlem kiest voor het slim en duurzaam organiseren van het mobiliteitssysteem. • Haarlem zet in op een aantrekkelijke, toegankelijke en veilige openbare ruimte voor actieve mobiliteit. • Haarlem kiest voor goede verbindingen met de regio.

23

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

03

Wat is een omgevingsvisie

24

W AT I S E E N O M G E V I N G S V I S I E

25

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

Prettig wonen en leven in Haarlem nu, is een gegeven van dit moment, maar als Haarlemmers hebben we ook een verantwoordelijkheid voor de stad in de toekomst. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat de stad over 25 jaar nog net zo prettig, zo niet prettiger is om in te wonen, te werken, te recreëren. Dat vraagt dat we vooruit kijken naar alle terreinen die horen bij het leven in een stad. Dat doen we met een omgevingsvisie.

3.1 Wat is een omgevingsvisie? De omgevingsvisie is een brede integrale visie voor Haarlem. De visie verbindt beleidsopgaven vanuit verschillende sectoren met elkaar op het terrein van bereikbaarheid, wonen, duurzaamheid, economie, sociaal, cultureel, kortom alles dat hoort bij de stad. De omgevingsvisie bouwt voort op een aantal al bestaande brede documenten, zoals de Toekomstvisie Haarlem 2040, en de Structuurvisie Openbare Ruimte. Daarnaast is ook geput uit een aantal sectorale beleidsdocumenten, zoals de nieuwe economische visie. De omgevingsvisie is een visie op hoofdlijnen. De visie laat zien wat de ruimtelijke consequenties zijn van de huidige plannen én van geschetst toekomstig beleid. In Haarlem werken we met gebieden: Haarlem Noord, Haarlem Oost, Centrum, Zuid West en Schalkwijk. In al die gebieden zijn ontwikkelingen gaande. We zijn aan het bouwen, maken plannen om te gaan bouwen, we werken aan de sociale basis, we hebben proefwijken om van het aardgas af te gaan, er komen nieuwe openbaar vervoer knooppunten om de bereikbaarheid te vergroten en te zorgen dat mensen overstappen van de auto naar andere vervoersmiddelen, industrieel erfgoed wordt ontwikkeld tot culturele hotspots in combinatie met wonen en werken. Teveel om op te noemen. In elk stadsdeel zijn ontwikkelingen gaande; een stad staat nooit stil.

En dat is ook niet wat we willen; we willen de beweging gaande houden door niet elk gaatje dicht te plamuren, maar te zorgen dat er ook nog wat vrije speelruimte overblijft. Maar we willen wel dat de grote ontwikkelingen passen binnen de hoofdlijnen van de visie; hoe ziet Haarlem er uit in 2045?

26

W AT I S E E N O M G E V I N G S V I S I E

Ripperdapark, Haarlem centrum 27

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

02

3.2 Waarom een omgevingsvisie? Werken aan de stad van de toekomst doet de gemeente niet alleen. In de aanloop naar deze omgevingsvisie hebben we onze inwoners gevraagd mee te denken over die toekomst. Veel Haarlemmers gaven hieraan gehoor. Zij kwamen vertellen wat ze willen behouden en waar ze uitdagingen zien, gaven aan waar prioriteiten liggen. Maar waar voor de één wonen een prioriteit is, is dat voor de ander duurzaamheid of juist bereikbaarheid. Duidelijk is dat er keuzes gemaakt moeten worden. De omgevingsvisie is een verplicht instrument in de nieuwe Omgevingswet. Iedere gemeente is verplicht om de omgevingsvisie voor 1 januari 2024 te hebben vastgesteld. De omgevingsvisie laat zien wat de gevolgen zijn van de keuzes die je maakt, in de (bestaande) openbare ruimte. Daarnaast heeft de gemeente richting en kaders nodig om alle toekomstige ontwikkelingen in de stad in goede banen te leiden. Hoe ga je om met die gebiedsontwikkelingen; waar gaan we investeren in infrastructuur, welke keuzes maken we bij het bouwen van nieuwe woningen; sociaal, starters, doorgroeiers, hoogbouw, laagbouw, duurzaam bouwen. Alle nieuwe ontwikkelingen vragen om het maken van keuzes. De omgevingsvisie geeft richting aan al deze plannen. De omgevingsvisie kijkt ook vooruit naar de uitdagingen van een snel veranderende samenleving en wereld. Want behalve een pandemie die ons nu in

28

de greep heeft, is ook het klimaat een factor met grote gevolgen voor de leefomgeving. Meer regen in de herfst en lente, minder water in de zomer. Een groeiende wereldbevolking, een meer naar elkaar toegroeien binnen de metropoolregio, het zijn allemaal ontwikkelingen waarop we nu nog geen pasklaar antwoord hebben, maar waarmee we voor onze toekomstige stad wel rekening moeten houden. De omgevingsvisie is geen in beton gegoten document, maar eerder de leidraad voor een voortdurend gesprek met de stad. De omgevingsvisie probeert wel een antwoord te geven op de uitdagingen die een snel veranderende samenleving stelt aan onze leefomgeving. De omgevingsvisie is ook het kader waarbinnen Haarlem het omgevingsplan opstelt. Dit omgevingsplan vervangt de huidige bestemmingsplannen. De visie is het document met de ambities en richtingen; in het omgevingsplan worden deze vertaald in concrete regels. Deze regels bepalen de ruimte voor ontwikkeling, zoals dat nu in het bestemmingsplan gebeurt. Met deze omgevingsvisie Haarlem 2045 ‘Haarlem 2045: Toekomstgericht met aandacht voor historie’ willen we de toekomst weloverwogen en gezamenlijk ingaan. Dat vraagt om een inspirerende blik.

W AT I S E E N O M G E V I N G S V I S I E

“Met deze omgevingsvisie willen we de toekomst weloverwogen en gezamenlijk ingaan. Dat vraagt om een inspirerende blik.”

03

05

02 Badhuis, Leidsebuurt 03 Beatrixplein, Haarlem Oost 04 Marsmanplein, Haarlem Noord 05 Het Dak, Schalkwijk

04

29

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

30

CONTEXT

04

Context

31

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

Haarlem begon als stad op een wal; een droog stuk duin, omgeven door water. Maar een stad is geen eiland. Een stad is afhankelijk van, en staat in verbinding met haar omgeving. Haarlem is de hoofdstad van Noord-Holland, ligt in de regio Zuid Kennemerland en is onderdeel van de Metropoolregio Amsterdam. Dat vraagt bij het maken van beleid dat je niet alleen kijkt naar wat nodig is voor Haarlem, maar ook hoe je samen met de regio in groot en klein verband samen kan werken en samen kan optrekken naar de toekomst. Daarbij steeds kijkend naar de grote opgaven op het gebied van wonen, werken, klimaat en bereikbaarheid op zo’n manier dat de kwaliteit van leven hetzelfde blijft of verder toeneemt.

4.1 De verhouding tot ander beleid De gemeente maakt op vele terreinen beleid. Bijvoorbeeld; als we aardgasvrij willen zijn in 2040; hoe pakken we dat dan aan en wat moeten we ervoor doen? De omgevingsvisie is eigenlijk een parapludocument waaronder al dit beleid een plek krijgt. De omgevingsvisie bundelt de verschillende beleidsterreinen tot één inspirerende en richtinggevende visie voor de hele fysieke leefomgeving; zowel boven- als ondergronds. Het is niet zo dat de omgevingsvisie al het gemeentelijk beleid vervangt, ze bouwt voort op belangrijke eerdere beleidsdocumenten, zoals de Toekomstvisie Haarlem 2040 en de Structuurvisie Openbare Ruimte. Daarnaast heeft de omgevingsvisie andere documenten, zoals de concept Regionale Energie Strategie meegenomen in het totaal. Verder zijn veel beleidsdocumenten die zijn opgesteld tijdens het maken van de omgevingsvisie op elkaar afgestemd, zoals de Economische Visie, de woonvisie, het het Mobiliteitsbeleid en de Warmte Transitievisie.

01 Haarlem Noord 02 Europawijk, Schalkwijk

01

32

02

CONTEXT

4.2 Haarlem in de regio Haarlem is onderdeel van de Metropoolregio Amsterdam (MRA), de hoofdstad van Noord Holland en de centrumstad van Zuid Kennemerland. De gemeenten in de MRA en Zuid Kennemerland zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Mensen kunnen wonen in Heemstede, werken in Haarlem, naar de schouwburg gaan in Amsterdam, sporten in Bloemendaal en in Zandvoort naar het strand gaan. En vice versa. Kortom, ons dagelijks leven houdt niet op bij de gemeentegrens. Haarlem is onderdeel van een Daily Urban System (het gebied waarbinnen het dagelijks leven zich afspeelt), dat naast de MRA ook strekt tot Leiden en Den Haag. Zuid Kennemerland behoort (met de Amsterdamse grachtengordel en het Gooi) tot de top drie aan­trekkelijke woonmilieus binnen de metropoolregio. De combinatie van strand, duinen, bossen, buiten­ plaatsen, villawijken en de historische binnenstad van Haarlem heeft niet alleen op inwoners, maar ook op bezoekers van de regio een grote aantrek­ kingskracht. Zuid Kennemerland onde­rscheidt zich binnen de metropool verder door een hoog opgeleide beroepsbevolking en een diverse economie (met een groot aantal start-ups op het gebied van toegepaste innovatie).

Regionale samenwerking en afstemming is niet nieuw: op tal van terreinen wordt, met wisselende partners, al samengewerkt. Enkele voorbeelden: • afstemming over de woningmarkt met de IJmond en Zuid Kennemerland • Haarlem maakt onderdeel uit van het Recreatie­ schap Spaarnwoude en is partner in het Nationaal Park Zuid-Kennemerland • op het thema mobiliteit wordt samengewerkt met Zuid Kennemerland binnen de gemeen­ schappelijke regeling ‘Zuid Kennemerland

Haarlem is de centrumstad van Zuid Kennemerland en hier is dan ook het leeuwendeel van de woningen, arbeidsplaatsen, winkels, uitgaansmogelijkheden en culturele en maatschappelijke voorzieningen gecon­centreerd. Om in de toekomst zowel de rol van centrumstad van Zuid Kennemerland als van stadshart binnen de Metropoolregio Amsterdam goed te kunnen vervullen, is voor Haarlem een goede bereikbaarheid en een versterking van het economisch profiel noodzakelijk. Bereikbaar met oog voor de duurzaamheidsambities van de gemeente en een economisch profiel dat past bij de beroepsbevolking. Haarlem gaat groeien op een manier die toekomstbestendig is: sociaal, leefbaar en duurzaam, met behoud van de aanwezige stedelijke en landschappelijke kwaliteiten.

bereik­baar’, met de provincie via het Provinciaal Verkeer- en Vervoer Beraad en op specifieke projecten, en met de MRA in het programma ‘Samen bouwen aan bereikbaarheid’ • Haarlem werkt in samenwerking met de provincie, NS, ProRail en de Vervoerregio Amsterdam aan de Haarlemse OV-knooppunten • regionale afstemming over economische ontwikkeling gebeurt via het MRA-platform Economie (en het hierbij horende Platform Bedrijven en Kantoren) • MRA Werkgroep Toerisme

33

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

Haarlem in de Metropoolregio Amsterdam (MRA) Bron: Verstedelijkingstrategie MRA Versie 1, maart 2021

34

CONTEXT

Regionale samenwerking en afstemming

Vanwege onze positie in het grotere geheel van de MRA is het waardevol om goed samen te werken met de regio en grote, complexe opgaven samen op te pakken waar dat tot meerwaarde leidt. We zien de Haarlemse omgevingsvisie als een document dat helpt om de Haarlemse keuzes uit te dragen, onder meer richting de provincie en de rijksoverheid, maar ook richting de Metropoolregio Amsterdam. Verder kan een integrale visie op de fysieke leefomgeving in Haarlem niet los worden gezien van de ontwikkelingen in Zuid-Kennemerland. De omgevingsvisie is daarmee naast een inhoude­lijke visie ook een strategisch document. We werken regionaal samen aan onderwerpen die in lijn zijn met onze eigen ambities. Haarlem kan in samen­werking met de regio meer voor elkaar krijgen dan als aparte gemeente, regionaal werken leidt tot betere resultaten.

MRA Verstedelijkingsstrategie en de Zuid Kennemer Agenda

Naast de reeds lopende samenwerkingsverbanden op specifieke beleidsterreinen wordt binnen de MRA en Zuid Kennemerland ook gewerkt aan een gezamenlijke integrale visie op de gewenste ontwikkelrichting van de regio.

Verstedelijkingsstrategie Metropool Regio Amsterdam

Binnen de metropoolregio neemt Haarlem een bijzondere en onderscheidende positie in, als hoogwaardig stedelijk woon- en werkgebied met unieke cultuurhistorische waarden. De MRA werkt op dit moment aan een verstedelijkingsconcept waarin we grote regionale opgaven op het gebied van wonen, werken, mobiliteit, klimaat, energie, landschap en sociaal-maatschappelijk gezamenlijk oppakken. Belangrijke uitgangspunten in dit concept zijn onder andere dat we een polycentrische metropoolregio (uit meerdere woonkernen bestaande) willen zijn

“De gemeenten in de MRA en Zuid Kennemerland zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.”

waarin wonen en werken zich niet op één plek concentreren en dat we gezamenlijk willen bouwen aan een duurzame, sociaal-maatschappelijk en economisch sterke metropoolregio. De omgevingsvisie geeft invulling aan deze gedeelde regionale opgaven en versterkt daarmee de onderscheidende kwaliteiten van Haarlem.

Zuid Kennemer Agenda

Voorafgaand aan de omgevingsvisie is gewerkt aan een Zuid Kennemer Agenda. Deze omgevingsagenda benoemt de gemeenschappelijke opgaven voor de regio. We hebben vijf opgaven geformuleerd waar we gezamenlijk aan willen werken: het versterken van het landschap, het beter benutten van ons economisch kapitaal, het creëren van een plek voor iedereen, inspelen op het veranderende klimaat en het verbinden van onze opgaven met betere bereikbaarheid. Een voorbeeld van regionale samenwerking is het succesvol opstellen van een gedeelde visie op het landschap van de binnenduinrand die de landschappelijke waarden borgt. De omgevingsvisie geeft verder invulling aan de gedeelde regionale opgaven.

4.3 COVID-19 en de omgevingsvisie Deze omgevingsvisie is tot stand gekomen in een heel vreemd tijdsgewricht. De pandemie die startte in 2020 laat zien dat de wereld er opeens heel anders uit kan zien. De coronacrisis maakt het niet alleen lastig vooruit te kijken. De crisis heeft ook gevolgen voor de manier waarop de visie is opgesteld. Op het moment van schrijven is de crisis nog niet voorbij. We weten niet wat de blijvende gevolgen zijn. Toch hebben we geprobeerd de gevolgen van de crisis zo goed mogelijk in te schatten. Bij het opstellen van de Omgevingseffectrapportage is ook een COVID-19 gevoeligheidsanalyse uitgevoerd. Deze analyse laat zien wat de schokbestendigheid is van de visie; is die ook als de omstandigheden veranderen nog steeds uitvoerbaar? Tegelijkertijd is het niet mogelijk om tot een volledige en sterk onderbouwde prognose te komen van de mogelijke gevolgen van de COVID-19-maatregelen op de langere termijn. Wat wel kan is op basis van expert-inschattingen en inzichten van nu een beeld geven van aspecten van de leefomgeving die potentieel gevoelig zijn voor de impact van COVID-19. Ook is de participatie rond de omgevingsvisie anders ingevuld dan oorspronkelijk voorzien. De participatie heeft voor het grootste deel digitaal plaatsgevonden. Via

35

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

de website en digitale sessies zijn we in gesprek gegaan met Haarlemmers, experts van binnen en buiten de stad, en met partners, zowel binnen de overheid als daarbuiten. Deze gesprekken hebben in hoge mate bijgedragen aan de totstandkoming van de visie.

4.3.1 De Omgevingseffect Rapportage (OER)

In de omgevingsvisie benoemen we ambities en staan uitspraken die gevolgen hebben voor de kwaliteit van de leefomgeving. Om deze gevolgen in beeld te brengen is een wettelijk verplichte Omgevingseffect Rapportage opgesteld (OER). De OER brengt effecten in beeld van nieuw beleid in termen van kansen en risico’s ten opzichte van de referentiesituatie. Op deze manier wordt zichtbaar wat de te verwachten impact van het nieuwe beleid is, inclusief de mate van invloed die het nieuwe (strategische) beleid heeft op autonome trends en ontwikkelingen ten opzichte van het bestaande beleid. De OER is daarmee een belangrijke onderbouwing bij de keuzes die wij in deze omgevingsvisie maken.

03 Stadshart, Haarlem centrum 04 Dreef, Haarlem centrum

De OER brengt in beeld: • De staat van (gesignaleerde) trends in de Haarlemse leefomgeving, nu en bij ongewijzigd beleid in 2040: de OER laat de kwaliteiten van de leefomgeving zien. Waar is het ‘op orde’ en waar worden, nu en bij bestaand ongewijzigd beleid, opgaven (tekorten of problemen) verwacht. Dit wordt gedaan aan de hand van de leefomgevingsfoto, in het ‘rad van de leefomgeving’.

• De effecten van nieuw beleid op de voorziene staat van de leefomgeving in 2040: dit laat zien wat de verwachte gevolgen zijn van het beleid van de omgevingsvisie. Ook laat het zien in welke mate dat beleid de kwaliteiten van de leefomgeving beïnvloedt en of de opgaven opgelost worden. Om dit te kunnen beoordelen moet de omgevingsvisie voldoende concrete beleidsuitspraken bevatten, die nieuw zijn en waarmee een relatie met de (fysieke) leef­ omgeving gelegd kan worden. • Of en hoe nieuw beleid bijdraagt aan het behalen van doelstellingen van de omgevings­ visie (‘doelbereik’). Dit laat zien groot de verwachting is dat het nieuwe beleid bijdraagt aan het halen van de ambities die met de omgevingsvisie worden nagestreefd. De wijze waarop het beleid uiteindelijk wordt uitgevoerd is nog onzeker. Ook is er onzekerheid over de implicaties die het beleid op lange termijn hebben voor de fysieke leefomgeving. Daarom is het belangrijk om gedurende de uitvoering van het beleid steeds de ‘vinger aan de pols te houden’. In het uitvoeringsdeel van de visie gaan we daarom in op de wijze hoe de uitvoering van de visie gemonitord zal worden.

03

36

04

CONTEXT

4.3.2 Participatie

Een omgevingsvisie opstellen is geen zaak van de gemeente alleen. De omgevingsvisie is opgesteld in samenspraak met vele Haarlemmers. Vanwege de coronapandemie is deze participatie anders verlopen dan vooraf bedacht. De tentoonstelling van Panorama Nederland in de Haarlemse centrale bibliotheek, was de aftrap van het participatie­ traject. Daar konden mensen nog langskomen. In de maanden daarna was participatie vooral digitaal mogelijk. Dit beperkte enerzijds de mogelijkheden maar leidde gelukkig ook tot andere impulsen. Zo hebben veel Haarlemmers deelgenomen die eerder niet meededen met participatietrajecten. De verschillende tussenproducten, zoals de beschrijving van de opgaven en de ambities, de ontwikkelperspectieven Spoor en Spaarne en de concept omgevingsvisie zijn daarna besproken met diverse groepen in de stad. Na een algemene oproep via sociale media is een expertgroep samengesteld van betrokken Haarlemmers met specifieke expertise op één van de hoofdthema’s van de omgevingsvisie. Daarnaast zijn de wijkraden meermaals geconsulteerd en was er een aantal fysieke bijeenkomsten met inwoners van Haarlem.

Tijdens deze bijeenkomsten hebben we onze ideeën toegelicht, dilemma’s voorgelegd, reflectie gevraagd en richting gegeven aan de inhoud. De uitkomsten van de gesprekken zijn gebruikt om de visie verder te onderbouwen en richting te geven.

Gesproken is met belangrijke partners van de gemeente, zoals woningcorporaties, de GGD, ontwikkelaars, netwerkbedrijf, etc. Ook met buurgemeenten gingen we het gesprek aan. We hebben onze visie gelegd naast die van de gemeenten in Zuid Kennemerland, gemeente Amsterdam, gemeente Haarlemmermeer, provincie Noord Holland en andere overheden zoals het Hoogheemraadschap van Rijnland. Het is zorg dat ze zoveel mogelijk op elkaar aansluiten.

Participatietraject

Naast al deze bijeenkomsten is met allerlei personen en instellingen één op één gesproken. En via een digitaal platform op de website konden inwoners hun ideeën meegeven voor de toekomst van Haarlem. We hebben gebruik gemaakt van de inzichten die uit dit traject naar voren zijn gekomen. En we bouwen voort op alle gesprekken die in de stad worden gevoerd en al zijn gevoerd. Denk aan de participatietrajecten rond bijvoorbeeld de economische visie, de nota mobiliteit of de ontwikkelzones. Zo doen we recht aan de brede invalshoek van de omgevingsvisie. Het doel van al deze gesprekken is meervoudig: enerzijds de kwaliteit van de visie verbeteren en anderzijds moet het er toe bijdragen dat de visie niet alleen van de gemeente is, maar van alle Haarlemmers. 37

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

05

Identiteit

38

IDENTITEIT

39

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

“Veel Haarlemse stadswijken hebben de tand des tijds doorstaan. Een groot deel van Haarlem is tot beschermd stadsgezicht verheven” Hoe identificeer je een stad? Aan de mensen, aan de gebouwen of aan beide? Om de identiteit van Haarlem goed te kunnen definiëren is het rapport ‘Dit is Haarlem: Cultuurhistorische Hoofdstructuur van de Stad’ 1 opgesteld. In dit rapport is de ruimtelijke ontwikkelingsgeschiedenis van Haarlem in beeld gebracht en zijn vijf thema’s omschreven die bepalend zijn geweest voor de ontwikkeling van de stad. De inzichten van dit onderzoek zijn verwerkt in dit hoofdstuk, evenals inzichten uit de Toekomstvisie Haarlem 2040 2. De gebouwde omgeving zegt vaak veel over de inwoners van een stad. Het zijn de mensen die op basis van hun ideeën, inzichten en idealen met elkaar een leefomgeving hebben gemaakt waarin zij goed gedijen. Zoals de stad door de eeuwen heen is veranderd, zijn haar inwoners mee veranderd. Maar sommige gedeelde waarden blijken verrassend constant. Haarlem is een stad waar door de tijd heen altijd oog is geweest voor elkaar, voor kwaliteit en voor ontspanning. Dat willen we graag zo houden en die waarden koesteren we bij het verder ontwikkelen van de stad.

40

5.1 Oog voor elkaar Haarlem is een zorgzame stad en in Haarlem hebben we oog voor elkaar. Haarlem is de stad waar BUUV, de marktplaats voor vraag- en aanbod van burenhulp, is opgericht. Waar jongerenorganisaties wijkbewoners helpen. Het verenigingsleven rijk is. Waar in oude buurten mensen elkaar opzoeken buiten- of binnenshuis én de stad waar je voor gezelligheid altijd terecht kunt in één van de vele cafés of restaurants. Door de eeuwen heen heeft Haarlem altijd nieuwkomers ontvangen. In de zestiende eeuw kwamen migranten uit de Zuidelijke Nederlanden, in de jaren zestig van de twintigste eeuw kwamen de eerste gastarbeiders uit Noord-Afrika en Zuid-Europa tot zeer recent vluchtelingen uit oorlogsgebieden. Hoewel het zeker ook tot spanningen heeft geleid, zijn deze geschiedenissen verweven geraakt met de stad, in buurten, in straten en gebouwen. Maak een wandeling door de stad langs de vele hofjes, kloosters en voormalige gasthuizen en je ziet dat de geschiedenis Haarlem heeft gevormd. Veel van deze gebouwen zijn tot monument verklaard en maken onderdeel uit van het historisch erfgoed. Van oudsher waren de Haarlemse hofjes woonvormen voor mensen die zelfstandig nauwelijks aan een veilige woning konden komen, vooral alleenstaande vrouwen. Kloosters in en rondom de stad verzorgden ook zieken en boden onderdak aan pelgrims.

Voor reizigers waren er gasthuizen en later kwam daar het verplegen van arme zieken en het verzorgen van ouderen bij. Deze kloosters en gasthuizen werden in de dertiende eeuw vooral gesticht door adellijke families, vaak op hun eigen land. Het

(1) MOOI Noord-Holland, Gemeente Haarlem. (2019) Dit is Haarlem: Cultuurhistorische Hoofdstructuur van de Stad (2) Gemeente Haarlem (2017), Haarlem in 2040

IDENTITEIT

01

02

03 01 Parklaan 02 Spaarne Gasthuis in Schalkwijk 03 Dolhuys

41

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

“Naast de sterke zorgsector is het oog voor elkaar op vele andere manieren in de stad terug te zien”

04 Teylers museum

05 Gezicht op Haarlem met bleekvelden van Jacob van Ruisdael

gebouw waarin het huidige Museum van de Geest (Dolhuys) is gevestigd, heeft ruim zevenhonderd jaar onderdak geboden aan ‘melaatsen, gekken, onaangepasten, alcoholici, hoeren met syfilis, dementerende ouderen, zwervers, mensen in crisis’. Vanaf de achttiende eeuw werd de ziekenzorg in de stad stapsgewijs steeds grootschaliger georganiseerd. Er werden ziekenhuizen gebouwd. Haarlem had een aantal grote ziekenhuizen verdeeld over de stad. Eén ziekenhuis verhuisde naar Heemstede en de Mariastichting en het Elizabeth Gasthuis zijn in 2015 samengevoegd tot één grote ziekenhuisorganisatie met meerdere vestigingen in de regio: het Spaarne Gasthuis. De zorgsector is tot de dag van vandaag één van de sterkst vertegenwoordigde sectoren in Haarlem en omgeving. Naast de sterke zorgsector is het oog voor elkaar op vele andere manieren in de stad terug te zien. Van bedrijven die sociale initiatieven uit de stad ondersteunen, maatschappelijke instellingen in de stad die ondersteuning bieden waar dat nodig is, de hoge prioriteit die het realiseren van betaalbare woonruimte krijgt of gewoon om de onderlinge schouder die Haarlemmers elkaar bieden in moeilijke tijden. Haarlemmers hebben oog voor elkaar.

5.2 Oog voor kwaliteit

Haarlem hecht aan kwaliteit. Dat is goed terug te zien in de stad. Of het nou gaat om de met veel zorg aangelegde stadswijken, de prachtige landschappen rondom de stad of de Haarlemse bedrijven die door de eeuwen heen hoogwaardige en innovatieve producten vervaardigen.

Veel Haarlemse stadswijken hebben de tand des tijds doorstaan. Een groot deel van Haarlem, waaronder ook de dorpskern van Spaarndam, is tot beschermd stad- en dorpsgezicht verheven en dat is niet zomaar! Dit gewaardeerde erfgoed draagt bij aan de kwaliteit van de stad. Uitgebalanceerde stedelijke ontwikkeling met oog voor gebruikswaarde, belevingswaarde en toekomstwaarde zijn door de eeuwen heen zorgvuldig geïntegreerd in de bestaande stad. Historische verdedigingswerken, waterstructuren en historische invalswegen zijn ook nu nog zichtbaar in de stad als lange lijnen. De bolwerken en het stellinglandschap zijn hiervan voorbeelden. Het behouden van die historische elementen heeft gezorgd voor een kwaliteit die maakt dat Haarlem tot op de dag van vandaag één van de meest populaire woonsteden van Nederland is.

04

05 42

IDENTITEIT

Kwaliteit is in Haarlem ook gekoppeld aan bedrijvigheid. De stad heeft vele unieke winkels die hoogwaardige producten bieden aan de kenner. Nu, maar ook in het verleden; Haarlem kent historisch een bijzonder hoog aantal gespecialiseerde markten en door de eeuwen heen was dit de stad van nijverheid en de ambachten: van de chocolademaker Droste, de befaamde Enschedé drukkerij tot de Jopen-brouwerij. Producten die de hele wereld overgingen én gaan. Het creëren van producten, de maakindustrie, hoort bij Haarlem en zien we nu nog terug in de Waarderpolder. Ook als kunststad heeft Haarlem het altijd goed gedaan: Haarlem telt een aantal vooraanstaande musea; het Museum van de Geest, het Frans Hals Museum en het Teylers museum zijn de bekendste. Maar ook nieuwe culturele initiatieven zoals Haarlem Stripstad, de Illustratie Biënnale of het Golf festival voor audiovisuele kunst laten zien dat kunst een belangrijke positie inneemt in Haarlem. De Haarlemse Schuur was het eerste vlakkevloertheater in Nederland. Theatergezelschappen of muzikanten (Patronaat of Philharmonie) testen graag hun voorstellingen in Haarlem omdat het kritische publiek direct aangeeft of de voorstelling een succes zal zijn. Of het nou gaat over het bouwen aan een kwalitatieve leefomgeving, het vervaardigen van innovatieve producten of het presenteren van kunst en cultuur, Haarlemmers hebben oog voor kwaliteit.

“Of het gaat over het bouwen aan een kwalitatieve leefomgeving, het vervaardigen van innovatieve producten of het presenteren van kunst en cultuur, Haarlemmers hebben oog voor kwaliteit”

5.3 Oog voor ontspanning Haarlem is ook de stad voor mensen die willen wonen op een plek met ruimte voor ontspanning. Omgeven door weelderige landschappen; voorzien van een prachtig historisch centrum vol cafés, restaurants, winkels, musea, podia en andere voorzieningen; en nabij het grootstedelijke Amsterdam waar grootstedelijke voorzieningen zijn die Haarlem zelf niet heeft. Haarlem biedt het geborgde van ‘thuis zijn’ en het ongedwongen gevoel van vakantie maar met de dynamiek van een stad en grootstedelijke voorzieningen en werk nabij. De goede verbindingen met Amsterdam, Leiden en Den Haag dragen hieraan bij. De spoorverbinding tussen Haarlem en Amsterdam was de eerste van Nederland en de verbinding van Haarlem naar Leiden de tweede. Daarvoor al was Haarlem onderdeel van een netwerk van trekvaarten. De eerste Nederlandse trekvaart die speciaal voor reizigersvervoer werd gegraven was de Haarlemmertrekvaart tussen Haarlem en Amsterdam. Deze lange lijnen in de vorm van waterverbindingen en spoorlijnen hebben de stadsplattegrond van Haarlem voor een groot deel vorm gegeven en maken het verleden ook nu nog zichtbaar in de stad. Ook vandaag de dag zijn de goede regionale verbindingen van groot belang voor de stad. Maar ook de nabijheid van werk en dynamiek binnen de stad zijn van grote waarde.

Die bereikbaarheid en nabijheid zorgen voor korte reistijden waardoor meer tijd resteert om van de stad te genieten. De Haarlemmer Hout is altijd populair geweest als plek om te ontspannen. Vroeger was er een muziekopvoering of werd er gewandeld. Tegenwoordig is de Hout ook populair om te sporten of met vrienden af te spreken. Elders in de stad zijn er het Kenaupark, de Bolwerken, het Schoterbos of het Reinaldapark. De behoefte aan ruimte voor ontspanning in parken is groot. De inwoners van Haarlem koesteren het in de stad aanwezige groen en de groene omgeving waarin ze wonen. De behoefte aan meer groen is groot. Dat is goed te zien bij het recente bewonersinitiatief om rond de Bavo in Zuid West een stadspark te creëren.

43

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

Die ontspanning wordt niet alleen gezocht in het groen maar ook op het water. Het Spaarne, de Leidsevaart, de Schotersingel en de Nieuwe Gracht, de Molenplas, de Veerplas zijn populaire wateren. Met bootjes, of op sup planken gaan mensen rond door de stad, maar ook richting Spaarndam en de Mooie Nel, of zuidwaarts naar de Ringvaart. Ook het landschap om de stad heen is altijd zeer populair geweest. In 1804 schreef Adriaan Loosjes over ‘Hollands Arkadia of Wandelingen in de Omstreeken van Haarlem’. Loosjes was niet de enige die lovend sprak over de natuur rondom Haarlem. Nog steeds zijn de natuurgebieden rondom Haarlem zeer populair onder wandelende en fietsende recreanten. De Binnenduinrand aan de westzijde van Haarlem bruist op mooie dagen van de recreanten.

44

Haarlem leeft in de zin van cultuur, horeca, recreatie en met hier en daar ruimte voor een rafelrandje. Het is een mooie historische stad om te bezoeken maar zeker ook om in te wonen: de parel aan het Spaarne. Haarlemmers hebben oog voor ontspanning. De drie omschreven pijlers van de Haarlemse identiteit zijn uitgangspunt bij de verdere ontwikkeling van Haarlem.

IDENTITEIT

Ontspanning in de stad

45

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

06

Trends & ontwikkelingen

46

TRENDS EN ONTWIKKELINGEN

47

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

‘De wereld verandert voortdurend en dat heeft invloed op de manier waarop we de leefomgeving gebruiken en dus moeten inrichten.’ De Duitse cineast Fritz Lang maakte in 1927 de film Metropolis. Deze science fiction film vertelt over een 21ste eeuw waarin de steden tot de hemel groeiden, waar niemand ooit hoefde te werken, omdat het werk werd gedaan door machines en waar we ons via een drie­dimensionaal wegennet door de stad zouden bewegen. We zijn nu bijna honderd jaar verder. De revolutionaire vergezichten van Lang zijn weliswaar niet letterlijk waargemaakt, maar we begeven ons wel dagelijks over een digitale snel­ weg en onze woningen reiken niet zelf naar de hemel, maar de vraag ernaar wel! Feit is dat de wereld voortdurend verandert en dat gegeven heeft invloed op de manier waarop we de leefomgeving gebruiken en dus moeten inrichten. Om helder te krijgen waar de Haarlemse leef­omgeving in de nabije toekomst op voorbereid moet zijn, omschrijven we welke grote en belangrijke trends en ontwikkelingen gaande zijn. Aan de hand van deze beelden kunnen we de opgaven waar Haarlem voor staat bepalen.

48

6.1 Globalisering De wereld ligt aan ieders voeten. Verbeterde reismogelijkheden en openstelling van grenzen hebben ertoe geleid dat mondiale, sociale, economische en politieke systemen steeds meer met elkaar zijn geïntegreerd. Veel productie, consumptie, investeringen en communicatie vinden plaats op mondiaal niveau. Nederland heeft binnen het mondiale systeem vooral een rol gekregen als kenniseconomie. De productie van goederen is veelal naar buiten Nederland verschoven. Mede door de specialisatie op kennis is de koopkracht van de Nederlander toegenomen. De focus op de kenniseconomie heeft een sterke impact op stedelijke regio’s. De Metropoolregio Amsterdam (MRA), waar Haarlem onderdeel van uitmaakt, is hier bij uitstek een voorbeeld van. De kenniseconomie concentreert zich met name hier omdat de hoge bewonersdichtheid en de aanwezigheid van onderwijs en andere voorzieningen garanderen dat hier getalenteerde arbeidskrachten zijn of zich vestigen. Dat heeft wel tot gevolg dat een steeds hogere concentratie van woningen en bedrijven in de MRA leidt tot schaarste van ruimte en dus hogere grondprijzen.