20210061797 Bijlage artikel Korf et al. (2016)

UvA-DARE (Digital Academic Repository)

Waterbed, drukte en overlast

Effecten Sluitingsbeleid Coffeeshops in Amsterdam-Centrum Korf, D.J.; Liebregts, N.; Nabben, T.

Link to publication

Citation for published version (APA): Korf, D. J., Liebregts, N., & Nabben, T. (2016). Waterbed, drukte en overlast: Effecten Sluitingsbeleid Coffeeshops in Amsterdam-Centrum. (Bonger reeks; Vol. 32). Rozenberg Publishers.

General rights It is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the author(s) and/or copyright holder(s), other than for strictly personal, individual use, unless the work is under an open content license (like Creative Commons).

Disclaimer/Complaints regulations If you believe that digital publication of certain material infringes any of your rights or (privacy) interests, please let the Library know, stating your reasons. In case of a legitimate complaint, the Library will make the material inaccessible and/or remove it from the website. Please Ask the Library: https://uba.uva.nl/en/contact, or a letter to: Library of the University of Amsterdam, Secretariat, Singel 425, 1012 WP Amsterdam, The Netherlands. You will be contacted as soon as possible.

UvA-DARE is a service provided by the library of the University of Amsterdam (http://dare.uva.nl)

Download date: 04 feb 2021

Dirk J. Korf, Nienke Liebregts & Ton Nabben

Waterbed, drukte en overlast Effecten Sluitingsbeleid Coffeeshops in Amsterdam-Centrum

3 32

Bonger Reeks

Waterbed, drukte en overlast Effecten Sluitingsbeleid Coffeeshops in Amsterdam-Centrum

Waterbed, drukte en overlast Effecten Sluitingsbeleid Coffeeshops in Amsterdam-Centrum

Dirk J. Korf, Nienke Liebregts & Ton Nabben

Dit onderzoek is uitgevoerd door het Bonger Instituut voor Criminologie, Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Universiteit van Amsterdam.

ISBN 978 90 5170 947 6

Korf, D.J., Liebregts, N. & Nabben, T. (2016) Waterbed, drukte en overlast. Effecten Sluitingsbeleid Coffeeshops in Amsterdam-Centrum. Amsterdam: Rozenberg Publishers.

© 2016, de auteurs.

Inhoud Korte samenvatting ................................................................................................ 7 1

Inleiding .......................................................................................................... 9 1.1 Coffeeshopbeleid, Amsterdamse coffeeshops en hun bezoekers ............................ 10 1.2 Sluitingsbeleid en waterbedeffect ............................................................................ 11 1.3 Het onderzoek ........................................................................................................... 14 1.4 Opbouw van het rapport........................................................................................... 15

2

Ontwikkeling aantallen bezoekers en cannabisomzet .................................... 17 2.1 Sluitingen vanwege de 1012-aanpak ........................................................................ 18 2.2 Sluitingsbeleid 1012-aanpak en afstandscriterium ................................................... 19 2.3 Sluitingen aan de kop van de Nieuwendijk ............................................................... 21 2.4 Haarlemmerbuurt ..................................................................................................... 22 2.5 Conclusie ................................................................................................................... 25

3

Coffeeshops, aanpassingen, buurt en bevoorrading ....................................... 27 3.1 Variatie in coffeeshops .............................................................................................. 27 3.2 Variatie in drukte en veranderingen in klantenkring ................................................ 28 3.3 Maatregelen tegen en gevolgen van toegenomen drukte ....................................... 29 3.4 Toezicht op omgeving en omgang met de buurt ...................................................... 30 3.5 Bevoorrading ............................................................................................................. 32 3.6 Conclusie ................................................................................................................... 35

4

Huidige drukte in en nabij coffeeshops .......................................................... 37 4.1 Spreiding van drukte ................................................................................................. 37 4.2 Observaties en tellingen bij de ingang van de coffeeshops ...................................... 38 4.3 Aantal bezoekers in de coffeeshops ......................................................................... 39 4.4 Informatieverstrekking aan bezoekers ..................................................................... 42 4.5 Conclusie ................................................................................................................... 43

5

Coffeeshopbezoekers .................................................................................... 45 5.1 Toeristen: profiel en verblijf in Amsterdam .............................................................. 45 5.2 Toeristen: coffeeshopbezoek en cannabisgebruik ................................................... 49 5.3 Toeristen: informatie over coffeeshops en keuze voor bepaalde coffeeshop ......... 53 5.4 Lokale bezoekers ....................................................................................................... 55 5.5 Conclusie ................................................................................................................... 58

6

Bewoners en ondernemers in de buurt van coffeeshops ................................ 61 6.1 Variatie in buurtbewoners en ondernemers ............................................................ 61 6.2 Ontwikkeling aantal bezoekers van coffeeshops en huidige drukte ........................ 62

6.3 Wachtrijen, blowen op straat en overlast ................................................................ 62 6.4 Conclusie ................................................................................................................... 65

7

Straathandel in drugs .................................................................................... 67 7.1 Politiecijfers over straathandel in drugs/nepdope ................................................... 67 7.2 Coffeeshops over straatdealers ................................................................................ 68 7.3 Buurtbewoners/ondernemers over straatdealers .................................................... 69 7.4 Coffeeshopbezoekers over straathandel .................................................................. 72 7.5 Observaties op straat ................................................................................................ 74 7.6 Conclusie ................................................................................................................... 80

8

Verwachte gevolgen bij voortgaand sluitingsbeleid ....................................... 83 8.1 Verwachtingen van coffeeshops ............................................................................... 83 8.2 Verwachtingen van buurtbewoners/ondernemers .................................................. 85 8.3 Coffeeshopbezoekers ................................................................................................ 88 8.4 Conclusie ................................................................................................................... 91

9

Samenvatting en slotbeschouwing ................................................................ 95 9.1 Steeds drukker in overgebleven coffeeshops ........................................................... 95 9.2 Huidige drukte in en rond coffeeshops ..................................................................... 97 9.3 Coffeeshopbezoekers ................................................................................................ 98 9.4 Overlast ................................................................................................................... 100 9.5 Straatdealers ........................................................................................................... 101 9.6 Verdere invoering van het afstandscriterium ......................................................... 102 9.7 Tot slot..................................................................................................................... 104

Literatuur ........................................................................................................... 107

Korte samenvatting Sinds het sluiten van coffeeshops in het kader van Project 1012 en de invoering van het afstandscriterium (nabijheid tot scholen voor voortgezet onderwijs) is het veel drukker geworden in de (resterende) coffeeshops rond de Warmoesbuurt, de Nieuwendijkbuurt en de Haarlemmerbuurt. Deze coffeeshops hebben nu gemiddeld ongeveer twee keer zoveel bezoekers als toen het sluitingsbeleid begon. Die toename wordt mede veroorzaakt doordat er steeds meer toeristen naar Amsterdam komen, maar is vooral een waterbedeffect. In het voorjaar van 2016 hadden de coffeeshops gemiddeld meer dan 6 000 bezoekers per week (ca. 3 000 in de kleinste en 12 000 in de grootste coffeeshop). De coffeeshops zijn regelmatig zo vol, dat klanten buiten in de rij staan en binnen onvoldoende zitplekken zijn. De drukte vormt een bedreiging voor belangrijke uitgangspunten van het coffeeshopbeleid: kleinschaligheid, goede voorlichting en geen overlast. Indien de opgeschorte invoering van het afstandscriterium alsnog zou plaatsvinden, dan zou dit bij sluiting van coffeeshops overdag op schooldagen in de Haarlemmerbuurt leiden tot een grotere concentratie van drukte in coffeeshops in de avonduren – en daarmee tot meer overlast op straat.

Bij het sluiten in de Haarlemmerstraat van een of meer coffeeshops omdat zij in het zicht liggen van een school zou het overdag en ’s avonds vooral drukker worden in nabijgelegen coffeeshops. En wanneer alle coffeeshops op loopafstand van een school voor voortgezet onderwijs hun gedoogverklaring zouden kwijtraken, dan zou dit vooral leiden tot extreme drukte in andere coffeeshops, met name in de omgeving van het Centraal Station. Verder valt een sterke toename van straatdealers te verwachten. De beheersing hiervan zou een substantieel handhavingsprobleem teweegbrengen.

7

8

1 Inleiding Sinds 2013 zijn in Amsterdam flink wat coffeeshops gesloten. In stadsdeel Centrum gebeurde dit vooral in het kader van Project 1012 en in zowel in Centrum als andere stadsdelen vanwege het afstandscriterium (geen coffeeshops in de nabijheid van scholen voor voortgezet onderwijs). Ook mochten meerdere coffeeshops in verband met het afstandscriterium op schooldagen overdag niet meer open zijn. De overgebleven coffeeshops in Centrum worden geconfronteerd met veel meer klanten dan voorheen. Bovendien lijkt de toegenomen drukte in en rond de coffeeshops op gespannen voet te staan met de uitgangspunten van het landelijke en lokale coffeeshopbeleid, zoals kleinschaligheid, goede voorlichting aan klanten en geen overlast.1 De Amsterdamse coffeeshopbranche, vertegenwoordigd door de Bond voor Cannabis Detaillisten (BCD), vreest dat de problemen verder zullen toenemen als nog meer coffeeshops vanwege het afstandscriterium overdag op schooldagen dicht zouden moeten of zelfs hun deuren helemaal zouden moeten sluiten. Gebied Project 1012, rood omcirkeld (A00 en A01)2

1 2

Zie o.a. Adviescommissie Drugsbeleid (2009). Ook wel genoemd Commissie van der Donk. Postcodegebied 1012 wordt omgrensd door Prins Hendrikkade, Singel, Kloveniersburgwal / Geldersekade en Munt. Dit gebied is opgedeeld de buurtcombinaties: A00 en A01.

9

Dit rapport bevat de resultaten van een wetenschappelijk onderzoek naar de gevolgen van het Amsterdamse sluitingsbeleid voor coffeeshops in stadsdeel Centrum in de afgelopen jaren en voor de huidige situatie. Ook worden de te verwachten consequenties besproken voor het geval van meer sluitingen en/of kortere openingstijden vanwege het afstandscriterium. In dit hoofdstuk schetsen we eerst enkele algemene ontwikkelingen met betrekking tot coffeeshops, met focus op Amsterdam en het Amsterdamse beleid. Daarbij vatten we resultaten samen van eerdere studies die relevant zijn voor het huidige onderzoek. Meer specifiek gaan we in op het zogeheten waterbedeffect. Vervolgens beschrijven we in hoofdlijnen hoe het onderzoek is opgezet en uitgevoerd. Afgesloten wordt met een overzicht van wat in de volgende hoofdstukken aan de orde komt.

1.1 Coffeeshopbeleid, Amsterdamse coffeeshops en hun bezoekers De afgelopen jaren is het aantal coffeeshops in Nederland gedaald. Volgens de laatste landelijke telling waren er eind 2014 nog 591 coffeeshops (tegenover 813 in 2000; een daling van -27%).3 In Amsterdam liep het aantal coffeeshops terug van 283 in het jaar 2000, via 222 in 2011 naar 174 eind 2015 (oftewel een daling van -39%) en nog iets minder nu.4 Amsterdam is nog altijd wel de onbetwiste koploper. De stad heeft veel meer coffeeshops dan de andere grote Nederlandse steden. Maar Amsterdam had en heeft ook relatief veel kleine coffeeshops en de meeste coffeeshops hier hebben zitgelegenheid. Uit eerder onderzoek blijkt dat Amsterdamse coffeeshopbezoekers, naast goede wiet/hasj, vooral belangrijk aan een coffeeshop vinden: vriendelijk personeel, een goede sfeer, gezellig kunnen zitten.5 Coffeeshops in Amsterdam zijn heel verschillend in grootte en drukte, de ene shop heeft meer ‘zitters’, de andere meer ‘halers’. In vergelijking met Rotterdam, waar het afstandscriterium eerder werd ingevoerd en het aantal coffeeshops ook eerder terugliep (naar tegenwoordig ca. 40), hebben Amsterdamse coffeeshops veel vaker zitruimte. Rotterdamse coffeeshops zijn veel vaker afhaallocaties geworden. Met minder coffeeshops zijn er in Rotterdam gemiddeld genomen ook veel meer bezoekers per coffeeshop.

Enkele jaren geleden, toen Rotterdam al wel en Amsterdam nog niet het afstandscriterium had ingevoerd, kwamen

3 4

5

Bieleman, Mennes & Sijstra (2015a); NDM (2015). Een precies aantal is niet aan te geven, omdat soms ook een coffeeshop op last van de burgemeester voor onbepaalde tijd wordt gesloten. Korf, Doekhie & Wouters(2011).

10

er in Rotterdamse coffeeshops gemiddeld ongeveer vijf keer zoveel bezoekers per coffeeshop dan in Amsterdam.6 Een groot verschil met Rotterdam en andere grote steden in het land is ook dat Amsterdam heel veel meer toeristen trekt. Een flink deel van deze toeristen bezoekt ook coffeeshops, met name in Centrum.7 Het aantal toeristen in Amsterdam is de afgelopen jaren fors toegenomen – en daarmee ongetwijfeld ook het aantal toeristen in Amsterdamse coffeeshops. Alleen al het aantal hotelgasten steeg tussen 2013 en 2014 van 6.0 naar 6.7 miljoen.8 Daarbovenop komen nog de toeristen op particuliere adressen (o.a. Airbnb) en de dagjestoeristen. Bovendien is het aantal jongeren en jongvolwassenen (vaak studenten) in de stad de afgelopen jaren fors gegroeid – en dat is juist de leeftijdsgroep met verhoudingsgewijs de meeste blowers. 9 Al met al is er dus eerder sprake van een stijgende dan krimpende vraag naar cannabis in Amsterdam. Tegelijkertijd is het aantal coffeeshops afgenomen en zijn er nu ook coffeeshops die overdag verplicht gesloten zijn.

1.2 Sluitingsbeleid en waterbedeffect In het kader van het Project 1012 zijn stapsgewijs alle door de gemeente voorgenomen sluitingen van coffeeshops inmiddels gerealiseerd. Ook bij het afstandscriterium koos de gemeente voor een gefaseerde invoering. De eerste drie fasen zijn inmiddels afgerond. 1) Beperking openingstijden op schooldagen tot 18:00-01:00 uur voor alle coffeeshops binnen een loopafstand van 250 meter (27 coffeeshops in januari 2014). 2) Vervallen gedoogverklaring vanwege direct zicht op coffeeshop vanaf een schoolterrein (8 coffeeshops op 1 juli 2014, waarvan 5 in Centrum). 3) Vervallen gedoogverklaring vanwege afstand ≤150 meter (3 coffeeshops op 1 januari 2015, allemaal in Centrum). In de vierde fase zou – na de 11 inmiddels vanwege het afstandscriterium gesloten coffeeshops, waarvan 8 in Centrum (incl. 7 in postcodegebied 1012) – in januari 2016 de gedoogverklaring vervallen van nog eens 14 coffeeshops die liggen op een loopafstand tussen 150 en 250 meter van scholen voor voortgezet onderwijs. De gemeente besloot echter tot een moratorium, in afwachting van de uitspraak van de Hoge Raad in het ‘wietpasproces’ dat werd aangespannen door de BCD e.a. 6

7 8 9

Korf & Liebregts (2015). Benschop e.a. (2009). OIS (2015). Benschop, Nabben & Korf (2015); NDM (2015).

11

In opdracht van de gemeente Amsterdam werd onderzoek gedaan naar de gevolgen van de kortere openingstijden en de sluiting van coffeeshops vanwege het afstandscriterium.10 Dat gebeurde in drie gebieden binnen Amsterdam. Sinds het beperken van de openingstijden en vervolgens de sluiting van andere nabijgelegen coffeeshops steeg het gemiddeld aantal bezoekers van de omliggende coffeeshops. In absolute aantallen gold dit het sterkst voor Centrum in het gebied Spuistraat / Nieuwezijds Voorburgwal. Na sluiting van de coffeeshops in dit gebied vanwege direct zicht op een school (fase 2) of binnen een afstand van 150 meter (fase 3) was het aantal bezoekers in de omliggende coffeeshops bijna drie keer zo groot als voorheen. Vóór de nieuwe (kortere) openingstijden kwamen hier per uur gemiddeld 19 bezoekers per coffeeshop, ná invoering van de nieuwe openingstijden (fase 1) steeg dit naar 24 en na de sluiting (fase 2 + 3) naar 54. Men zou hier dus kunnen spreken van een ‘waterbedeffect’ binnen een klein gebied. Maar hoe zit het met een eventueel waterbedeffect voor een breder gebied? Het zojuist genoemde onderzoek naar de gevolgen van de invoering van het afstandscriterium biedt geen zicht op de mogelijke gevolgen voor coffeeshops die wat verderaf liggen van de vanwege het afstandscriterium korter geopende of geheel gesloten coffeeshops.

(Dat was overigens ook geen onderdeel van de onderzoeksopdracht van de gemeente.) Toch zijn er wel signalen van een breder waterbedeffect. Eerder al, door de sluiting van coffeeshops in het kader van Project 1012, trokken volgens de coffeeshopbranche klanten (overwegend toeristen) vaak naar coffeeshops aan de randen van het 1012-gebied. Daar zou de druk op coffeeshops dus groter zijn geworden. Vervolgens zou binnen het gebied Spuistraat / Nieuwezijds Voorburgwal de toegenomen drukte zich vanwege de invoering van het afstandscriterium zijn gaan concentreren in iets verder gelegen coffeeshops. Daarnaast zou het gaandeweg ook veel drukker zijn geworden in coffeeshops in de wijdere omgeving, zoals in de Haarlemmerstraat. Coffeeshopexploitanten vrezen dat dit probleem verder zal toenemen indien nog meer coffeeshops vanwege het afstandscriterium (i.v.m. de Vinse School in de Haarlemmerstraat) korter open zouden mogen zijn of zelfs hun deuren zouden moeten sluiten. Het waterbed is een veelgebruikte metafoor voor verplaatsing van een probleem, bijv. criminaliteit of overlast, naar een ander gebied, bijv. een andere buurt. De gedachte is vaak dat het totale volume van het waterbed gelijk blijft. Maar dat is niet altijd het geval, zo blijkt uit criminologisch onderzoek. 10

Bieleman, Mennes & Sijtstra (2015b).

12

Waterbedeffect in de criminologische literatuur Een waterbedeffect treedt op wanneer er als gevolg van plaatsgebonden maatregelen ruimtelijke verplaatsing van bijvoorbeeld overlast of criminaliteit plaatsvindt.11 Zo kan de aanpak in de ene wijk weliswaar een daling van de problematiek in die wijk tot gevolg hebben, maar als ongewenst neveneffect ook een stijging in omliggende wijken. Criminologisch onderzoek naar waterbedeffecten heeft zich tot dusver voornamelijk beperkt tot verplaatsing van vermogenscriminaliteit als gevolg van gerichte lokale interventies, zoals bijvoorbeeld cameratoezicht. Daaruit blijkt dat het waterbedeffect niet altijd of slechts partieel optreedt.12 Een voorbeeld van het uitblijven van een waterbedeffect is de sluiting van de tippelzone aan de Theemsweg; toen verdween de straatprostitutie vrijwel volledig uit Amsterdam.13 De verklaring hiervoor is vaak te vinden in diffusion of benefits,14 een positieve uitstraling van de aanpak naar omringende gebieden: “…wanneer we immers met een hand op het waterbed duwen, dan beweegt niet alleen het materiaal onder onze hand mee naar beneden, maar ook het materiaal direct daaromheen.”15

Met andere woorden: soms raakt het waterbed lek en loopt er water uit of loopt het zelfs helemaal leeg. Dat hangt niet alleen af van de effectiviteit van de aanpak, maar ook van de alternatieven voor verplaatsing. Zo bleven na de invoering van het ingezetenencriterium (de ‘wietpas’) in de zuidelijke provincies (mei 2012) daar veel ‘coffeeshoptoeristen’ weg – het waterbed liep gedeeltelijk leeg. Echter, niet alle toeristen bleven weg. De toeristen die wel bleven komen, maar ook lokale blowers die weigerden zich te laten registreren als lid van een coffeeshop (het beslotenclubcriterium) gingen cannabis kopen bij straatdealers, thuisdealers en 06-dealers (bezorgdiensten).16 Er was dus niet alleen sprake van ruimtelijke verplaatsing (naar andere straten, buurten), maar ook een verplaatsing van de gedoogde naar de illegale cannabisverkoop. Het kan ook andersom, zo bleek in Lelystad, toen daar in 2011 de eerste – en tot nu toe enige – coffeeshop kwam. Cannabisgebruikers die voorheen naar coffeeshops in andere gemeenten en/of cannabis kochten bij lokale 06dealers, thuisdealers of straatdealers kwamen nu naar de lokale coffeeshop.17 Nu is het ‘coffeeshoptoerisme’ in de grensstreek anders van karakter dan in Amsterdam, waar zij veel minder (vrijwel) uitsluitend voor de coffeeshops komen en meest11

Bernasco, Elffers & Bruinsma (2006). Zie o.a.: Bernasco, Elffers & Bruinsma (2006); Flight, Hulshof. & Terpstra. (2010). 13 Korf e.a. (2005). 14 Weisburd e.a. (2006). 15 Bernasco, Elffers & Bruinsma (2006: p. 243). 16 Van Ooyen-Houben, Bieleman & Korf (2014). 17 Korf e.a. (2013). 12

13

al ook een paar dagen (of langer) blijven.18 Bovendien worden niet-ingezetenen niet uit Amsterdamse coffeeshops geweerd. Toch waren er ten tijde van en na de sluiting van veel van de coffeeshops in het Wallengebied in het kader van Project 1012 signalen van toegenomen straathandel in (nep)drugs. De term waterbedeffect wordt vooral gebruikt met betrekking tot ruimtelijke verplaatsing. Maar er kan, zoals we net zagen, ook verplaatsing zijn naar een ander type verkoper. Verder kan ook het tijdstip veranderen (temporele verplaatsing). Zo zouden klanten nu ’s avonds naar de coffeeshop gaan die vanwege het afstandscriterium overdag dicht is.19 Of, en zo ja, in welke mate dit in Amsterdam-Centrum gebeurt, zullen we in latere hoofdstukken bespreken.

1.3 Het onderzoek Het onderzoek is uitgevoerd in en rond het 1012-gebied en in (de buurt van) de Haarlemmerstraat, in de periode januari-mei 2016. Naast bestudering van vakliteratuur en andere bronnen, maakten we gebruik van een combinatie van kwalitatieve en kwantitatieve empirische methoden. Eerst maakten we een overzicht van de coffeeshops in de te onderzoeken buurten/straten in Amsterdam-Centrum. Vervolgens werd van een representatieve selectie van coffeeshops een korte typering gemaakt (o.a. ligging, grootte, aantal zitplaatsen, wel/geen portier). Daarna gebruikten we de volgende methoden:20 ƒ Interviews met coffeeshops (exploitanten en personeel, totaal 28). ƒ Cijfers over de ontwikkeling van de cannabisverkoop tussen 1 januari 2013 en 31 december 2015. ƒ Interviews met 30 bewoners en ondernemers in de directe omgeving van de onderzochte coffeeshops (interviews in het kader van het veldonderzoek naar straathandel niet meegerekend). ƒ Systematische observaties nabij en in coffeeshops, plus tellingen van het aantal klanten per halfuur (totaal 93). ƒ Survey onder 587 coffeeshopbezoekers. ƒ Veldonderzoek naar straathandel. 18

Benschop e.a. (2009). Vergelijk: Reppetto (1976), die met betrekking tot waterbedeffecten bij criminaliteit naast verplaatsing van locatie en verandering van tijdstip noemt (en tevens: verandering van slachtoffer, methode en soort criminaliteit). Eck (1993) noemt nog een zesde vorm van verplaatsing: verandering van dader. 20 Met dank aan Jorrit Blonk, Joris Halink Schöler, Lisa Monier en Dora Weijers voor hun assistentie bij de observaties en tellingen bij en in coffeeshops, de enquête onder coffeeshopbezoekers en de data-invoer. 19

14

1.4 Opbouw van het rapport In hoofdstuk 2 worden aan de hand van interviews met exploitanten en personeel van een steekproef van coffeeshops in het onderzochte gebied de ontwikkelingen in aantallen coffeeshopbezoekers in de afgelopen jaren geschetst. Ook worden trendcijfers over cannabisomzet in de coffeeshops gepresenteerd. Deze ontwikkelingen worden besproken in het licht van het gevoerde sluitingsbeleid. Hoofdstuk 3 bevat een korte typering van de onderzochte coffeeshops. Daarnaast worden de ontwikkelingen en de variatie in drukte geschetst en wordt besproken hoe de coffeeshops daarmee omgaan, ook in hun contacten met buurtbewoners en andere ondernemers. Tevens wordt ingegaan op de eventuele consequenties van de toegenomen drukte voor de bevoorrading, de zogeheten ‘achterdeur’. Aansluitend (hoofdstuk 4) wordt op basis van observaties en klantentellingen ingezoomd op de huidige drukte in de coffeeshops, wachtrijen en informatieverstrekking aan bezoekers. In hoofdstuk 5 volgt een typering van de geïnterviewde coffeeshopbezoekers en wordt beschreven waar en hoe zij in Amsterdam hun tijd doorbrengen en welke rol coffeeshops en cannabisgebruik daarin spelen.

Daarna komen (hoofdstuk 6) bewoners en ondernemers in de buurt van coffeeshops aan het woord over hoe en waarom volgens hen de aanloop bij de coffeeshops zich de afgelopen jaren heeft ontwikkeld en hoe het daar tegenwoordig mee staat. Ook wordt in beeld gebracht hoe het volgens hen gesteld is met overlast en wat zij vinden van hoe coffeeshops daarmee omgaan. In hoofdstuk 7 belichten we vanuit verschillende invalshoeken (politie, coffeeshops, buurtbewoners/ondernemers en coffeeshopbezoekers) de recente ontwikkelingen in en – mede op basis van eigen straatobservaties – de huidige situatie wat betreft straathandel in drugs in en rond het 1012-gebied. De centrale vraag in hoofdstuk 8 is: Wat zou er gebeuren wanneer Amsterdam alsnog meer coffeeshops zou sluiten vanwege het afstandscriterium? De mogelijke gevolgen hiervan worden besproken aan de hand van drie scenario’s. Deze worden belicht vanuit de invalshoek van verschillende groepen betrokkenen (coffeeshops, buurtbewoners/ondernemers en coffeeshopbezoekers) en besproken vanuit het (theoretische) perspectief van waterbedeffecten. Tot slot worden (in hoofdstuk 9) de belangrijkste bevindingen samengebracht en kritisch beschouwd.

15

16

2 Ontwikkeling aantallen bezoekers en cannabisomzet Om de ontwikkelingen in de aanloop van coffeeshops gedurende de afgelopen jaren in kaart te brengen, interviewden we exploitanten/personeel van de negen coffeeshops waar we ook veldonderzoek deden. We vroegen naar (eventuele) veranderingen in aantallen klanten, wanneer deze veranderingen hadden plaatsgevonden en wat hiervan volgens hen de oorzaak was. Daarnaast vroegen we of zij bereid waren om vertrouwelijk inzicht te geven in hun cannabisomzet. Na de interviews kregen we van deze negen coffeeshops kwartaalcijfers over de cannabisverkoop in de jaren 2013, 2014 en 2015. Daarnaast kregen we de gezamenlijke cijfers van twee andere coffeeshops in het 1012-gebied. Als basis namen we per coffeeshop de cannabisomzet in euro’s in het eerste kwartaal van 2013 (index = 100%). Een kwartaalomzet van 90% betekent dat dat in dat kwartaal 10% minder werd omgezet dan in het eerste kwartaal van 2013. En een kwartaalomzet van 150% bekent dat in dat kwartaal 50% meer werd omgezet dan in het eerste kwartaal van 2013. In dit hoofdstuk gaan we na in hoeverre trends in aantallen bezoekers zoals die naar voren komen in de interviews en de verkoopcijfers samenhang vertonen met sluitingen van coffeeshops vanwege de 1012-aanpak of het afstandscriterium in Amsterdam-Centrum.

Haarlemmerbuurt Æ

Nieuwendijkbuurt Æ Å Warmoesbuurt

17

2.1 Sluitingen vanwege de 1012-aanpak Tussen 1 april 2013 en 7 november 2015 werden in het kader van de 1012-aanpak 22 coffeeshops gesloten. Dat gebeurde voornamelijk in en rond de Warmoesstraat (16) en op en rond de Nieuwendijk (5). Daarnaast werd een coffeeshop gesloten in de Oude Hoogstraat (op 1 maart 2015) – ten zuidoosten van de Warmoesstraat. In de Warmoesbuurt werd de eerste coffeeshop gesloten op 1 mei 2013. In dat jaar volgden er nog acht en bleven er dus zeven coffeeshops over. In 2014 werden nog eens drie coffeeshops gesloten, gevolgd door vier in 2015. Op 18 september 2015 sloot de op een na laatste coffeeshop in de Warmoesstraat. Deze shop (Baba) lag op misschien wel het drukste punt in deze straat, op de hoek met de Oudebrugsteeg, die de Warmoesstraat verbindt met het Damrak. Enkele weken later, op 7 november 2015, sloot de allerlaatste coffeeshop (Stones Corner) in de Warmoesstraat. Wie na 1 april 2013 in de Warmoesbuurt voor een gesloten coffeeshop kwam te staan, kon aanvankelijk vrij gemakkelijk uitwijken naar een nabijgelegen coffeeshop. Gaandeweg werden het er steeds minder – en de coffeeshops die nog wel open waren kregen het alsmaar drukker. Met name bij coffeeshop Baba stond aan het einde vaak een forse rij voor de deur.

Toen na de zomer van 2015 ook de laatste twee coffeeshops dichtgingen, lagen drie ‘waterbed-routes’ voor de hand waarlangs op loopafstand verschillende coffeeshops gevestigd zijn. De eerste route voert in oostelijke en zuidelijke richting naar de Oudezijds Voorburgwal, Nieuwmarkt en Kloveniersburgwal. In deze coffeeshops werd het gaandeweg zichtbaar drukker. De exploitanten van coffeeshops A en van B+C zagen vanaf de eerste sluitingen in de Warmoesbuurt een gestage toename van het aantal bezoekers.21 Naarmate er minder coffeeshops overbleven in de Warmoesbuurt, kregen zij meer klanten. Maar in de loop van 2015, toen alle coffeeshops in de Warmoesbuurt gesloten waren, werd het alsmaar drukker. Van de gebruikelijke seizoenfluctuaties in voorgaande jaren was in 2015 nauwelijks meer iets te merken. “De drukte is eigenlijk geleidelijk toegenomen, iedere maand meer. Niet ineens explosief. Met name vanaf januari 2015 is het gaan opbouwen. Normaal is er in februari/maart een terugval qua drukte, maar nu niet meer.” (Exploitant coffeeshop A) “Het is geleidelijk aan drukker geworden. Vooral vanaf de zomer 2015. Daarna is het niet meer afgenomen.” (Exploitant coffeeshops B en C). 21

In coffeeshops B en C werd geen veldonderzoek gedaan. Maar van de eigenaar kregen we wel cijfers over de cannabisomzet van deze coffeeshops tezamen.

18

We zien dit ook duidelijk terug in de kwartaalcijfers over de cannabisverkoop van coffeeshops A en B+C in de jaren 2013, 2014 en 2015. De trends in omzet lopen opvallend gelijk op (Figuur 2.1). Vanaf begin 2013 was er een gestage stijging, met een duidelijke piek in het derde kwartaal (juli-september) van 2013 en 2014. In het eerste kwartaal van 2015 was de cannabisverkoop anderhalf keer zo hoog als in het eerste kwartaal van 2013. In 2015 zwakte de omzet in het vierde kwartaal ook niet meer af. De langere termijn laat een continue stijging zien, met een forse stroomversnelling vanaf het derde kwartaal van 2015 – na sluiting van de laatste coffeeshops in de Warmoesbuurt. In het laatste kwartaal van 2015 was de omzet ruim dubbel zo hoog als in het eerste kwartaal van 2013. Figuur 2.1

Trends omzet coffeeshops ten oosten / zuiden van Warmoesbuurt

250%

CS A

CS B+C

200%

150%

100%

Index: 1e kwartaal 2013 = 100%

50%

2.2 Sluitingsbeleid 1012-aanpak en afstandscriterium De tweede looproute vanuit de Warmoesstraat gaat westwaarts, het Damrak over naar de Nieuwendijk en verder richting Nieuwezijds Voorburgwal. Het Damrak is een drukke straat, met onder andere trams vanaf het Centraal Station en een aanhoudende voetgangersstroom richting de Dam. In de stegen tussen Damrak, Nieuwendijk en Nieuwezijds Voorburgwal liggen enkele coffeeshops. In deze buurt werden vanwege het afstandscriterium (nabijheid Amsterdamsche School) per 1 juli 2014 enkele coffeeshops gesloten en mochten enkele andere coffeeshops op schooldagen pas open om 18:00 uur. Coffeeshop D ligt op de looproute westwaarts vanuit de Warmoesbuurt. Vanwege het afstandscriterium moest deze coffeeshop sinds januari 2014 op schooldagen dicht tot 18:00 uur. Hierdoor liep volgens de eigenaar in het begin de klandizie wel wat terug, maar verschoof de aanloop ook naar de avond en naar de dagen waarop 19

de coffeeshop wel de hele dag open is. En vooral na de sluiting van de laatste coffeeshops in de Warmoesbuurt zag hij het zelfs veel drukker worden. “Van de eerste sluitingen in de Warmoesstraat hebben we niets gemerkt, geen extra omzet. Later is het stapsgewijs drukker geworden. Toen we zelf net om 18:00 uur opengingen, was er wel een daling. Maar het bleef te doen. De sluitingen van 1012 en die rondom scholen gingen een beetje gelijk op. Na een tijdje vingen we de vroegere omzet van de hele dagen open, nu in de avonden plus twee weekenddagen. Sinds juli 2015 is het wel echt steeds drukker geworden, vooral nadat Baba in de Warmoesstraat dichtging.” (Exploitant coffeeshop D)

Deze ontwikkelingen worden duidelijk weerspiegeld in de cannabisomzet van coffeeshop D (Figuur 2.2). In 2013 en 2014 zien we min of meer dezelfde seizoenfluctuaties (een lagere omzet in het eerste en tweede kwartaal). Voor zover de sluiting overdag op schooldagen sinds juli 2014 leidde tot een omzetdaling, duurde die vrij kort. Terwijl over het gehele jaar genomen de cannabisomzet in 2013 en 2014 niet echt veel van elkaar verschilde, ging de omzet in het derde kwartaal van 2015 stijl omhoog. In het vierde kwartaal van 2015 was de omzet ongeveer verdubbeld ten opzichte van het eerste kwartaal van dat jaar. Figuur 2.2

Trends omzet coffeeshops tussen Damrak en Nieuwezijds Voorburgwal (CS D met, en CS E zonder afstandscriterium) 300%

CS D

CS E

250% 200% 150% 100%

Index: 1e kwartaal 2013 = 100%

50%

Coffeeshop E ligt niet ver van coffeeshop D, maar valt niet onder het afstandscriterium. Deze coffeeshop hoefde dus niet overdag op schooldagen dicht. Dat leverde volgens de eigenaar wel wat extra klanten op. Maar het werd, naast gewoonweg meer toeristen in de stad, volgens hem vooral drukker door sluitingen in het kader van de 1012-aanpak. 20

“Het is stapsgewijs drukker geworden. De shops rond scholen gingen dicht per juli 2014, bovenop de uitfasering van de Warmoesstraat. Er zijn sowieso ook veel meer toeristen. Maar de grootste stap is vorig jaar gekomen, vooral vanaf de zomer.” (Exploitant coffeeshop E)

Bij de cijfers van coffeeshop E zien we dat de omzet in het derde en vierde kwartaal van 2013 en 2014 hoger waren dan in het eerste en tweede kwartaal (Figuur 2.2). Voor zover de invoering van het afstandscriterium voor andere, in de buurt gelegen coffeeshops invloed had op de aanloop bij coffeeshop E, werd deze overschaduwd door het sluitingsbeleid in de Warmoesbuurt. Hoewel over het gehele jaar genomen de cannabisomzet in 2014 al wel groter was dan in 2013, ging (net als bij coffeeshop D) de omzet in het derde kwartaal van 2015 stijl omhoog. In het vierde kwartaal van 2015 was de omzet bijna verdubbeld ten opzichte van het eerste kwartaal van 2015 – en zelfs tweeënhalf keer zo hoog als in het eerste kwartaal van 2013.

2.3 Sluitingen aan de kop van de Nieuwendijk In het kader van de 1012-aanpak werden niet alleen alle coffeeshop in de Warmoesbuurt gesloten, maar ook op en rond de kop van de Nieuwendijk (nabij het Centraal Station) gingen verschillende coffeeshops dicht: twee op 1 juli 2013, een op 1 maart 2015, een op 1 april 2015 en een op 1 mei 2015. Voor wie hier op en langs de looproute westwaarts vanuit de Warmoesbuurt op zoek ging naar een coffeeshop werd dus de spoeling dunner. In een van de stegen van de Nieuwendijkbuurt ligt coffeeshop F, niet ver van de in het kader van de 1012-aanpak in deze buurt gesloten coffeeshops. Ook coffeeshop F valt, net als coffeeshop E, niet onder het afstandscriterium. De eigenaar en het personeel zagen het vanaf 2013 drukker worden in de zaak, vooral toen ook de laatste coffeeshops uit de Warmoesstraat verdwenen. En ook doordat Amsterdam steeds meer toeristen trekt “Ik schat in de afgelopen twee jaar een toename van zo’n 50%. En sinds de laatste sluitingen in de Warmoesstraat nog extra drukker.” (Exploitant coffeeshop F). “Het wordt echt alleen maar drukker. Vooral sinds eind zomer 2015. Door aan de ene kant meer toeristen in de stad, en aan de andere kant minder coffeeshops in het centrum. Daardoor verplaatst het probleem.” (Manager coffeeshop F) “Met de sluitingen in 1012 zijn er toeristen opgeschoven.

Onze shop is dan een van de eerste die ze tegenkomen.” (Portier coffeeshop F)

Coffeeshop G ligt aan de rand van de Nieuwendijkbuurt, richting Haarlemmerbuurt. Hier horen we hetzelfde verhaal over meer toeloop vanwege de 1012-aanpak en meer in het algemeen meer toerisme. 21

“Het is geleidelijk aan drukker geworden. Vooral vanaf de zomer 2015, toen is het niet meer afgenomen. Normaal zakt het dan wat in, maar nu bleef het een rechte lijn. Ik schat dat het aantal klanten verdrievoudigd is. Door een combinatie van dingen. De sluitingen in 1012. De Haarlemmerstraat is bekender geworden, hippe winkels, twee keer uitgeroepen tot leukste winkelstraat van Nederland. En in z’n geheel is de stad gewoon veel drukker geworden, meer toeristen.” (Manager coffeeshop G)

Deze trendbeelden zijn goed terug te zien in de cannabisverkoop van coffeeshops F en G (Figuur 2.3). Bij coffeeshop F was er vanaf het derde kwartaal van 2013 een gestage (nauwelijks onderbroken) omzetstijging. In het vierde kwartaal van 2014 was de omzet al anderhalf keer zo hoog als in het eerste kwartaal van 2013. In de loop van 2015 ging de omzet versneld omhoog. In het vierde kwartaal van 2015 was de omzet ruim verdubbeld ten opzichte van het eerste kwartaal van 2013. Figuur 2.3

Trends omzet coffeeshops omgeving kop van de Nieuwendijk

400% 350%

CS F

CS G

300% 250% 200% 150% 100%

Index: 1e kwartaal 2013 = 100%

50%

De omzetcijfers van coffeeshop G laten een soortgelijke stijging zien, maar nog sterker. Na sluiting van de laatste coffeeshops op de kop van de Nieuwendijk in het kader van de 1012-aanpak (tussen 1 maart en 1 mei 2015) schoot de cannabisverkoop stijl omhoog. In het vierde kwartaal van 2015 was de omzet ruim verdrievoudigd ten opzichte van het eerste kwartaal van 2013.

2.4 Haarlemmerbuurt Bij de Haarlemmerbuurt, de derde ‘waterbed-route’, komen twee looproutes vanuit de Warmoesbuurt samen. Enerzijds is er de eerdergenoemde route westwaarts, die via de Nieuwendijkbuurt verder westelijk doorloopt naar de Haarlemmerbuurt. Maar er is ook een directere manier: meteen vanaf het begin van de Warmoesstraat (aan 22

de noordelijke kant) over de Prins Hendrikkade, boven de Nieuwendijkbuurt langs, richting Haarlemmerbuurt. Daarbovenop komt de directe stroom voetgangers vanuit het Centraal Station. De Haarlemmerstraat en de Haarlemmerdijk zijn geliefd bij Amsterdammers en toeristen vanwege de vele kleine winkels, cafés en restaurants. Ook zijn er verschillende coffeeshops gevestigd. Van alle vier coffeeshop in de Haarlemmerbuurt waar we veldonderzoek deden, horen we dat het sinds begin 2013 veel drukker is geworden. En alle vier schrijven zij die vooral toe aan een combinatie van het sluitingsbeleid in het kader van Project 1012 en meer toeristen in de stad, zeker ook in deze buurt. De ene coffeeshop zag de toename in drukte wat eerder beginnen dan de andere, maar gemeenschappelijk is dat zij het aantal klanten in 2015 – met de sluiting van de laatste coffeeshops in de Warmoesstraat – versneld zagen groeien. Zowel de eigenaar en het personeel van coffeeshop H als die van coffeeshop I zeggen de effecten van de 1012-aanpak in de Warmoesbuurt eerst geleidelijk aan en daarna in rapper tempo gemerkt te hebben. Allebei zagen zij een voortgaande groei in aantal klanten – en tegenwoordig ook meer drukte het hele jaar door. “Het is hier in de Haarlemmerstraat echt omhoog geschoten. De drukte komt door verschillende dingen. Amsterdam is enorm in trek onder toeristen, dat lees je overal.

Daarnaast veranderen de seizoenen, die zijn afgevlakt. Er zijn niet meer echt verschillende seizoenen. Vroeger was de zomer het drukst, maar nu is het hele jaar druk. Plus de effecten van 1012. Dat is geleidelijk gegaan. We hebben niet ineens een enorme boost gemerkt.” (Exploitant coffeeshop H) “Het is de combinatie van toeristen en sluitingen. De tickets naar Amsterdam zijn goedkoper geworden, er komen gewoon veel meer mensen hierheen. In toeristenblaadjes staat 1012 nog steeds aangeraden voor coffeeshops, dat is nog niet aangepast.” (Medewerker coffeeshop H) “Ook voor 2013 kregen we al wel meer klanten, maar de sluitingen in 1012 hebben gezorgd voor een enorme toename. En het blijft toenemen sindsdien. De sluiting in 2014 van coffeeshops bij de Amsterdamsche School had ook wel een effect, maar dat is moeilijk te onderscheiden van de invloed van 1012.” (Exploitant coffeeshop I) “Het is de afgelopen tijd steeds drukker geworden. De drukte is echt toegenomen sinds de zomer van 2015. Daarna bleef het druk, zakte het niet meer in zoals normaal.” (Medewerker coffeeshop I)

De ontwikkeling van de cannabisverkoop van coffeeshops H en I (Figuur 2.4) bevestigt dit beeld. Beide coffeeshops hadden in 2013 en 2014 in het derde en vierde kwartaal meer omzet dan in het eerste en tweede kwartaal. Ook hadden ze allebei in 2014 een grotere cannabisomzet dan in 2013. En in 2015 nog weer groter dan in 23

2014. Bij coffeeshop H was de cannabisomzet in het vierde kwartaal van 2015 ruim anderhalf keer zo hoog als in het eerste kwartaal van 2013. Bij coffeeshop I steeg de cannabisomzet in 2015 nog iets meer. In het vierde kwartaal van 2015 was daar de omzet 75% hoger dan in het eerste kwartaal van 2013. Figuur 2.4

Trends omzet coffeeshops H en I Haarlemmerbuurt

200%

CS H

CS I

150% Index: 1e kwartaal 2013 = 100%

100%

50%

In de Haarlemmerbuurt zeggen coffeeshop J en coffeeshop K eveneens de effecten van de 1012-aanpak in de Warmoesbuurt eerst geleidelijk aan en daarna versneld gemerkt te hebben. Ook de invoering van het afstandscriterium had wel enig effect, maar de groei in het aantal bezoekers schrijven zij vooral toe aan Project 1012. Hun indruk is dat zij het in het laatste kwartaal van 2015 drukker hadden dan ooit tevoren. “De drukte begon anderhalf, twee jaar geleden echt toe te nemen, dat begon na de Warmoesstraat. De laatste drie jaar loopt het alleen maar op.” (Portier coffeeshop J) “Toen in de Warmoesstraat de bekende namen sloten, Baba, Shop 36, kregen we meer klanten. In de lente/zomer is het altijd wel druk. Maar het is eigenlijk nu het hele jaar druk. De drukte blijft toenemen. “ (Manager coffeeshop J) “Het is echt drukker geworden. De winter van 2015 was zelfs drukker dan de zomer van 2015. We hebben in de loop van 2015 minstens een derde tot de helft extra klanten gekregen. Ik hoor wel eens dat er nog steeds toeristen op de Warmoesstraat naar coffeeshops zoeken. Die worden dan op straat doorverwezen naar de Haarlemmerstraat.” (Exploitant coffeeshop K)

Ook coffeeshops J en K (Figuur 2.5) hadden in 2013 en 2014 in het derde en vierde kwartaal meer omzet dan in het eerste en tweede kwartaal. Elk jaar was de omzet het hoogst in het vierde kwartaal – en in 2015 was die een stuk hoger dan in dezelfde 24

periode in voorgaande jaren. Bij coffeeshop J was de cannabisomzet in het vierde kwartaal van 2015 ruim het dubbele van die in het eerste kwartaal van 2013. Bij coffeeshop K steeg de omzet nog sterker en was die in het vierde kwartaal van 2015 meer dan drie keer zo hoog als in het eerste kwartaal van 2013. Figuur 2.5

Trends omzet coffeeshops J en K Haarlemmerbuurt

350% 300%

CS J

CS K

250% 200% 150% 100%

Index: 1e kwartaal 2013 = 100%

50%

2.5 Conclusie Naarmate er in het kader van Project 1012 minder coffeeshops overbleven in de Warmoesbuurt, zagen nabijgelegen coffeeshops het aantal klanten toenemen. Eerst ging dit geleidelijk, maar na sluiting van de laatste coffeeshops in de Warmoesbuurt in 2015 met een forse sprong. Nog sterker gold dat voor de resterende coffeeshops in de omgeving van de kop van de Nieuwendijk, waar eveneens in het kader van Project 1012 coffeeshops werden gesloten. Ook wat verder weg van de Warmoesbuurt, in de Haarlemmerbuurt, merkten coffeeshops dat het drukker werd. Ook hier gebeurde dit eerst geleidelijk en ging het in 2015 in hoog tempo. Uit de kwartaalcijfers van 2013, 2014 en 2015 van resterende coffeeshops in en rond het 1012-gebied en van coffeeshops in de Haarlemmerbuurt blijkt dat daar de cannabisomzet in het vierde kwartaal van 2015 tussen ruim anderhalf tot meer dan drie keer zo hoog was als in het eerste kwartaal van 2013 (net voor de eerste coffeeshops in het kader van Project 1012 werden gesloten). De opwaartse trend in de verkoopcijfers van cannabis vormt een objectieve, maar geen precieze indicatie van de groei in het aantal klanten. De prijs van cannabis, althans van wiet, is namelijk ook enigszins gestegen (zie hoofdstuk 3). Hierdoor zal de 25

groei in het aantal klanten wat minder groot zijn geweest dan de stijging in de cannabisomzet. De cannabisomzet steeg met name in 2015 echter zo snel en zo fors, dat deze bij lange na niet valt te verklaren door prijsstijging. Ter verklaring van de toegenomen drukte wijzen coffeeshops tevens op de groei van het toerisme in Amsterdam in de periode 2013-2015. Ongetwijfeld heeft deze factor bijgedragen aan de toegenomen drukte in coffeeshops en de hogere cannabisomzet. Daarnaast hebben de sluiting van coffeeshops en de kortere openingstijden op schooldagen vanwege het afstandscriterium geleid tot verplaatsing van klanten naar andere coffeeshops en andere tijdstippen. Deze factoren lijken echter in de schaduw te staan van de belangrijkste motor: het waterbedeffect door de verplaatsing van klanten naar andere coffeeshops in Amsterdam-Centrum als gevolg van de sluiting van coffeeshops in de Warmoesbuurt en op en rond de kop van de Nieuwendijk in het kader van Project 1012.

26

3 Coffeeshops, aanpassingen, buurt en bevoorrading Bij de selectie van de negen onderzochte coffeeshops is rekening gehouden met een goede spreiding over verschillende buurten in Centrum binnen en rond het 1012gebied. We onderzochten kleinere en grotere coffeeshops. In dit hoofdstuk geven we eerst een korte typering van de onderzochte coffeeshops en de variatie in drukte over het jaar, door de week en over de dag. Aansluitend wordt besproken in hoeverre en op welke manier de coffeeshops maatregelen hebben getroffen om de toegenomen drukte op te vangen. Vervolgens wordt geschetst hoe het vanuit het perspectief van de coffeeshop gesteld is met het gedrag van klanten in de omgeving van de coffeeshops en het toezicht daarop, en met de omgang met buurtbewoners en andere ondernemers. Daarna wordt ingegaan op de eventuele consequenties van de toegenomen drukte voor de bevoorrading, de zogeheten ‘achterdeur’. Tot slot worden de bevindingen samengevat. Omwille van de anonimiteit worden de coffeeshops niet afzonderlijk besproken en zijn citaten uit interviews ook niet herleidbaar tot exploitanten of personeel van individuele coffeeshops.

3.1 Variatie in coffeeshops De negen coffeeshops trekken een gevarieerd publiek. Er komen zowel Amsterdammers als toeristen, maar overal zijn toeristen in de meerderheid, volgens schattingen van de coffeeshops zelf tussen de 60% en 95%. Vier van de onderzochte coffeeshops liggen in de Haarlemmerbuurt, een gemengde buurt met zowel veel (kleinere) winkels en horeca als woningen. De andere vijf coffeeshops liggen in zijstraten of stegen van grotere winkelstraten in of nabij het 1012-gebied. Deze coffeeshops liggen te midden van horeca, winkels en andere bedrijven. De hogere etages zijn deels bestemd voor bewoning. Voor hier vallen de negen coffeeshops niet heel erg op in het straatbeeld. Twee coffeeshops hebben een terras, en de meeste hebben een open deur en kun je kun gewoon naar binnen lopen. Sommige coffeeshops hebben een portier bij de deur staan, andere bewust niet. De coffeeshops verschillen in grootte, inrichting en sfeer. Enkele coffeeshops hebben meerdere verdiepingen en kunnen veel mensen tegelijk kwijt, terwijl andere bestaan uit één kleine ruimte en een beperkt aantal zitplaatsen hebben. Bij alle coffeeshops is duidelijk aandacht besteed aan de inrichting. De stereotiepe neonverlichting en rastakleuren zagen we nergens terug. Bij vrijwel alle coffeeshops kun je goed naar binnen kijken.

De ene heeft een strakke, hippe, industriële inrichting, de andere doet meer denken aan een bruin café. We hoorden verschillende muziekgenres, van reggae via pop tot rock. In sommige coffeeshops 27

hangen beeldschermen. Ook zijn er coffeeshops die naast koffie, thee en andere non-alcoholische drankjes een uitgebreider menu hebben, zoals een internationaal ontbijt, pannenkoeken, hamburgers, milkshakes en smoothies. Met uitzondering van de coffeeshop die wegens het afstandscriterium op schooldagen overdag gesloten is, zijn de openingstijden van de coffeeshops redelijk vergelijkbaar (ruwweg van rond 09:00 uur in de ochtend tot 01:00 uur ‘s nachts, al verschilt dit soms wel tussen doordeweekse dagen en het weekend en gaan enkele coffeeshops wat eerder open en/of dicht dan andere. Bij alle coffeeshops is de haalbalie voor cannabisverkoop vrij toegankelijk. Bij de meeste shops is er een aparte balie voor de cannabisverkoop, bij enkele is er één balie voor zowel het kopen van drankjes/eten als voor cannabis. Het aantal verkooploketten voor cannabis varieert van 1 tot en met 4, en ook het aantal soorten wiet en hasj op het menu verschilt per coffeeshop (oplopend tot 25), waarbij alle coffeeshops meer soorten wiet dan hasj verkopen.

3.2 Variatie in drukte en veranderingen in klantenkring Zoals al bleek in het vorige hoofdstuk, stellen alle coffeeshops dat de drukte is toegenomen, eerst geleidelijk, maar vooral sinds de tweede helft van 2015 in snel tempo. De weekenden zijn de drukste dagen. De coffeeshops zien tegenwoordig minder verschillen tussen de seizoenen. Wel zijn er nog steeds extra drukke (feest)dagen, zoals de periode tussen Oud en Nieuw. “Vanaf september 2015 merkten we niet meer dat het wat terugliep. Nu, in het voorjaar, is het echt superdruk. Er is geen seizoenswisseling meer. Voorheen waren de dinsdag en woensdag rustig, nu zijn die dagen erg druk – maar nog wel minder druk dan de weekenden. Zaterdag is het de hele dag druk.” (Manager) “Op de grote feestdagen, zoals Oud en Nieuw, dat was in 2015 echt absurd. Toen was er een rij buiten de hoek om de [….]straat in! De portier zorgde er toen voor dat dat een beetje netjes bleef, en liet mensen naar binnen als er mensen naar buiten gingen enz.” (Exploitant)

Naast de toegenomen drukte geven verschillende coffeeshops aan vaste klanten te hebben verloren. Ook merken enkele coffeeshops een verandering in het type klanten. We horen bijvoorbeeld dat er nu meer ‘mainstream’ publiek komt, ook families of mensen in pak. En het publiek is nog internationaler dan voorheen. “De vaste klanten komen niet meer, die zijn we kwijtgeraakt. Ze vinden het te druk. Eerder kon je rustig zitten, een afspraak hebben met iemand, zoals wij nu bijvoorbeeld. Dat kan nu niet meer. We hebben wel vaste toeristenklanten, en ook wel een

28

nieuwe lading vaste klanten, bijvoorbeeld Noren die in de buurt zijn komen wonen voor werk. En er komen nu meer jongeren dan voorheen, vroeger waren het vooral oudere toeristen.” (Medewerker) “Vroeger waren er meer locals, en daarbij wat Italianen en Fransen. Nu komen er een stuk minder locals, en de toeristen komen van alle landen over de hele wereld.” (Portier) “Onze klanten zijn wel wat veranderd. Voorheen meer de ‘jonge jongens’, maar nu komen ze uit alle lagen van de maatschappij, ook sjeiks enzo die in Londen studeren en hier een weekend komen.” (Medewerker)

3.3 Maatregelen tegen en gevolgen van toegenomen drukte De toenemende drukte betekende voor de coffeeshops maatregelen op het gebied van personeel en/of de inrichting. Alle coffeeshops moesten meer personeel inzetten, variërend van het aannemen van extra personeel en/of het vaker inzetten van bestaand personeel, tot langere werktijden voor bijvoorbeeld de beveiliging. Ook hebben de meeste coffeeshops ruimtelijke aanpassingen doorgevoerd, zoals een extra kassa/loket bijbouwen, meubilair efficiënter maken of (tijdelijk) deels weghalen, zodat er meer mensen in de shop kunnen zitten of staan. Daarnaast werden soms de openingstijden aangepast, zoals wat later in de ochtend opengaan, en soms werden ook de prijzen verhoogd in de hoop dat dit klanten zou ontmoedigen. “In de drukke periodes halen we tijdelijk stoelen weg, en staan we met zes man of meer. Dat verwachten we ook voor aankomende zomer. De prijs is omhooggegaan om minder klanten te trekken. Maar het is er niet minder druk door geworden, alleen maar drukker. We kunnen ermee omgaan, maar staan onder grote druk.” (Exploitant)

De coffeeshops mogen dan wel meer omzet draaien, maar ze zijn niet per se blij met zoveel extra klanten. Hoe lang of kort de rij ook is, op leeftijdscontrole (minimaal 18 jaar) zeggen alle coffeeshop níet in te boeten, daar worden zij zelf ook streng op gecontroleerd. Maar verschillende coffeeshops geven aan dat door de extra drukte er minder tijd is voor bepaalde zaken die zij wél belangrijk vinden. Een van de meest genoemde is voorlichting aan klanten. Ook bij grote drukte zeggen ze dat die dan nog altijd wordt gegeven, zij het bondiger. “De informatie of voorlichting is soms wel minder door de drukte. Maar dat geldt voor alles, je hebt gewoon voor alles minder tijd, voor informatie geven maar ook voor praatjes, of uitleggen welke kant de Dam op is. En tja als er een rij is van 20 mensen dan ga je niet een kwartier dingen uitleggen. Maar de informatie komt niet dusdanig onder druk te staan.” (Exploitant)

29

Daarnaast horen we dat het nu moeilijker is om alles goed in de gaten te blijven houden. En zijn er teleurgestelde klanten, bijvoorbeeld omdat er in de coffeeshop geen plaats meer is om te zitten, of omdat ze er lang in de rij moeten staan. Dit kan de filosofie van de coffeeshop aantasten. En ook voor het personeel vormt de continue drukte een belasting. “Door de drukte gebeurt het nu soms ook dat er mensen met drank in de zaak zitten, ze weten niet dat dat niet mag. Maar soms zie je het te laat, vind je een leeg blikje bier ofzo. Dat is echt kwalijk, je moet er goed op letten.” (Medewerker) “De drukte gaat ten koste van onze bedrijfsvoering, onze visie, we willen namelijk een living room zijn. Dus krukken en tafels laten staan, mensen moeten alleen voor een jus kunnen komen als ze dat willen. Het personeel staat constant onder spanning. Is niet leuk meer, ze moeten echt hard werken. We hebben nu meer shifts, een hoger ziekteverzuim, mensen met een burn out –een modeterm maar wij hebben er nu ook mee te maken.” (Exploitant)

3.4 Toezicht op omgeving en omgang met de buurt De coffeeshops geven allemaal aan veel te doen aan de omgang met de buurt en het in stand houden van goede contacten. Zo houden zij de stoep van hun eigen zaak netjes (en vaak ook die van aangrenzende panden), zeggen ze ervoor te zorgen dat klanten de stoep niet blokkeren, de geluidsoverlast te beperken, op fout-, c.q. dubbelparkeerders te letten (die worden niet geholpen) en klachten van omwonenden serieus te nemen. “We willen zo min mogelijk straatoverlast, daarom houden we ook alles heel goed schoon, de stoep en er omheen. We halen peuken tussen de stoeptegels vandaan, vegen, letten op dat mensen hun fiets niet op verkeerde plekken parkeren, houden de perkjes schoon. We hebben goed contact met de buren. We sturen ook klanten/mensen weg uit portieken en voor de deur.” (Medewerker) “We proberen het echt netjes te houden, we zijn een nette shop. Klachten zijn er nauwelijks, sowieso niet structureel. We vegen ons stoepje, en ook die van de buren, geen lawaai voor de deur.” (Manager)

Alle onderzochte coffeeshops hebben minimaal één ondernemer als buur. De contacten met andere ondernemers zijn volgens de coffeeshops meestal goed. Ze komen wel eens bij elkaar binnen, en soms hebben ze gedeelde klanten. En voor sommige naastgelegen ondernemers zorgt de coffeeshop voor extra omzet: “De ondernemers zijn alleen maar blij met ons volgens mij. Ik weet zeker dat sommigen extra klandizie hebben door ons, die profiteren van onze drukte.” (Manager)

30

Daarnaast zijn er omwonenden: buurtbewoners naast en rond de coffeeshops. Bij de ene coffeeshop betreft dit voornamelijk tijdelijke bewoning (verhuur aan toeristen, appartementen voor expats), de andere coffeeshop heeft meer te maken met vaste buren. Logischerwijs leidt dit tot andere contacten: waar met tijdelijke bewoners het contact zich beperkt tot hooguit elkaar groeten, is er volgens de coffeeshops met permanente omwonenden over het algemeen meer contact. Soms zijn omwonenden ook klanten van de coffeeshop. Hoewel vrijwel alle coffeeshops aangeven goede contacten te hebben met de buren, zijn er ook wel eens klachten van omwonenden. Van enkele coffeeshops horen we over junks/zwervers die vuilniszakken van de coffeeshop openscheuren, wat zorgt voor troep op straat. “We hebben wel contact met de buren, maar niet heel nauw ofzo. Maar als er wat is, weten ze ons wel te vinden. Daar doen we ook altijd wat mee. Je wil je buren te vriend houden. We hebben hier bijvoorbeeld regelmatig overlast van junks die vuilniszakken opentrekken, de troep ruimen wij wel op. Of dat nou van ons is of niet. Je wilt een goede uitstraling hebben.” (Manager)

De toegenomen drukte zorgt er niet alleen voor dat er in de coffeeshops vaker een rij is voor de balie en er niet altijd genoeg zitplekken zijn (zie ook hoofdstuk 4), de kans is nu ook groter dat er klanten op straat voor de coffeeshop staan. “In het begin had ik wel zoiets van: ga nou niet lopen klagen over dat het druk is voor de deur. Maar nu wordt het wel echt te druk. Je zou eens die rij moeten filmen. Op schooldagen mogen we pas om 18:00 uur open. Kom hier dan maar eens vlak voor openingstijd.” (Exploitant) “Eerder vond ik het wel goed te doen met de drukte, maar de laatste keer met Oud en Nieuw en nog twee andere zaterdagen was het wel echt te druk. Niet leuk meer. Dat is een belasting op je zaak, dat is één ding. Maar we nemen ook een stukje verantwoordelijkheid mee voor de deur, en dat heb je dan niet meer goed onder controle. Het gaat dan om dingen als: blowen op straat, overlast van auto’s die dubbel parkeren, scooters op de stoep, blowers op de speelplaats om de hoek. Dan ben je de hele tijd mee bezig om dat tegen te gaan.” (Exploitant)

Waar de extra klanten van de coffeeshops nabij de Warmoesbuurt en in de Nieuwendijkbuurt niet direct op lijken te vallen bij alle drukte die daar sowieso is, ligt dit wat anders voor de coffeeshops in de Haarlemmerbuurt. Zij krijgen vaker klachten uit de buurt. “Nu wordt het contact met omwonenden moeilijker, want de drukte zorgt voor overlast. Dat brengt de normale problemen met zich mee van crowd control. Er is niet één aspect van overlast, het gaat om het totaalpakket, een constante druppel. De grootste

31

problemen zijn denk ik dat de stoep wordt geblokkeerd, doordat ze in de rij staan. De geur niet eens zozeer, we hebben goede filters en afzuiging. Ten tweede geluidsoverlast van pratende mensen op straat. Maar vooral dat de drukte constant is. Eigenlijk bewonder ik nog het geduld van de omwonenden.” (Exploitant) “Onze portiers doen heel veel, houden de boel goed bij. Er wordt wel geklaagd over parkeeroverlast om de hoek, portieren die dichtslaan enz. Ik zou er eigenlijk iemand continu op moeten zetten, maar dat is niet te doen. En de politie doet er niks aan.” (Exploitant)

Meerdere coffeeshops merken op dat de aanpak van bepaalde problemen, zoals foutparkeren, ook een verantwoordelijkheid van de politie is. Zij vinden dat de politie te weinig of te selectief optreedt in de buurt, en maar een enkele keer per dag door de straat rijdt.