2 Bijlage Zonne-energie in het beschermd stadsgezicht en op monumenten

Bijlage Zonne-energie in het beschermd stadsgezicht en op monumenten

1.

Inleiding Haarlem is een belangrijke erfgoedstad. Naast talrijke monumenten en beeldbepalende panden telt Haarlem vijf door het Rijk aangewezen beschermde gezichten. Het karakter van deze gezichten willen we graag behouden. Tegelijk willen we ruimte geven voor verduurzaming en het plaatsen van zonnepanelen. Dat dit samen kan blijkt uit het grote aantal panelen dat geplaatst is binnen het beschermd stadsgezicht en op monumenten. In 2022 heeft de gemeenteraad het beleidsstuk Zonne-energie in het beschermd stadsgezicht en op monumenten vastgesteld. Hierbij zijn de mogelijkheden voor het plaatsen van zonnepanelen en collectoren verruimd. Ook is doormiddels van een kansenkaart inzichtelijk gemaakt op welke daken mogelijkheden zijn voor zonne-energie https://kaart.haarlem.nl/app/map/81. In voorliggende bijlage bij de informatienota is in algemene zin gekeken hoe, sinds de invoering van het beleid, het proces voor de aanvrager verloopt en welke belemmeringen hierin naar voren komen. Hierbij is aangegeven welke verbeterpunten er zijn gemaakt. Aan de hand van een aantal concrete situaties is in beeld gebracht hoe het beleidskader in de praktijk werkt.

2.

Algemeen 2.1 Kader voor het plaatsen van zonnepalen en -collectoren Het plaatsen van zonnepanelen en -collectoren op monumenten is altijd vergunningsplichtig. Dit geldt ook voor het plaatsen van zonnepanelen en -collectoren op gebouwen die liggen in de beschermde stadsgezichten van Haarlem en in het beschermde dorpsgezicht Spaarndam1. Bij de beoordeling van aanvragen wordt het kader Zonne-energie in het beschermd stadsgezicht en op monumenten gehanteerd. Het kader is door de gemeenteraad vastgesteld als onderdeel van de Nota Ruimtelijke Kwaliteit. De Adviescommissie Omgevingskwaliteit (AOK) adviseert het college op basis van dit beleid. Het plaatsen van zonnepanelen is vrijgesteld van leges, dit geldt zowel bij monumenten als bij zonnepanelen op gebouwen in het beschermd stadsgezicht.

2.2 Proces en verbeterpunten Er is gekeken hoe het (vergunning)proces verloopt voor de initiatiefnemer die zonnepanelen wil plaatsen en welke eventuele knelpunten hierin worden ervaren. Hierbij zijn de ervaringen van het Monumentenloket van Team Erfgoed en van de Adviescommissie Omgevingskwaliteit betrokken. De belangrijkste signalen die naar voren kwamen zijn hieronder weergegeven.

1 Een uitzondering is het plaatsen van zonnepanelen op schuine achterdaken wanneer deze niet grenzen

aan het openbaar toegankelijk gebied.

2

Op de eerste plaats blijkt de benodigde informatie lastig te vinden. Dit geldt zowel voor de vindbaarheid van het beleid als voor informatie over de gegevens die nodig zijn bij een aanvraag (de indieningsvereisten). Als tweede blijkt het lastig te zijn voor initiatiefnemer om een goed beeld te krijgen van wat wordt verstaan onder een "goed legplan". Hoewel er in het beleid voorbeelden worden gegeven blijft dit maatwerk. Onduidelijkheid bij de aanvrager leidt ertoe dat vaak aanvulling van informatie of bijstelling van de aanvraag nodig is. Wanneer maatwerk nodig is, is er nadrukkelijk behoefte aan vooroverleg en het bespreken van de haalbaarheid van verschillende varianten. Dit is vooral het geval bij het plaatsen van panelen (beperkt) in het zicht met een goed legplan en het plaatsen van panelen op monumenten. Voor het op weg helpen van de aanvrager en het zoeken naar mogelijkheden is het formele vergunningproces niet geschikt. Gelet op bovenstaande bevindingen zijn inmiddels een aantal stappen gezet. Via de website Haarlem Duurzaam is informatie over het energetisch verduurzamen van monumenten opgenomen en over het plaatsen van zonnepanelen. Hierbij wordt o.a. gelinkt naar het beleid en de kansenkaart en wordt verwezen naar het Monumentenloket van Team Erfgoed. De indieningsvereisten waaraan een aanvraag moet voldoen om behandeld te kunnen worden zijn verduidelijkt.

Deze zijn ook opgenomen in het Haarlems afwegingskader voor verduurzaming van monumenten. Hiermee is deze informatie makkelijker toegankelijk voor eigenaren. Hiernaast is capaciteit beschikbaar gesteld om eigenaren via het Monumentenloket op weg te helpen bij een aanvraag. Hierbij wordt ondersteuning geboden bij het maken van een legplan op maat. Het overleg via het Monumentenloket en de ondersteuning helpen bij het maken van een haalbare aanvraag. De toetsing van de aanvraag vindt hierna plaats door de Adviescommissie Omgevingskwaliteit in het formele vergunningproces. Tot slot wordt voorgesorteerd op het vergunningsvrij maken van zonnepanelen en -collectoren die geplaatst worden op platte daken. Hierbij moet voldaan worden aan een aantal voorwaarden. Het belangrijkste is dat de afstand tot de dakrand minimaal gelijk is aan de hoogte van de panelen zodat deze niet in het zicht vanaf de straat liggen. In het omgevingsplan Centrum is deze regeling opgenomen. Dit plan ligt als ontwerp ter inzage. Voor monumenten blijft de vergunningsplicht gelden, ook voor platte daken.

3

3.

Voorbeelden zonnepanelen In deze bijlage is een aantal voorbeelden opgenomen waarmee in beeld wordt gebracht hoe het kader Zonne-energie in het beschermd stadsgezicht en op monumenten in de praktijk werkt. Hoofdlijn van het beleid is dat er ruimte is voor zonnepanelen en -collectoren op zowel monumenten als in het beschermd stadsgezicht. Wanneer de zonnepanelen uit het zicht van de openbare ruimte worden geplaatst zijn er vrijwel altijd mogelijkheden, ook bij monumenten. Dit geldt bijvoorbeeld voor platte daken en schuine zij- en achterdakvlakken. Wel gelden er voorwaarden om dit op een nette manier te doen zodat het daklandschap niet onnodig rommelig wordt. Ook in het zicht, bijvoorbeeld op het voordakvlak is er ruimte voor zonnepanelen wanneer dit kan met een goed legplan op een visueel rustige manier. Bij monumenten is er in beginsel geen ruimte voor panelen in het zicht. In het beleid zijn verschillende categorieën onderscheiden voor plaatsing van zonne-energie op erfgoed.

Achtereenvolgens gaat het om: Panden in beschermd stadsgezicht (niet monumenten) 1 Platte daken (Categorie 1) 2 Schuine daken uit het zicht (Categorie 2) 3 Schuine daken in het zicht met een goed legplan (Categorie 3) Monumenten 4 Zowel buiten als binnen het beschermd stadsgezicht (Categorie 4) Panden in beschermd stadsgezicht en op monumenten 5 Ruimte voor maatwerk en een goed idee (Categorie 5) Onderstaand wordt achtereenvolgens ingegaan op voorbeelden uit de verschillende categorieën.

4

3.1 Zonnepanelen binnen beschermd stadsgezicht op niet monumenten 3.1.1

Platte daken, bij niet monumenten (Categorie 1)

Veel daken in het beschermd stadsgezicht in Haarlem kennen een platte afdekking, zoals bijvoorbeeld de aangekapte daken in de Koninginnebuurt maar ook in de binnenstad zijn veel platte daken te vinden. Wanneer voldaan wordt aan een aantal simpele regels zijn er geen belemmeringen vanuit erfgoed voor het plaatsen van zonnepanelen. Zoals hierboven aangegeven wordt het plaatsen van panelen op platte daken bij niet monumenten vergunningsvrij gemaakt.

Zonnepanelen op de platte delen van aangekapte daken in de Koninginnebuurt, bij de Bosch en Hovenstraat, uit het zicht van het openbaar gebied, <luchtfoto 2024>

Koningin Wilhelminastraat, plaatsing van 10 panelen op een beeldbepalend pand. Met voldoende afstand tot de dakrand zijn de panelen niet zichtbaar vanaf de straat.

5

3.1.2

Schuine daken uit het zicht, bij niet monumenten (Categorie 2)

De tweede categorie betreft zonnepanelen op schuine daken van niet monumenten, uit het zicht vanaf het openbaar toegankelijk gebied. Het betreft hier met name zijdakvlakken, bijvoorbeeld van de dwarskappen in de historische binnenstad, of vlakke voor- en achterdakvlakken.

Spaarnwouderstraat, plaatsing van panelen op een schuindakvlak. Op het rechter dakvlak zijn de panelen teruggeplaatst ten opzichte van de gevel zodat deze niet zichtbaar zijn vanaf de straat.

Fonteinlaan, plaatsing van 6 panelen op het bovenste, vlakkere deel van de kap aan de voorzijde en 9 panelen op het achterdakvlak.

6

3.1.3

Schuine daken in het zicht, bij niet monumenten (Categorie 3)

Voor zonnepanelen in het zicht, bijvoorbeeld op een voordakvlak, is ruimte wanneer dit kan met een goed legplan. Het maken een goed legplan, waarmee panelen op een visueel rustige manier geplaatst kunnen worden, is altijd maatwerk. Met later toegevoegde ramen, dakkapellen en schoorstenen is elk dakvlak anders. Bij architectonische ensembles is het van belang dat een legplan voor het geheel wordt gemaakt, zodat de visuele samenhang behouden blijft. Onderstaand zijn enkele voorbeelden opgenomen van zonnepanelen die op het voor- of zijdakvlak in het zicht zijn geplaatst met een goed legplan.

Saenredamstraat, met een goed legplan is ruimte voor 8 zonnepanelen op het bovenste voordakvlak, beperkt zichtbaar vanaf de straat.

Raamsingel, plaatsing van 14 panelen op het schuine zij- en achterdakvlak van een beeldbepalend pand.

Grote Sluis, beschermd dorpsgezicht Spaarndam. Legplan met 9 panelen op het schuine zijdakvlak van het hoofddak en het schuine dak van de uitbouw. 7

Heussensstraat, ensemble van karakteristieke panden binnen beschermd stadsgezicht Haarlem Noord. Met één legplan voor het hele ensemble is ruimte voor 9 panelen per woning in het voordakvlak. In één strook boven en één strook onder de dakkapellen zijn liggende panelen geplaatst. Hiermee blijft het rustige beeld en visuele samenhang behouden.

IJdijk, beschermd dorpsgezicht Spaarndam. Op het dakvlak van het achterste bouwvolume zijn 8 panelen geplaatst.

8

3.2 Zonnepanelen op monumenten (Categorie 4) Voor het plaatsen van zonnepanelen op monumenten geldt dat er vaak ruimte is wanneer de panelen uit het zicht geplaatst kunnen worden. In het zicht vanaf de straat is er in principe geen ruimte voor zonnepanelen. Het plaatsen van panelen op monumenten is vergunningsplichtig. Bij het plaatsen moet ervoor gezorgd worden dat, ook aan de binnenzijde, zoals een monumentaal interieur, geen schade ontstaat. Hieronder zijn verschillende voorbeelden gegeven van zonnepanelen op daken van monumenten.

Kleverparkweg, plaatsing van 14 panelen, op een plat dak, niet zichtbaar vanaf de straat.

Tuinwijklaan, op veel platte daken van de monumentale woningen van Tuinwijk Zuid zijn panelen geplaatst. De panelen zijn niet zichtbaar vanaf de straat.

9

Groot Heiligland, plaatsing van 12 zonnepanelen op de zijdakvlakken van een monumentale dwarskap. Niet zichtbaar vanaf de straat en met voldoende afstand tot de straat, de nok en de hoekkepers.

Wilhelminastraat, monument, realisatie van 14 panelen op het vlakke voor- en achterdakvlak. Niet zichtbaat vanaf de straat.

Nassauplein 2 / Nieuwe Gracht, plaatsing van twee keer 24 panelen op voorste en achterste dakvlak met een flauwe helling, niet zichtbaar vanaf de straat.

10

Leidseplein, plaatsing van 30 en 42 panelen op het achterdakvlak van deze monumentale school. Niet zichtbaat vanaf de straat.

Teylersmuseum, plaatsing van 118 zonnepanelen, op het restaurant en educatief paviljoen (nieuwbouwdeel van het museum uit 1994) niet zichtbaar vanaf de straat. In verband met het koperen dak van het Zegelwaardengebouw (gemeentelijk monument, Nauwe Appelaarsteeg 1-3) zijn panelen niet op dit dak geplaatst.

11

3.3 Ruimte voor maatwerk en een goed idee (Categorie 5) Wanneer niet (precies) voldaan kan worden aan de criteria uit de boven genoemde categorieën maar geen / of slechts beperkt sprake is van een negatief effect op de erfgoedwaarden zijn er mogelijkheden voor het plaatsen van zonnepanelen. Hierbij is altijd sprake van maatwerk. Onderstaand zijn enkele voorbeelden opgenomen.

Kleine Houtweg. De 15 panelen zijn geplaatst op het achterdakvlak van het monument en zijn zichtbaar vanaf het openbaar toegankelijk gebied, de Meester Joostenlaan. In verband met de ligging op het achterdakvlak, het ondergeschikte karakter van de Meester Joostenlaan en een zorgvuldige plaatsing is vergunning verleend. Op een eerder legplan met zowel staande als liggende panelen en panelen op de dakkapellen is negatief geadviseerd.

12

Ripperdapark. Op het zinken dak van dit monument zijn 6 panelen geplaatst. De panelen liggen uit het zicht op het schuin hellende achterdakvlak. Omdat plaatsing technisch goed kan en de zinken dakbedekking in dit geval geen monumentale waarden heeft is plaatsing hier toegestaan.

Ritmeesterstraat. Legplan voor 90 zonnepanelen op de Oude Manege van de voormalige Ripperdakazerne. Plaatsing van rode pannen op een schuindakvlak is zichtbaar vanaf de openbare ruimte.

13