2 Verkenning Buitengebied

Verkenning Buitengebied Stad en landschap in balans Toekomstbeeld met richtlijnen

17 februari 2026 Maaike Sillmann, Kim Krijger, Martijn Dekker, Christien Jordaan & Marie-Thérèse TetterooMathijsen PG, OMB & BBOR

Inhoudsopgave Inhoudsopgave

2

Samenvatting

4

1.

Ruimte voor natuur, water en ontspanning

5

1.1

Aanleiding: groeiende stad, kwetsbaar landschap

5

1.2

Het buitengebied als drager voor gezondheid en biodiversiteit

5

1.4

Leeswijzer

6

2.

3.

Het Haarlems buitengebied - een beschrijving

7

2.1

Het landschap stopt niet bij de gemeentegrens

7

2.2

Opbouw van het Haarlems buitengebied

8

2.3

Deelgebieden

11

Gebiedstypologieën

13

3.1

13

Landschappelijke waarden en gebiedstypologieën

3.2 Algemene ambities en richtlijnen per gebiedstypologie

14

4.

Stad en landschap in balans

16

5.

Overzichtstabel met richtlijnen per gebiedstypologie

19

Bijlagen

24

2

3

Samenvatting Haarlem groeit. De komende jaren worden duizenden woningen binnen de bestaande stad gerealiseerd. Deze noodzakelijke verdichting vergroot het belang van ruimte voor groen, natuur, recreatie en leefkwaliteit in het buitengebied. Tegelijkertijd staat het lokale en regionale landschap onder druk. In dit spanningsveld vervult het Haarlems buitengebied een sleutelrol. Het buitengebied vormt de groene stadsrand van Haarlem en is het dagelijkse uitloopgebied voor omliggende wijken. Het is een schakel tussen stad, duinen, polders en regionale natuurgebieden en draagt bij aan gezondheid, biodiversiteit, klimaatadaptatie en recreatie. Het buitengebied kent bovendien cultuurhistorisch waardevolle structuren en elementen. Vanwege de beperkte omvang, de kwetsbaarheid van het landschap en de veelheid aan ruimtelijke claims is een heldere beeld van het buitengebied nodig om richting te geven aan ontwikkelingen en om kwaliteit voor mens en natuur Voorliggend toekomstbeeld van het centraal te stellen. Op dit moment ligt het kader verspreid in buitengebied ademt ambitie, biedt vigerend beleid, wet- en regelgeving op lokaal, provinciaal, landelijk inspiratie en geeft heldere en compacte en Europees niveau. Dit komt samen in het toekomstbeeld en een richtlijnen overzichtstabel met richtlijnen die voortvloeien uit deze bestaande kaders.

We zien ruimte voor natuurontwikkeling, water, recreatie en initiatieven die aantoonbaar bijdragen aan biodiversiteit, gezondheid en landschappelijke kwaliteit en het versterken van de cultuurhistorische waarden. De kern van dit toekomstbeeld is helder: het buitengebied groeit met de stad mee in betekenis. Zo zorgen we met de aanpak buitengebied om stad en landschap in balans te houden. Dit betekent het beschermen en versterken van bestaande landschappelijke, cultuurhistorische en ecologische waarden, het verbeteren van ecologische en recreatieve verbindingen en het zorgvuldig toevoegen van functies waar dat past. Het buitengebied wordt ingezet om Haarlem gezond, leefbaar en toekomstbestendig te houden. Omdat het buitengebied geen eenheid is, maar bestaat uit landschappen die verschillen in hun ontstaan en in de mate waarin zij nog als zodanig afleesbaar zijn, zijn drie gebiedstypologieën onderscheiden: oorspronkelijk cultuurlandschap, veranderd landschap, vernieuwd landschap. Per type gelden duidelijke ambities en richtlijnen. Daarnaast zien we verbindende landschappelijke structuren. Dit toekomstbeeld met richtlijnen vormt samen met het overzicht van lopende en toekomstige activiteiten een bouwsteen voor een gebiedsgericht omgevingsprogramma Buitengebied onder de Omgevingswet.

Met een gebiedsgericht omgevingsprogramma kan het Haarlems buitengebied zich tot een samenhangend, herkenbaar en toekomstbestendig landschap ontwikkelen waar natuur, water en recreatie elkaar versterken en waar Haarlemmers trots op kunnen zijn.

4

1.

Ruimte voor natuur, water en ontspanning 1.1 Aanleiding: groeiende stad, kwetsbaar landschap Haarlem groeit. De komende jaren worden duizenden woningen toegevoegd binnen de bestaande stad. Steeds meer Haarlemmers wonen straks in appartementen en zijn voor groen en recreatie op de openbare ruimte aangewezen. Daarom is het van belang dat het buitengebied meegroeit in kwaliteit en ruimte biedt voor natuur en de mogelijkheden voor recreatie en ontspanning. Er is regionaal een structureel tekort aan recreatieve ruimte (zie: eindrapport NH natuur- en recreatiegebieden), waardoor het regionale landschap onder druk staat. Kwetsbare natuurgebieden, zoals het Nationaal Park Zuid-Kennemerland worden zwaar belast. Klimaatverandering, energielandschappen, de uitplaatsing van stedelijke functies en een afnemende biodiversiteit versterken deze druk. Het buitengebied van Haarlem bevindt zich precies in dit spanningsveld. Het Haarlemse buitengebied vervult een sleutelrol. Het is de groene stadsrand, het dagelijkse uitloopgebied voor aangrenzende wijken, vervult een agrarische functie en is een schakel in grotere landschappelijke en ecologische systemen. Door de beperkte ruimte, de versnipperde eigendomssituatie en de veelheid aan ambities, is een heldere visie nodig: om richting te geven, keuzes te onderbouwen en kwaliteit voor mens, plant en dier centraal te stellen.

Om de ambities voor het Buitengebied te realiseren, zijn de volgende drie elementen van belang: 1. het toekomstbeeld van het Haarlemse buitengebied -en haar diverse deelgebieden2. de wijze hoe we activiteiten, initiatieven, functies en projecten beoordelen of deze passend zijn en bijdragen aan de toekomst van het buitengebied 3. een overzicht van lopende en toekomstige activiteiten waarmee we aangeven hoe we de komende jaren willen werken aan die toekomst (geen onderdeel van deze verkenning) Om nog beter te kunnen sturen op initiatieven in het buitengebied kan deze verkenning als handvat worden gebruikt voor het opstellen van een gebiedsgericht omgevingsprogramma, conform de vereisten van de Omgevingswet.

1.2 Het buitengebied als drager voor gezondheid en biodiversiteit Het Haarlemse buitengebied ligt op een unieke plek tussen twee contrasterende landschappen: de binnenduinrand en de veenweide- en poldergebieden. Deze landschappen bepalen in hoge mate de identiteit, leefbaarheid en aantrekkingskracht van Haarlem. Het buitengebied is meer dan een recreatief decor. Het is: • een ecologische schakel tussen de stad, duinen, polders en regionale natuurgebieden • een buffer tegen klimaatverandering door waterberging en verkoeling • een plek voor herstel van biodiversiteit in een verstedelijkte regio • een ruimte voor ontspanning, beweging en ontmoeting • een levend beeld dat de ontwikkeling van ons buitengebied toont • een plek waar ook ruimte is voor agrarische functies

5

Water speelt hierin een belangrijke rol. Het Spaarne en het netwerk van boezem- en polderwateren vormen de blauwgroene ruggengraat van het gebied. Door wateropgaven, ecologie en recreatie in samenhang te benaderen, ontstaat een robuust en toekomstbestendig landschap dat tegen een stootje kan. Opgaven voor het buitengebied De lokale opgave voor het buitengebied bestaat daarom uit: • Versterking van de natuurwaarden in en om de stad • Vergroten van de recreatieve betekenis van de stadsrand voor bewoners uit de aangrenzende wijken door een betere ontsluiting en het aantrekkelijker maken van het landschap Daarnaast kan het Haarlems buitengebied een bijdrage leveren aan een aantal regionale opgaven: • Het Natura2000 gebied (duinen) ontlasten door de recreatieve druk af te leiden naar groengebieden in de nabijheid van woonwijken • Versterking van het regionale recreatieve wandel- en fietsroutenetwerk • Doorontwikkeling van Spaarnwoude Park tot recreatief aantrekkelijker gebied • Versterken van leefgebieden en ecologische structuur buiten beschermde gebieden • Verbeteren oppervlaktewaterkwaliteit

1.4 Leeswijzer In Hoofdstuk 2 geven we een beschrijving van het buitengebied zoals we dat vandaag kennen. Aan de hand van thema's als ligging, water, natuur en recreatie beschrijven we de kenmerken van het Haarlemse buitengebied en laten we zien uit welke deelgebieden het buitengebied is opgebouwd. In Hoofdstuk 3 maken we een onderscheid in drie gebiedstypologieën gebaseerd op de waarden van cultuurhistorische landschappen1. Gebundeld in een overzichtstabel met richtlijnen helpt dit om een eerste beoordeling van activiteiten, initiatieven, functies en projecten te kunnen maken. Hoofdstuk 4 gaat in op de ambitie die we zien voor het buitengebied en schetsen we een beeld voor het Haarlemse buitengebied van de toekomst. Het buitengebied wordt ingezet om de stad gezond, leefbaar en toekomstbestendig te houden. Om een beeld te krijgen of activiteiten, initiatieven, functies en projecten passend zijn en bijdragen aan de toekomst van het buitengebied zijn per gebiedstypologie in hoofdstuk 5 richtlijnen opgesteld. Daarbij sluiten we aan bij de Omgevingsvisie van Haarlem, vigerend beleid en bestaande wet- en regelgeving. Tot slot zijn er ter verdieping enkele bijlagen opgenomen.

1 Onder cultuurhistorisch landschap verstaan we een gebied dat door de eeuwen heen door

menselijke activiteiten is gevormd en ingericht, waarbij de geschiedenis en culturele waarden (zoals landbouwstructuren, waterbeheer, verkaveling) nog zichtbaar zijn in het landschap en van waarde zijn.).

6

2.

Het Haarlems buitengebied - een beschrijving 2.1

Het landschap stopt niet bij de gemeentegrens

De Haarlemse stadsrand grenst aan bijzondere gebieden zoals het Nationaal Park ZuidKennemerland, Spaarnwoude en het polderlandschap van Haarlemmermeer.

Figuur 1: Luchtfoto gemeente Haarlem en omgeving Het Haarlemse buitengebied maakt onderdeel uit van grotere landschappelijke eenheden, waarvoor diverse landelijke en provinciale beschermingsregimes gelden en waarover regionaal wordt samengewerkt2.

2 Zie bijlage 1: Beschermingsregimes en regionaal beleid.

7

2.2

Opbouw van het Haarlems buitengebied

Landschap en ligging Het Haarlems buitengebied bestaat uit cultuurlandschappen met hoge waarden die op enkele plekken nog onaangetast aanwezig zijn. Uniek aan Haarlem is het contrast tussen het kleinschalige, bossige en reliëfrijke landschap van de binnenduinrand aan de westzijde en de openheid van het poldergebied aan de oostkant van de stad. De stad ligt precies in de lengterichting op de overgangszone en zorgt zelf, met zijn stenige dichtheid ook voor een contrast met beide landschappen. Daarbij zorgt de langgerekte vorm van de stad ervoor dat het buitengebied overal dichtbij is. Een deel van het buitengebied heeft een agrarische functie. Ecologische structuur In Haarlem bestaat de ecologische structuur met name uit losse waardevolle plekken en stapstenen, en daarnaast zijn er tal van potentieel ecologisch waardevolle plekken en verbindingen. Met haar afwijkende ecosysteem vormt Haarlem een barrière tussen de duinen aan de westkant en de polders aan de oostkant van de stad. Ecologische verbindingen tussen deze leefgebieden zijn essentieel voor de robuustheid van het stedelijk ecosysteem. Rust en donkerte zijn van grote waarde voor de natuur in het buitengebied. Water Het Spaarne vormt de ruimtelijke ruggengraat van Haarlem. In het westen maakt het buitengebied onderdeel van een diep water kwel systeem.

Water speelt in het oostelijke buitengebied ook een grote rol, misschien wel een grotere rol dan voor de binnenstad. Het waternetwerk bestaat uit twee systemen: het boezemwatersysteem en het poldersysteem. De Mooie Nel, Liede en Ringvaart (allen behorend tot het boezemwatersysteem) vormen een sterk ‘blauw’ koord en bieden tal van mogelijkheden (en potentie) voor verblijf, recreatie en natuur. Het Spaarne en aantakkende watergangen trekken het buitengebied de stad in. De Molenplas en Veerplas spelen een belangrijke rol in het voorzien in zwemwater. Routes Zowel wandel- als fietsroutes rijgen de verschillende onderdelen van het buitengebied op een subtiele, maar minimale, manier aaneen. De recreatieve routes zijn vooral oost-west georiënteerd en bestaande wandelnetwerkjes vormen een vrij in zichzelf gekeerd geheel. Zo zijn er bijvoorbeeld op Schoteroog veel paden in het gebied zelf, maar is er weinig verbinding met naastgelegen gebieden. Barrières Het landschap kent ook barrières. Drukke infrastructuur en spoorlijnen doorsnijden het buitengebied, en ook water kan op sommige plekken een scheiding vormen in plaats van een verbinding. Hierdoor is het voor mens en dier ingewikkeld om van het ene deelgebied naar het andere deelgebied te komen.

8

Figuur 2: Beschermingsregimes

Figuur 4: Routes en barrières

Figuur 3: Landschap Haarlem

9 Figuur 5: Cultuurhistorische waarden en water waterstructuur

Attractiepunten Hoewel het Haarlemse buitengebied altijd nabij is, voelt het vanuit de stad nog te weinig als bestemming. Het landschap mist op sommige plekken aantrekkingskracht. Een bijzondere rol is weggelegd voor de Stelling van Amsterdam. Forten, batterijen, inundatievelden en verdedigingslinies vormen een stille maar indrukwekkende rode draad langs de oostrand van Haarlem. Samen met recreatieplekken als de Veerplas, Molenplas en Schoteroog heeft het buitengebied hier een grote betekenis voor de stad.

Figuur 6: Overzichtskaart met attractiepunten 10

2.3 Deelgebieden De deelgebieden binnen het Haarlems buitengebied komen voort uit een verschil in ruimtelijke verschijningsvorm van het landschap op basis van de aanwezige structuren, de mate waarin het cultuurlandschap nog afleesbaar is en door de verschillende barrières in het gebied. Daarnaast verschillen de gebieden van elkaar in functionele en recreatieve intensiteit. Afbeelding 7 laat zien hoe het buitengebied van Haarlem is opgebouwd en uit welke deelgebieden dit bestaat.

1. Noord-Schalkwijkerweg & sportvelden 2. Verenigde polders & ZuidSchalkwijkerweg 3. Molenplas & Meerwijkplas 4. Poelpolder 5. Volkstuinen & waterzuivering langs de A205 6. Liewegje & omgeving 7. Veerpolder & Veerplas 8. Schoteroog 9. Hekslootpolder & Spaarndam 10. Slaperdijk & Verdolven Landen 11. Westelijk Tuinbouwgebied

Figuur 7: Opbouw buitengebied van Haarlem met deelgebieden

11

3.

12

3.

Gebiedstypologieën 3.1 Landschappelijke waarden en gebiedstypologieën Het buitengebied is geen eenheid, maar een mozaïek van afzonderlijke gebiedjes en een aaneenschakeling van verschillende gebiedstypologiën. Zowel voor de gewenste ontwikkelrichting van een specifiek gebied (de ambitie) als voor de toekomstige beoordeling of initiatieven een positieve bijdrage leveren aan de landschappelijke kwaliteit (de richtlijnen), is het van belang vast te stellen welk type gebied het betreft. Voor de indeling in gebiedstypologiën sluiten we aan bij de Haarlemse Omgevingsvisie en daarom is het toekomstbeeld van het buitengebied ingevuld aan de hand van cultuurhistorische landschappelijke waarden van het 'Stadslandschap'3. Zie de kaart Gebiedstypologieën. Sommige gebieden liggen er al eeuwen nagenoeg onaangeroerd bij en hier zijn de cultuurlandschappelijke waarden heel goed zichtbaar, dit zijn de 'oorspronkelijke cultuurlandschappen'. Andere gebieden hebben in de loop der tijd een andere invulling gekregen, maar de oorspronkelijke cultuurlandschappelijke waarden zijn nog beleefbaar, deze duiden we aan als 'veranderd landschap'. Bij de derde categorie is het landschap dusdanig getransformeerd dat de oorspronkelijke verschijningsvorm niet meer herkenbaar zijn, het 'vernieuwd landschap'.

Tot slot lopen de 'verbindingen en landschappelijke structuren' als een vierde categorie door verschillende gebieden heen en kunnen hun eigen karakteristiek hebben. Oorspronkelijk cultuurlandschap Het oorspronkelijke cultuurlandschap kenmerkt zich door de aanwezigheid van cultuurhistorische waarden, soms in combinatie met hoge ecologische waarden, zoals het weidevogelgebied. Dit zijn het veenweidelandschap met een karakteristieke verkaveling (onder andere Verenigde Polders, Hekslootpolder) en de strandvlakte grenzend aan de binnenduinrand (Westelijk Tuinbouw Gebied). Ook de Stelling van Amsterdam, bestaande uit forten (Spaarndam, Haarlemmerliede, Vijfhuizen), dijken en kleinere verdedigingswerken, maakt als ‘Linielandschap’ onderdeel uit van het oorspronkelijk cultuurlandschap. Veranderd landschap Veranderd landschap betreft cultuurlandschap waaraan gebiedsvreemde elementen zijn toegevoegd; (stedelijke) functies zoals busbanen, sportvelden, doorsnijdende (snel)wegen, bebouwing etc. In deze gebieden is het landschap aangetast of versnipperd, maar is de structuur nog herkenbaar. In deze gebieden zit de ecologische waarde vooral in waterelementen en aangrenzende zones. Vernieuwd landschap Dit zijn gebieden waar het oorspronkelijke landschap grotendeels is verdwenen en waar stedelijke functies domineren.

Er is als het ware een geheel nieuwe laag toegevoegd die het onderliggende landschap heeft uitgewist. In deze gebieden zijn ook locaties met hoge ecologische waarde, zoals duinvegetatie en plekken met bijzondere vogels.

3 Zie ook Omgevingsvisie Haarlem, pagina 145.

13

Verbindingen en landschappelijke structuren Ecologische, recreatieve en waterverbindingen vormen een apart sturend principe. Zij zorgen voor samenhang tussen stad, buitengebied en regio en versterken zowel natuur als beleving. Deze lijnen staan niet op de kaart.

3.2 Algemene ambities en richtlijnen per gebiedstypologie Per gebiedstypologie is het basisuitgangspunt voor ontwikkelingen anders, maar wordt voor de beoordeling gestart vanuit de bestaande kwaliteit van het landschap. Hier gaan we in hoofdstuk 4.3 verder op in. Oorspronkelijk cultuurlandschap: gewenste ontwikkelrichting Hier staat behoud centraal. Ontwikkelingen zijn zeer beperkt en uitsluitend toegestaan als zij bijdragen aan het versterken van landschap, ecologie en cultuurhistorie. Algemene ambities en uitgangspunten: • Landschappelijke kwaliteit koesteren • Cultuurhistorische waarden als uitgangspunt bij ontwikkelingen • Bestaande ecologische waarden beschermen en versterken • Geen of zeer beperkt ruimte voor nieuwe functies als recreatie en stadslandbouw Algemene richtlijnen bij ruimtelijke ontwikkelingen • Ruimtelijke ontwikkelingen dienen bij te dragen aan het zichtbaar en herkenbaar houden van de landschappelijke karakteristiek en ecologische waarden • Ruimtelijke ontwikkelingen dienen bij te dragen aan het versterken van (de beleving van) openheid Veranderd landschap: gewenste ontwikkelrichting Hier liggen kansen voor herstel: het terugbrengen van landschappelijke structuren, het versterken van natuurwaarden, cultuurhistorische waarden en het toevoegen van recreatieve functies die passen bij het landschap.

Activering is mogelijk, mits zorgvuldig en landschappelijk ingepast. Algemene ambities en uitgangspunten: • Landschappelijke waarden zoveel mogelijk herstellen op basis van cultuurhistorische kenmerken • Bestaande ecologische waarden beschermen, uitbreiden en versterken • Kansen voor uitbreiden van fiets- en wandelroutes benutten • Initiatieven die sociale ontmoetingen bevorderen worden gestimuleerd • Ambitie voor het (beperkt meer) activeren van het gebied Algemene richtlijnen bij ruimtelijke ontwikkelingen • Ruimtelijke ontwikkelingen dienen bij te dragen aan het herstellen en versterken van de landschappelijk structuur • Bestaande en nieuwe (economische) functies worden verweven in het landschap (stadslandbouw, recreatie) Vernieuwd landschap: gewenste ontwikkelrichting Hier is ruimte voor vernieuwing, ontmoeting en intensievere recreatie, binnen een groen en landschappelijk raamwerk. Deze gebieden vangen een deel van de recreatiedruk op en dragen bij aan de leefkwaliteit van de stad.

14

Algemene ambities en uitgangspunten: • Bestaande ecologische waarden in het gebied beschermen, respecteren en versterken • Bevorderen van sociale ontmoeting • Uitbreiden van recreatie- en stadslandbouwmogelijkheden • Kansen voor uitbreiden van fiets en wandelroutes benutten Algemene richtlijnen bij ruimtelijke ontwikkelingen • Ruimtelijke ontwikkelingen dienen bij te dragen aan het activeren van het buitengebied, zoals recreatieve functies, of het stimuleren van sociale ontmoetingen • Ruimtelijke ontwikkelingen worden ontworpen met oog voor de omgeving en versterken van zichtlijnen en ecologie. • Economische functies zijn gericht op stadslandbouw en recreatie Verbindingen en landschappelijke structuren: gewenste ontwikkelrichting Algemene ambities en uitgangspunten: • Zorgvuldige afweging en inpassing wanneer recreatieve en ecologische verbindingen elkaar raken • Zorgvuldige afweging wanneer er sprake is van cultuurhistorisch waardevolle lange lijnen structuren • Versterken van verbinding tussen stad en buitengebied. Zorgen dat de beleving van het buitengebied al in de stad begint • Versterken van verbindingen tussen het buitengebied van Haarlem en de wijdere omgeving door middel van doorlopende recreatieve routestructuren • Versterken van ecologische verbindingen tussen de gebieden en opheffen van barrières.

15

4.

Stad en landschap in balans Haarlem groeit. De komende jaren worden duizenden woningen toegevoegd binnen de bestaande stad. Deze binnenstedelijke verdichting is noodzakelijk en vergroot tegelijkertijd de druk op de openbare ruimte, het groen en de mogelijkheden voor recreatie en ontspanning. Er is een structureel tekort aan recreatieve ruimte in Noord-Holland. Klimaatverandering, energielandschappen, de uitplaatsing van stedelijke functies en een afnemende biodiversiteit versterken deze druk. Het Gezonde leefomgeving buitengebied van Haarlem bevindt zich precies in dit We willen het buitengebied waardevol spanningsveld. maken voor de stad door het realiseren van infrastructuur die Het Haarlemse buitengebied laat zien hoe stad en landschap uitnodigt tot sociale ontmoetingen en elkaar kunnen versterken. Het is de plek waar natuur, activiteiten, en waar daarnaast ook ontspanning en landschap samenkomen. Dit gebied is beweging en gezonde voeding wordt onmisbaar voor een gezonde, leefbare stad– nu en in de gestimuleerd. toekomst. Ook kan het Haarlemse buitengebied helpen om de recreatiedruk in de regio minder te belasten en een verbindende rol spelen tussen verschillende plekken. De belangrijkste ambitie is helder: wat sterk is, moet sterk blijven. We willen de bestaande ecologische en landschappelijke kwaliteiten beschermen en versterken.

Tegelijkertijd willen we zorgen dat het buitengebied blijft bruisen van de natuur en betekenis heeft voor iedereen die er woont, werkt of recreëert. Meer natuur, meer ruimte om te bewegen In het buitengebied willen we de natuurwaarden en biodiversiteit vergroten en natuurgebieden beter met elkaar verbinden. Op veel locaties functioneren de verbindingen tussen het buitengebied en de stad momenteel onvoldoende. Het versterken van deze verbindingen is van groot belang4. Hierdoor kunnen soorten beter gebruikmaken van de stedelijke leefomgeving en wordt tegelijkertijd het buitengebied toegankelijker voor de mens. Sterke ecologische verbindingen zorgen voor een robuust landschap dat tegen een stootje kan waarmee Haarlem ook een bijdrage levert aan de ecologische ambities van de regio. Daarnaast creëren we ruimte voor recreatie, beweging en ontspanning, zoals wandelen, fietsen en informele sport. Ook functies als stadslandbouw kunnen bijdragen aan de waarde van het gebied, mits ze passen bij het landschap en de aanwezige natuur versterken. Levendig buitengebied Een buitengebied dat letterlijk We willen dat het buitengebied goed verbonden is met de stad. bruist van het (natuurlijke) leven. Aantrekkelijke routes maken het makkelijk om vanuit de wijken een ommetje te maken of verder het landschap in te trekken.

Zo wordt een deel van het buitengebied echt een verlengstuk van het dagelijks leven in Haarlem. Meer recreatiemogelijkheden voor inwoners Door het versterken van entrees, het toevoegen van verblijfskwaliteit en het ontwikkelen van aantrekkelijke plekken om te ontmoeten, te zwemmen en te ontspannen, kan het buitengebied 4

Het Natuurnetwerk Haarlem laat potentieel waardevolle verbindingen zien.

16

uitgroeien tot een geliefde bestemming voor een breed publiek. Door bij nieuwe initiatieven rekening te houden met de zeven leefstijlen5 wil de gemeente een bijdrage leveren aan een gezonde leefomgeving, bewegen stimuleren en het beperken van de toenemende recreatiedruk in kwetsbare gebieden. Duurzaam en toekomstbestendig Het buitengebied speelt ook een belangrijke rol bij grote opgaven zoals klimaatadaptatie, waterberging en biodiversiteit. Door slim om te gaan met water, groen en ruimte werken we aan een natuur- en klimaatrobuust landschap dat klaar is voor de toekomst. Bijvoorbeeld door op plekken juist voor rust en donkerte te (blijven) kiezen en een meer gevarieerde groenstructuur te ontwikkelen en daardoor meer veerkracht in (regionale) ecosystemen aan te brengen. Voor de agrarische functies en stadslandbouw in het buitengebied wordt gestreefd naar een zo duurzaam mogelijke bedrijfsvoering. Verbonden buitengebied met Haarlem én de regio Er liggen kansen om wandel- en fietsroutes te versterken en het buitengebied leesbaarder en toegankelijker te maken, zonder het kwetsbare karakter aan te tasten. Het overbruggen van bestaande barrières – fysiek én beleefbaar – is nodig om het landschap als één samenhangend geheel te laten functioneren. En dat kan vaak in combinatie met verbetering van ecologische waarden. Het Haarlemse buitengebied staat bovendien niet op zichzelf.

Het grenst aan bijzondere landschappen zoals het Nationaal Park Zuid-Kennemerland, Spaarnwoude Park en het polderlandschap van de Haarlemmermeer. Door deze gebieden beter met elkaar te verbinden, ontstaat een samenhangend landschap dat ook regionaal van grote waarde is. Gerichte keuzes voor kwaliteit Niet overal doen we hetzelfde. Waardevolle landschappen en natuurgebieden houden we rustig en open. Op plekken waar al meer verstedelijking is of waar de identiteit nu ontbreekt, kunnen we juist een aanvullende kwaliteit toevoegen. Denk aan herkenbare entrees, aantrekkelijke recreatieve plekken en betere recreatieve en ecologische verbindingen langs het water, zoals het Spaarne, de Mooie Nel, de Veerplas en de Ringvaart. Zo groeit de samenhang en aantrekkingskracht van het hele gebied. Bij toekomstige ontwikkelingen in het buitengebied wordt gestreefd naar het verbinden van verschillende ambities. Bijvoorbeeld stadslandbouw, sociale activatie en het verbeteren van ecologische waarden. Een buitengebied om trots op te zijn Met de groei en verdichting van de stad wordt een goed bereikbaar en kwalitatief recreatief en ecologisch hoogwaardig buitengebied steeds belangrijker. Het Haarlemse buitengebied groeit niet mee in bebouwing, maar in betekenis.

Het ontwikkelt zich tot een samenhangend, herkenbaar en toekomstbestendig landschap waarin natuur, water, cultuurhistorische identiteit en recreatie elkaar versterken. Een buitengebied dat ruimte biedt aan biodiversiteit, dat Haarlemmers uitnodigt om te bewegen en te ontspannen, en dat de stad verbindt met haar landschap en de regio. Een plek waar je graag komt, even op adem komt en je verbonden voelt met de stad én het landschap eromheen.

5

Uit: Verkenning naar regionaal bezoekersmanagement, Provincie Noord-Holland (2023)

17

18

5.

Overzichtstabel met richtlijnen per gebiedstypologie In de Omgevingsvisie van Haarlem valt het grootste deel van het buitengebied onder het Stadslandschap; alleen Sportpark Noord is aangewezen als Stadsgroen. In deze zones ligt de nadruk op een gezonde leefomgeving, met ruimte voor vergroenen, vernatten en buurtgericht ontwikkelen. Voor andere thema’s, zoals mengen en verdichten en mobiliteitstransitie, is hier geen ruimte6. Onderstaande concept richtlijnentabel is opgezet aan de hand van de strategische keuzes uit de Omgevingsvisie en onderverdeeld naar de drie onderscheiden gebiedstypologieën. De tabel is bedoeld om tot een eerste beoordeling van de veelheid aan initiatieven te komen die de gemeente ontvangt voor het buitengebied. De overzichtstabel met richtlijnen laat zien hoe initiatieven in het buitengebied worden beoordeeld op basis van vigerend beleid en geldende wet- en regelgeving, die nu verspreid te vinden is. Zo biedt de overzichtstabel een eerste richting, maar het is nog geen definitief besluit. Naast de richtlijnen is het van groot belang een nauwkeurigere inventarisatie te doen van geldend beleid en de aanwezige natuur en cultuurhistorische waarden.

Denk hierbij aan het beschermingsregime van Bijzonder Provinciaal Landschap, de Stelling van Amsterdam en het Natuurnetwerk Haarlem; zeker binnen de gebiedstypologie vernieuwd landschap zijn er gebieden met een hoge natuurwaarde.

6 Zie ook bijlage 2.

19

LANDSCHAPSTYPE Strategische keuze

Oorspronkelijk landschap

Veranderd landschap

Vernieuwd landschap

Opgave omgevingsvisie

Mengen en verdichten Bijdrage Er is geen ruimte voor het toevoegen Er is geen ruimte voor het toevoegen van Er is geen ruimte voor het toevoegen van aan de woningbouwopgave van woningbouw. woningbouw woningbouw Haarlem Buurtgericht ontwikkelen

Versterken van ommetjes Recreatieve routes: – koppelen aan sociale basis • zijn ondergeschikt en volgend op infrastructuur de landschappelijke structuur • zijn ingericht voor extensief Versterk de recreatieve gebruik verbindingen • houden rekening met ecologische In en met het buitengebied en natuurverbindingen

Versterken van verblijfs- en ontmoetingsruimtes in het buitengebied

Recreatieve routes: • maken de landschappelijke structuur zichtbaar en beleefbaar • sluiten aan op bestaande netwerken • houden rekening met ecologische en natuurverbindingen • versterken de verbinding tussen stad en buitengebied • zijn geschikt voor intensief gebruik

Recreatieve routes: • verbinden recreatieve voorzieningen • dragen bij aan beweging en verblijf • stimuleren beweging • zijn geschikt voor intensief gebruik • houden rekening met ecologische en natuurverbindingen • versterken de relatie van de stad met de omgeving van het Haarlems buitengebied

Alleen kleinschalige voorzieningen Voorzieningen moeten aansluiten op de Ruimte voor recreatieve voorzieningen met het toegestaan gericht op de leefstijlen leefstijlen van de bewoners en boogde doel recreatiedruk in kwetsbare natuurgebieden van bewoners uit de direct omgeving. doelgroep.. te verminderen. De voorzieningen moeten aansluiten op de leefstijlen van de beoogde Voorbeelden: Ruimte voor recreatieve verblijfsplekken doelgroep. bankjes of elementen die individuele die landschappelijk worden ingepast. sport of spelen bevorderen. Voorbeelden: Voorbeelden: Géén horeca, evenementen of • (natuur)speeltuinen • horeca, (water)sport, spelen, kamperen, intensieve recreatie. • daghoreca buitenzwembad, mountainbikepaden en • waterrecreatie recreatief gebruik van bestaande agrarische • sport en beweging bebouwing. • aan stadslandbouw gerelateerde functies

(zoals voedselparken) • natuur gerelateerde ontmoetingsplekken zoals een vogeluitkijkpost, uitkijktoren

Vergroenen en vernatten

• extra ontmoetingsplekken ten behoeve van het bevorderen van bewegen en sociale ontmoetingen

Geen nachthoreca en evenementen. Bebouwing is ondersteunend Géén nieuwe bebouwing Nieuwe bebouwing toegestaan, mits: Bebouwing toegestaan, mits: aan gewenste (economische) • in principe niet-wonen • in principe niet-wonen functie of ambities Enkel: • functioneel noodzakelijk ter • ter ondersteuning van recreatie of • Herstel van oude structuren en ondersteuning aan gewenste functie, stadslandbouw cultuurhistorische bouwwerken bijvoorbeeld stadslandbouw of • landschappelijk ingepast daghoreca. • maximaal bouwvolume en hoogte per locatie • bijdraagt aan verbetering van de vast te stellen landschappelijke structuur. • netto bebouwing per saldo minder of gelijk blijft tov huidige situatie.

Plaats maken voor extra Watermaatregelen: Watermaatregelen: Watermaatregelen: water • draagt bij aan toename • draagt bij aan toename waterbergend • draagt bij aan toename waterbergend waterbergend vermogen vermogen vermogen • volgen bestaande landschappelijke • worden gecombineerd met • versterken de waterkwaliteit structuren (bijvoorbeeld: herstel versterking van de ecologie en • houden rekening met verbreden van verdwenen watergangen) (wandel)routes boezemwaterverbinding • versterken natte natuur • hebben verbetering waterkwaliteit als • koppelen ruimte voor water aan recreatieve • de cultuurhistorische waarden uitgangspunt meerwaarde en aantrekkelijk maken van volgend of versterkend • worden gekoppeld aan kansen voor routes waterrecreatie • koppelen kansen met waterrecreatie

21

LANDSCHAPSTYPE

Oorspronkelijk landschap

Strategische keuze

Opgave omgevingsvisie

Bevorderen gezonde leefomgeving

Verbinden van ecologisch waardevolle plekken

Biodiversiteit en ecologische verbindingen versterken

Meer kwaliteit in het buitengebied door opwaarderen van natuurwaarde van landbouwgrond.

Ontwikkeling gericht op: • natuur inclusieve landbouw als uitgangspunt • natte natuurtypen voegend naar de landschappelijke structuur en verschijningsvorm • stimuleren van ecologische en plantaardige teelt, korte ketens, teelt voor de regio, en/of plantaardige gewassen in plaats van veehouderij

Veranderd landschap

Vernieuwd landschap

Ecologische verbindingen worden versterkt en hersteld.

Beschermen van bestaande ecologische verbindingen en waar nieuwe aanleggen en herstellen. Agrarisch gebruik/stadslandbouw: Stadslandbouw toegestaan mits: • draagt bij aan ecologie én/of recreatie • het een sociale activatie functie heeft en sociale ontmoetingen • gekoppeld aan educatie en ontmoeting • stimuleert korte ketens en plantaardige teelt Het combineren van recreatief aanbod met • draagt bij aan het versterken van agrarische activiteiten zoals kamperen bij de de landschappelijke structuur boer, pluktuin, boerengolf, …. wordt • draagt bij aan circulaire stad gestimuleerd.

Natuurontwikkeling is gericht op herstel van de landschappelijke structuur zoals Dotter-Rietland of Veenmos-Rietland en Geen nieuwe voedseltuinen toestaan. overgangsmoeras natte hooilanden.

Meer kwaliteit in het buitengebied door toevoegen van ontmoetingsplekken en ruimte voor recreatie.

Bestaande tuinen worden waar mogelijk openbaar toegankelijk en nieuwe bebouwing wordt niet toegestaan. Zie buurtgericht ontwikkelen

Zie buurtgericht ontwikkelen

22

Zie buurtgericht ontwikkelen

LANDSCHAPSTYPE Strategische keuze

Veranderd landschap

Vernieuwd landschap

Opgave omgevingsvisie

Ruimte voor de energietransitie

Mobiliteitstransitie

Oorspronkelijk landschap

Geen ruimte voor energie opwek voorzieningen.

Fietsen bevorderen

Regionale fietsverbindingen: • sluiten aan op routes in de stad • verbeteren bereikbaarheid buitengebied • ondergeschikt aan landschap • zorgvuldige inpassing ook vanuit cultuurhistorisch perspectief

Alleen kleinschalige energie-oplossingen Ruimte voor energie-oplossingen mits: mits: • voegend naar het landschap • landschappelijk ingepast • gecombineerd met recreatie of educatie • geen dominante impact bijvoorbeeld: aquathermie Regionale fietsverbindingen: • sluiten aan routes in de stad • verbeteren bereikbaarheid buitengebied

23

Regionale fietsverbindingen: • sluiten aan op routes in de stad • verbeteren bereikbaarheid buitengebied

Bijlagen 1.

Beschermingsregimes en regionaal beleid Beschermingsregimes van rijk en provincie Haarlem ligt in een prachtige omgeving met aan de westkant het landschap van zeereep, duinen en binnenduinrand en aan de oostkant het veenweidelandschap en het droogmakerijlandschap van de Haarlemmermeer. De kwaliteit van het landschap wordt zowel aan de oost- als aan de westzijde beschermd door beleid van hogere overheden. Het landschap aan de oostzijde maakte decennialang onderdeel uit van de Rijksbufferzone Amsterdam-Haarlem. Deze bufferzone voorzag in de recreatieve behoefte van de aangrenzende steden en voorkwam dat de steden aan elkaar zouden groeien. In 2012 verviel de rijksstatus van deze bufferzone en heeft de provincie Noord-Holland het landschap op een andere manier beschermd; voornamelijk door het gebied onderdeel te maken van het Natuurnetwerk Nederland (NNN). Ook aan de oostkant bevindt zich De stelling van Amsterdam, die is aangemerkt als werelderfgoed (Unesco). De stellingzone slingert als een rode draad door de oostelijke stadsrand. Bijzondere veenweidegebieden en het landschap van de binnenduinrand hebben zoveel belevingswaarde en ecologische kwaliteiten dat ze als bijzonder provinciaal landschap, Natuurnetwerk Nederland en in sommige gevallen tot Natura2000 gebied zijn benoemd. De beschermingsregimes zijn in provinciaal beleid omschreven en vastgelegd.

In de Omgevingsverordening NH2020 (voorheen de Provinciale Ruimtelijke Verordening) zijn de Bijzondere Provinciale Landschappen aangewezen. Dit zijn gebieden waarmee extra zuinig mee moet worden omgesprongen vanwege bijzondere waarde voor mens en dier. De onderbouwing waarom de bijzondere landschappen een speciale behandeling verdienen staat beschreven in de Leidraad Erfgoed en Cultuurhistorie. In de Leidraad Erfgoed en Cultuurhistorie komen de volgende onderdelen aan de orde: • Werelderfgoed (Unesco) en monumenten • Ecologische Hoofdstructuur (NNN, weidevogelleefgebied) • Bufferzones (Groengebied Amsterdam-Haarlem) • Stiltegebieden (niet binnen Haarlemse grenzen) • Bijzonder provinciaal landschap (BPL) Regionaal beleid Naast de hierboven beschermingsregimes zijn er regionale visies die iets zeggen over het Haarlems buitengebied, zoals Visie Spaarnwoude Park 2040, Ontwikkelperspectief Binnenduinrand en het Ontwikkelperspectief Novex-MRA (Rijk-regio-samenwerking in de Metropoolregio Amsterdam). Behoud en ontwikkeling van de groen-blauwe structuur en regionale spreiding van recreatieve druk vormen de speerpunten van de regionale samenwerking. Daarnaast wordt in Zuid-Kennemerlandverband onderzocht wat de bestaande en gewenste recreatieve wandel- en fietspadenstructuur is om het financieringsvraagstuk te kunnen agenderen in de Regionale Investeringsagenda van de Novex-MRA.

25

26

2.

Inpassing keuzes in buitengebied

27

28

3.

Kaarten

•

29

30

31

• •

32

33

Natuurnetwerk Haarlem

34

35

Dit is een uitgave van gemeente Haarlem 17 februari 2026

Tekst: Maaike Sillman, Martijn Dekker, Marie-Thérèse Tetteroo-Mathijsen & Christien Jordaan Fotografie: Beeldbank, gemeente Haarlem Kaarten: Kim Krijger Ontwerp: Drukwerk: ________________________________ Postbus 511 2003 PB Haarlem Tel. 14 023 haarlem.nl 36