20210208767 20. Bijlage 19 Toelichting onderzoek Flora en fauna

BK Bouw- & Milieuadvies B.V. Daltonstraat 30D Postbus 3064 3301 DB Dordrecht 088 321 25 10 info@bkbouwenmilieuadvies.nl www.bkbouwenmilieuadvies.nl BANK NL45ABNA0586840729 KVK 24459961 BTW NL820721141B01

Quickscan flora en fauna Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem

Gecertificeerd volgens ISO 9001

Opdrachtgever:

Spaarne Gasthuis mevrouw M. van den Bosch Spaarnepoort 1 2134 TM Hoofddorp

Projectnummer:

190717

Versienummer:

2.0

Plaats, datum:

IJmuiden, 16 april 2019

Auteur:

N. van Wijngaarden MSc.

Paraaf:

Controleur:

ing. G. Kalkman

Paraaf:

BK bouw- & milieuadvies pagina 2 van 22

Inhoudsopgave

pagina 1 Inleiding ...................................................................................................................................................................................................... 3 1.1 Aanleiding en doel ........................................................................................................................................................................ 3 2 Wettelijk kader.......................................................................................................................................................................................... 4 2.1 Gebiedsbescherming ................................................................................................................................................................... 4 2.2 Soortbescherming ......................................................................................................................................................................... 4 3 Gebiedsbescherming ............................................................................................................................................................................. 5 4 Soortbescherming ...................................................................................................................................................................................

8 4.1 Bureaustudie ................................................................................................................................................................................... 8 4.2 Beperkt veldonderzoek ............................................................................................................................................................... 8 5 Conclusies en advies ........................................................................................................................................................................... 19 6 Geraadpleegde Literatuur ................................................................................................................................................................. 22

Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem Quickscan flora en fauna | 190717 | 16 april 2019

BK bouw- & milieuadvies pagina 3 van 22

1

Inleiding

1.1

Aanleiding en doel

Ten behoeve van de her ontwikkeling van het Spaarne Gasthuis, locatie Haarlem Zuid, aan de Boerhavelaan 22 te Haarlem, is een inventarisatie van aanwezige en mogelijk aanwezige flora en fauna gewenst. figuur 1: projectlocatie

Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem Quickscan flora en fauna | 190717 | 16 april 2019

BK bouw- & milieuadvies pagina 4 van 22

2

Wettelijk kader

2.1

Gebiedsbescherming

Gebieden met bijzondere natuurwaarden zijn in Nederland wettelijk en/of planologisch beschermd. Hierbij gaat het om gebieden die bescherming genieten op basis van de Wet natuurbescherming, internationale bescherming via Natura 2000-gebieden, Natuurnetwerk Nederland (NNN) en andere in bestemmingsplannen aangeduide gebieden.

2.2

Soortbescherming

Bescherming van flora en fauna is geregeld in de Wet natuurbescherming (Wnb). Voor het plangebied betreft het de volgende soortgroepen: • Broedvogels (artikelen 3.1 tot en met 3.4 Wnb.): kunnen zich potentieel in het hele gebied vestigen; • Dier- en plantensoorten die strikt beschermd zijn op grond van de Habitatrichtlijn en de verdragen van Bern en Bonn, waaronder de groep van vleermuizen (art. 3.5-3.9); • Nationaal beschermde dier- en plantensoorten vermeld op de bijlage bij de wet (art. 3.10-3.11): 145 soorten, waaronder bijna alle andere zoogdieren, inheemse amfibieën en reptielen, en een aantal bedreigde vissen, dagvlinders, libellen, kevers en vaatplanten. Voor de soorten die beschermd zijn onder de Wnb gelden verbodsbepalingen. Deze verbodsbepalingen stellen dat deze beschermde dieren niet gedood, gevangen, verontrust, geplukt of verzameld mogen worden. Bovendien mag de directe leefomgeving van deze beschermde soorten niet vernietigd, beschadigd of verstoord worden. Wanneer overtreding van een verbodsbepaling onvermijdelijk is, moet een ontheffing in het kader van de Wet natuurbescherming worden aangevraagd. Het kan zijn dat de provincie bepaalde soorten in de provincie een vrijstelling heeft geven van deze verbodsbepalingen. Naast de beschermde soorten geldt er een algemene zorgplicht voor alle in het wild levende planten dieren (algemene zorgplicht, artikel 1.11).

Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem Quickscan flora en fauna | 190717 | 16 april 2019

BK bouw- & milieuadvies pagina 5 van 22

3

Gebiedsbescherming

Natura 2000-gebieden Natura 2000-gebieden zijn aangewezen in het kader van de Europese Vogel- en Habitatrichtlijn wegens de aanwezigheid van bepaalde zeldzame en kwetsbare soorten en habitat-typen (de zogenoemde kwalificerende waarden). De bescherming ervan is geregeld in de Natuurbeschermingswet. Overheden dienen de kwaliteit van deze gebieden te waarborgen, waarbij deze aangewezen waarden centraal staan. Deze kwaliteit is mede afhankelijk van de omgeving. Invloeden buiten het gebied kunnen een negatief effect hebben op de natuurwaarden binnen het gebied. Zo kunnen ontwikkelingen op korte afstand kwalificerende soorten in het Natura 2000-gebieden verstoren of verontrusten (externe werking van de bescherming). figuur 2: ligging projectgebied ten opzichte van Natura 2000-gebied, projectlocatie in rood

Analyse en conclusie Het projectgebied ligt op 3,2 kilometer afstand van het Natura 2000-gebied Kennemerland-Zuid. Door de kenmerken van het projectgebied, de afstand tot het Natura 2000-gebied en de aard van het tussenliggende gebied (stedelijk gebied met veel verstoring qua licht, geluid etc.) zijn geen negatieve effecten aan de orde als gevolg van de toekomstige inrichting van het projectgebied op het Natura 2000-gebied en de instandhoudingsdoelen. Natuurnetwerk Nederland De NNN is een aaneengesloten of met elkaar in verbinding staand stelsel van belangrijke Nederlandse natuurgebieden. De NNN is veel groter dan de voorgestelde Habitatrichtlijn- en Vogelrichtlijngebieden. In de Structuurvisie is de NNN op provinciaal niveau uitgewerkt. De NNN omvat kerngebieden (natuurreservaten), natuurontwikkelingsgebieden en ecologische verbindingszones.

Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem Quickscan flora en fauna | 190717 | 16 april 2019

BK bouw- & milieuadvies pagina 6 van 22 figuur 3: ligging projectgebied ten opzichte van Natura 2000-gebied, projectlocatie in rood

Analyse en conclusie Het projectgebied is niet in de nabijheid gelegen van een NNN gelegen, de afstand bedraagt ongeveer 1,6 kilometer. Gezien de stedelijke omgeving met reeds aanwezige verstoringsfactoren als licht, geluid et cetera worden daar op gebiedsniveau geen nadelige effecten verwacht. Nationale Landschappen Nationale Landschappen zijn gebieden met internationale zeldzame en nationaal kenmerkende kwaliteiten op landschappelijk, cultuurhistorisch en natuurlijk gebied. Deze kwaliteiten moeten worden behouden, duurzaam worden beheerd en worden versterkt. Er is ruimte voor ten hoogste de natuurlijke bevolkingsgroei. De provincies zijn verantwoordelijk voor de uitwerking van het beleid van de Nationale Landschappen. Het projectgebied ligt niet in de nabijheid van een Nationaal Landschap.

Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem Quickscan flora en fauna | 190717 | 16 april 2019

BK bouw- & milieuadvies pagina 7 van 22 figuur 4: nationale landschappen, projectlocatie in rood

Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem Quickscan flora en fauna | 190717 | 16 april 2019

BK bouw- & milieuadvies pagina 8 van 22

4

Soortbescherming

De werkzaamheden van het initiatief kunnen leiden tot verstoring van alle aanwezige flora en fauna. De zorgplicht uit de Wet natuurbescherming geldt voor alle voorkomende soorten. Dit betekent dat bij de werkzaamheden, zoveel als redelijkerwijs mogelijk is, zorg wordt gedragen voor een zo min mogelijke verstoring of aantasting van de aanwezige flora en fauna.

4.1

Bureaustudie

Voorgaand onderzoek Behoudens het oriënterend veldonderzoek is tevens gebruikgemaakt van beschikbare gegevens van derden. Voor het onderzoek zijn gegevens geraadpleegd die niet ouder zijn dan vijf jaar. www.waarnemingen.nl Voor de bureaustudie is gebruikgemaakt van de site www.waarnemingen.nl. Het projectgebied bevindt zich in het gebied Haarlem - Romolenpolder-oost. Er zijn waarnemingen gemeld van zeldzaam tot algemeen voorkomende soorten. De zeldzame soorten waargenomen in dit gebied zijn de: Kandelaartje - Saxifraga tridactylites, Bolderik Agrostemma githago, Kegelsilene - Silene conica, Bolle duinslak - Cernuella virgata, Muurganzenvoet - Chenopodium murale, Kleine Burgemeester - Larus glaucoides, Griekse duinslak - Cernuella cisalpina. Naast vogelsoorten zijn er geen algemeen voorkomende beschermde soorten die waargenomen zijn in het gebied Haarlem - Romolenpolder-oost. Een verklaring hiervoor kan het kleine oppervlakte, het lage aantal waarnemingen en weinig gebruikers binnen dit gebied zijn. In de gemeente Haarlem en naastliggende gebieden zijn wel waarnemingen gedaan van algemeen beschermde soorten, met name soorten uit de groep van vleermuizen en grondgebonden zoogdieren.

Vogels met jaarrond beschermde verblijfplaatsen waargenomen in het gebied Haarlem - Romolenpolder-oost zijn de: Grote Gele Kwikstaart - Motacilla cinerea, Huismus - Passer domesticus,, Slechtvalk - Falco peregrinus, Sperwer Accipiter nisus. Waarnemingen.nl werkt samen met meerdere instanties (PGO's, vogelwerkgroepen, et cetera) in het streven naar één centraal loket voor natuurwaarnemingen in Nederland. Met behulp van beschikbare verspreidingsatlassen (zoogdieren, reptielen en amfibieën, libellen en broedvogels) is nagegaan in hoeverre diverse beschermde soorten ook daadwerkelijk verwacht kunnen worden in de omgeving van het betreffende projectgebied. Conclusie bureaustudie De locatie ligt niet in de nabijheid van Natura 2000-gebied, NNN en nationale landschappen. Op basis van de bureaustudie wordt er een diversiteit aan algemeen voorkomende soorten verwacht, aandachtsoorten vanuit de bureaustudie zijn de groep van vleermuizen, grondgebonden zoogdieren, vogels met jaarrond beschermde nesten en broedvogels.

4.2

Beperkt veldonderzoek

Een veldonderzoek wordt bij voorkeur in het voorjaar of de zomer uitgevoerd. In de overige periodes kan wel een veldonderzoek worden uitgevoerd, maar wordt de methode aangepast om de betrouwbaarheid te garanderen. Indien het onderzoek in de wintermaanden wordt uitgevoerd, is het als gevolg van het seizoen niet goed mogelijk alle flora en fauna waar te nemen die aanwezig is.

Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem Quickscan flora en fauna | 190717 | 16 april 2019

BK bouw- & milieuadvies pagina 9 van 22

Als gevolg van het oriënterende karakter van het onderzoek heeft op 7 maart 2019 een ‘integraal’ veldbezoek plaatsgevonden. In tabel 1 zijn de gegevens samengevat van het uitgevoerde veldbezoek en de weersgesteldheid. De veldwerkzaamheden zijn uitgevoerd door mevrouw N. Van Wijngaarden, MSc., ecoloog bij BK Bouw- & Milieuadvies. tabel 1: uitgevoerd veldbezoek en weersgesteldheid (bron: KNMI, weerstation De Bilt) Datum

Aanvang bezoek

Temperatuur (gemiddeld)

Wind (overheersende richting en gemiddelde snelheid)

Bewolking

7 maart 2019

12:00

9˚C

4 Bft, ZW

Vrijwel geheel bewolkt

Resultaten Het projectgebied bestaat uit meerdere gebouwen behorende bij het ziekenhuis Spaarne Gasthuis. De gebouwen zijn zeer divers in uiterlijk, bouw en omvang. Om deze reden wordt tevens een kaart toegevoegd met verdachte locaties zodat bij eventueel nader onderzoek, niet het gehele plangebied onderzocht hoeft te worden. Beschermde plantensoorten worden gezien het terreintype niet verwacht en zijn dan ook niet waargenomen. Ter plaatse zijn schooleksters, eksters, kauwen, meerkoeten en eenden waargenomen. Soortgroep

veldbezoek

Beschermde planten

Niet waargenomen, niet verwacht

Broedvogels

Waargenomen, geschikte broedplaatsen

Vogels met jaarrond beschermde nesten

Niet waargenomen

Grondgebonden zoogdieren

Niet waargenomen

Vleermuizen

Niet waargenomen, wel verwacht, geschikt biotoop

Amfibieën

Niet waargenomen, geen geschikt biotoop

Reptielen

Niet waargenomen, geen geschikt biotoop

Vissen

Niet waargenomen, geen geschikt biotoop

ongewervelden

Niet waargenomen, geen geschikt biotoop

Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem Quickscan flora en fauna | 190717 | 16 april 2019

BK bouw- & milieuadvies pagina 10 van 22 figuur 5: nest in boom langs de Boerhavelaan, vermoedelijk van eksters

figuur 6: voedsel/gif boksen voor ratten/muizen

Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem Quickscan flora en fauna | 190717 | 16 april 2019

BK bouw- & milieuadvies pagina 11 van 22 figuur 7: ruimte achter de gevelbeplating bij het mortuarium

Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem Quickscan flora en fauna | 190717 | 16 april 2019

BK bouw- & milieuadvies pagina 12 van 22 figuur 8: ruimte achter gevelbeplating bij mortuarium

Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem Quickscan flora en fauna | 190717 | 16 april 2019

BK bouw- & milieuadvies pagina 13 van 22 figuur 9: achterkant van hoofdgebouw, stootvoegen die zeker in de winter vrij toegankelijk zijn voor vleermuizen

Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem Quickscan flora en fauna | 190717 | 16 april 2019

BK bouw- & milieuadvies pagina 14 van 22 figuur 10: molshopen op het veld aan de Amerikaweg

Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem Quickscan flora en fauna | 190717 | 16 april 2019

BK bouw- & milieuadvies pagina 15 van 22 figuur 11: open luik onder gebouw aan de boerhavelaan 32

Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem Quickscan flora en fauna | 190717 | 16 april 2019

BK bouw- & milieuadvies pagina 16 van 22 figuur 12: ruimte achter gevelbeplating hoofdgebouw

Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem Quickscan flora en fauna | 190717 | 16 april 2019

BK bouw- & milieuadvies pagina 17 van 22 figuur 13: planfondbeplating met ruimte tussen de platen

Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem Quickscan flora en fauna | 190717 | 16 april 2019

BK bouw- & milieuadvies pagina 18 van 22 figuur 14: ruimte achter de gevelplaten, deze platen zijn ideaal voor vleermuizen en worden hier vaak aangetroffen

Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem Quickscan flora en fauna | 190717 | 16 april 2019

BK bouw- & milieuadvies pagina 19 van 22

5

Conclusies en advies

Tijdens het veldonderzoek zijn geen zwaar beschermde soorten aangetroffen. Gezien het terreintype worden de zwaar beschermde vleermuizen en broedvogels verwacht. Op basis van het literatuuronderzoek wordt een diversiteit aan (algemeen voorkomende) soorten verwacht. Voor algemeen voorkomende beschermde soorten geldt dat ze niet ontheffingsplichtig zijn, mits de zorgplicht in acht wordt gehouden. Vogels Binnen het plangebied zijn broedvogels te verwachten. Voor alle beschermde inheemse (ook de algemeen voorkomende) vogelsoorten geldt vanuit de Wet natuurbescherming een verbod op handelingen die nesten of eieren beschadigen of verstoren. In de praktijk betekent dit dat storende werkzaamheden alleen buiten het broedseizoen [1] uitgevoerd mogen worden. Handelingen die een vaste rust- of verblijfplaats van beschermde vogels verstoren, zijn eveneens niet toegestaan. Nestlocaties van boomvalk, buizerd, gierzwaluw, grote gele kwikstaart, havik, huismus, kerkuil, oehoe, ooievaar, ransuil, roek, slechtvalk, sperwer, steenuil, wespendief en zwarte wouw worden gezien als jaarrond beschermde vaste rust- en verblijfplaats. Voor de verstoring van deze verblijfplaatsen en belangrijk leef- of foerageergebied is ook buiten het broedseizoen een ontheffing noodzakelijk. Met de voorgenomen ontwikkeling van het plangebied worden echter geen jaarrond beschermde nestlocaties verstoord of verwijderd.

Gezien de grootte van de planlocatie en het ontbreken van de nestlocatie op of in de directe omgeving van het plangebied, kan worden geconcludeerd dat de voorgenomen plannen geen effect hebben op het functionele leefgebied ten opzichte van de nestlocatie. Nader onderzoek of de aanvraag tot ontheffing voor (één van) deze soorten noodzakelijk is, is dan ook niet aan de orde. Grondgebonden zoogdieren Tijdens de veldronde zijn geen openingen of holen gezien van beschermde grondgebonden zoogdieren. Wel zijn op het terrein meerdere molshopen aangetroffen en gif voerdozen voor ratten gezien, ratten zijn echter niet beschermd, wel moet rekening gehouden worden met de zorgplicht en moeten de zoogdieren de kans krijgen om te vluchten. Vleermuizen Met betrekking tot de groep van vleermuizen wordt de locatie zeer geschikt bevonden als foerageergebied, vliegroute én zomer-, kraam-, paar-- en/of winterverblijfplaats. Meerdere panden hebben rondom openingen die groot genoeg en aantrekkelijk zijn voor vleermuizen. De omgeving van de planlocatie is ook gunstig voor vleermuizen de bomenrijen en het water vormen goede foerageermogelijkheden. Omdat er op het terrein meerdere panden staan, wordt in figuur 15 schematisch weergeven welke gebouwen of delen van gebouwen verdacht worden voor vleermuisverblijfplaatsen.

Met het uitvoeren van de werkzaamheden wordt verwacht dat belangrijke verblijfplaatsen worden verstoord of zullen verdwijnen. Nader onderzoek naar gebouw bewonende vleermuizen is noodzakelijk bij de aangegeven gebouwen

[1] In het kader van de Wet natuurbescherming wordt voor het broedseizoen geen standaardperiode gehanteerd. Van belang is of een broedgeval verstoord wordt, ongeacht de datum. Doorgaans gaat het hierbij om de periode van 15 maart tot en met 15 juli.

Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem Quickscan flora en fauna | 190717 | 16 april 2019

BK bouw- & milieuadvies pagina 20 van 22 figuur 15: kaart van het plangebied, met in rood de locaties die verdacht zijn van vleermuisbewoning, op deze plekken moet nader onderzoek worden gedaan naar vleermuizen. In het groen de delen die niet toegankelijk zijn voor vleermuizen en kunnen worden vrijgegeven.

Amfibieën Tijdens de veldronde zijn geen beschermde amfibieën waargenomen, deze worden ook niet verwacht. Wel kunnen algemeen voorkomende soorten voorkomen en moet de zorgplicht in acht worden genomen door bijvoorbeeld het plaatsen van amfibie-schermden. Reptielen Tijdens de veldronde zijn geen beschermde reptielen waargenomen, deze worden ook niet verwacht Vissen Tijdens de veldronde zijn geen beschermde vissen waargenomen, deze worden ook niet verwacht. Wel zullen algemeen voorkomende soorten in de twee wateren leven. Bij het dempen van deze waterpartijen moeten de aanwezige vissen worden overgeplaatst naar nabij gelegen geschikt leefgebied.

Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem Quickscan flora en fauna | 190717 | 16 april 2019

BK bouw- & milieuadvies pagina 21 van 22

Ongewervelden Tijdens de veldronde zijn geen beschermde ongewervelden waargenomen, deze worden ook niet verwacht. Wel kan worden verwacht dat er algemeen voorkomende ongewervelden, zoals slakken op het terrein leven. Om te voldoen aan de zorgplicht moeten deze slakken worden verplaatst voor de aanvang van de werkzaamheden. tabel 2: beschrijving van de effecten

Soortgroep

Beschrijving Effecten

Conclusie

Planten

geen effect verwacht

geen nader onderzoek benodigd

Broedvogels

geen effect verwacht

Werken buiten het broedseizoen

Vogels met jaarrond beschermde nesten

geen effect verwacht

geen nader onderzoek benodigd

Grondgebonden zoogdieren

geen effect verwacht

geen nader onderzoek benodigd

Vleermuizen

negatief effect verwacht

nader onderzoek benodigd

Amfibieën

geen effect verwacht

geen nader onderzoek benodigd

Reptielen

geen effect verwacht

geen nader onderzoek benodigd

Vissen

geen effect verwacht

geen nader onderzoek benodigd

ongewervelden

geen effect verwacht

geen nader onderzoek benodigd

Zorgplicht Op het terrein bevinden zich waterpartijen waar naar verwachting vissen en andere watergebonden soorten leven. Ook is er op de locatie veel groen aanwezig. Concluderend bevinden er naar alle waarschijnlijkheid meerdere niet beschermde soorten op het terrein. Voor deze soorten moet de zorgplicht in acht wordt gehouden. De algemene zorgplicht volgens Wet Natuurbescherming houdt in dat: • Een ieder voldoende zorg in acht neemt voor de in het wild levende dieren en planten, alsmede voor hun directe leefomgeving. • De zorg, bedoeld in het eerste lid, houdt in ieder geval in dat een ieder die weet of redelijkerwijs kan vermoeden dat door zijn handelen of nalaten nadelige gevolgen voor flora of fauna kunnen worden veroorzaakt, verplicht is dergelijk handelen achterwege te laten voor zover zulks in redelijkheid kan worden gevergd, dan wel alle maatregelen te nemen die redelijkerwijs van hem kunnen worden gevergd teneinde die gevolgen te voorkomen of, voor zover die gevolgen niet kunnen worden voorkomen, deze zoveel mogelijk te beperken of ongedaan te maken. De zorgplicht geldt altijd en voor alle planten en dieren, of ze beschermd zijn of niet, ook in het geval dat ze beschermd zijn en er een ontheffing of vrijstelling is verleend. Nader onderzoek Nader onderzoek naar vleermuizen is benodigd.

Er wordt verwacht dat strikt beschermde soorten voor zullen komen binnen de projectlocatie, nader onderzoek naar het voorkomen van andere soorten is dan ook noodzakelijk. Wel kunnen echter veranderingen in de situatie binnen het plangebied of in de planvorming altijd leiden tot andere inzichten en daarmee tot wijziging van deze conclusies.

Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem Quickscan flora en fauna | 190717 | 16 april 2019

BK bouw- & milieuadvies pagina 22 van 22

6 • • • • • • • • • • • • • • •

Geraadpleegde Literatuur Voslamber B., van winden E., en Koffijberg K., 2004, Atlas van ganzen, zwanen en Smienten in Nederland, SOVON vogelonderzoek Nederland, Beek-Ubbergen. Lange R., Twisk P., Winden A. van, Diepenbeek A. van, 1994, Zoogdieren van Europa, KNNV Uitgeverij, Utrecht. Bergmans, W. en Zuiderwijk A., 1986, Atlas van de Nederlandse Amfibieën en Reptielen en hun bedreiging, Stichting Uitgeverij KNNV, Hoogwoud Creemers R.C.M. & van Delft J.J.C.W., 2009, De amfibieën en reptielen van Nederland – Nederlandse fauna 9, Nationaal Historisch Museum Naturalis, European Invertabrate Survey Nederland, Leiden. Nie H.W. de, 1996, Atlas van de Nederlandse Zoetwatervissen, Media Publishing, Doetinchem. Netwerk Groene Bureaus, Vleermuisprotocol 2017 www.ravon.nl www.sovon.nl https://www.anemoon.org www.wikipedia.nl www.waarneming.nl https://www.verspreidingsatlas.nl/ http//www.synbiosys.alterra.nl/natura2000/googlemapszoek2.aspx Ruimtelijke plannen.nl, bestemmingsplan Shalkwijk-Midden Atlas van de leefomgeving

Spaarne Gasthuis, locatie zuid, Boerhaavelaan 22 te Haarlem Quickscan flora en fauna | 190717 | 16 april 2019