2 Bijlage voortgangsrapporatge grote ruimtevragers

Bijlage: Voortgangsrapportage Grote Ruimtevragers Vraagstuk voor meer regie bij grote ruimtevragers Haarlem groeit. Naast een toenemend aantal woningen vraagt dit extra ruimte van Haarlem. Er moet ruimte komen voor werk, sportfaciliteiten, onderwijs, zorg en energievoorzieningen. Daarnaast hebben we te maken met een veranderend klimaat en is er ruimte nodig voor extra groen en water in de stad. Die ruimte zoeken we binnen de bestaande stadsgrenzen, waardoor de ruimte beperkt en schaars is. Beschikbare ruimte kan maar één keer ingezet worden en vereist dus een nauwkeurige afweging. In het bijzonder geldt dit voor zogenoemde ‘Grote Ruimtevragers’; keuzes zijn daarin per definitie complex en concurreren met elkaar en met andere vormen van ruimtevragers. Met de groei van de stad -met een plancapaciteit woningbouw voor de periode 2025 tot en met 2040 van ca. 15.000 woningen- wordt de druk op de (openbare) ruimte en de vraag naar voorzieningen groter. Tegelijk wordt er bij die prognoses sectoraal beleid ontwikkeld met stevige ambities en steeds vaker inzet van normen en kengetallen. We zien een grotere ruimtevraag dan er direct beschikbare oppervlakte in Haarlem is.

Het gevolg van de grote druk op de beperkte ruimte van Haarlem is een concurrentie tussen de verschillende ruimtevragers. Nieuwe voorzieningen maken aanspraak op dezelfde ruimte en enkelvoudige normeringen voor functies zijn niet altijd ingesteld op de schaarse ruimte van de stad. De ruimte in Haarlem wordt nog niet altijd optimaal benut. Vaak wordt per functie één plek gebruikt, terwijl meervoudig ruimtegebruik mogelijk is. Dat kan Haarlem zich als stad niet meer permitteren. Mengen en verdichten is dan ook één van de bestuurlijke keuzes uit de omgevingsvisie. Het goed accommoderen van grote ruimte vragers is ook een kans om gericht ontwikkelingen te faciliteren die zijn gerelateerd aan de strategische keuzes van de omgevingsvisie. Ruimte vinden voor nieuwe voorzieningen is lastig en ook het bestaande voorzieningenaanbod in de stad moet op peil worden gehouden. Haarlem werd een aantal jaar geleden geconfronteerd met enkele complexe, grote ruimtevragers, zoals de 1

internationale scholen, opvanglocaties en de uitbreiding en vernieuwing van zwembaden. Deze opgave en het steeds grotere besef van de beperkte beschikbare ruimte, vormde de aanleiding tot de aanpak van de Grote Ruimtevragers. De definitie van een grote ruimtevrager Een grote ruimtevrager is een complexe, omvangrijke functie, zoals een zwembad of een school, die van groot belang is voor het voorzieningenniveau van de stad. Het vinden van een geschikte locatie voor deze voorzieningen is ingewikkeld, vanwege het benodigd oppervlak, potentiële impact op de omgeving zoals de aantrekkende werking van publiek en/ of specifieke bereikbaarheidseisen. Het zijn vaak grote voorzieningen die niet eenvoudig in een -bestaand- gebouw passen op de begane grond. Het kan ook gaan om meerdere kleine belangrijke voorzieningen, gebouw of onbebouwd, zoals sportvoorzieningen of trafo’s die in de stad een plek moeten krijgen. Naast de ‘grote ruimtevragers’ zijn er kleine ruimtevragers. Dit zijn bijvoorbeeld zelfstandige ondernemers als een tandarts of een fysiopraktijk. Deze functies kunnen zelfstandig worden gerealiseerd in vrijkomende ruimte in de bestaande stad. In de ontwikkelzones wordt rekening gehouden met deze voorzieningen, in lijn met de groei van de stad. Deze voorzieningen kunnen veelal op pandniveau en in de plint worden opgelost.

De afbeelding hieronder illustreert het onderscheid van grote en kleine ruimtevragers, gebouwd en/of ongebouwd in de openbare ruimte.

2

Grote ruimtevragers; naar overzicht en inzicht De aanpak van het college met betrekking tot de grote ruimtevragers startte met inzicht en overzicht brengen van vraag en aanbod. Dat is uitgebouwd tot een grotere regierol in het Haarlems planproces met betrekking tot die grote ruimtevragers. Het doel is om dit te complementeren met de geleerde lessen en te vertalen naar een afwegingskader, Haarlemse ruimtelijke principes; elke vierkante meter vertegenwoordigt waarde. Inzicht Met het proces van de grote ruimtevragers is overzicht en inzicht gekregen in de ruimtevragers in Haarlem. Het college heeft in kaart gebracht waar behoeftes liggen van specifieke ruimtevragers in combinatie met aanvullende informatie zoals gevraagde grootte, ligging, een tijdelijke of permanente functie en per wanneer het beschikbaar moet zijn. Er is bepaald wat een grote ruimtevrager precies is en hoe ruimtevragers geprioriteerd kunnen worden.

afbeelding: Een greep uit de vele ruimte wensen en claims op de schaarse ruimte Overzicht De lijst van ruimtevragers is vertaald naar een kaart. Op deze kaart staat aangegeven welke ruimtevragers op welke locatie in Haarlem een beoogde of definitieve plek hebben. In het ambtelijk werkproces is ook vastgelegd dat een ruimtevrager pas definitief aanspraak maakt op een locatie als deze op de kaart staat ingetekend.

3

Afbeelding: uitlijnen van het interne werkproces grote ruimte vragers

Prioriteren en combineren Niet alle ruimtevragers zijn gewild of gewenst. Daarom wordt er een prioritering gegeven aan de ruimtevragers. Deze prioritering zegt iets over de manier waarop een ruimtevrager wordt opgepakt en uiteindelijk of de schaarse ruimte daarvoor ingezet moet worden. Een nieuwe school kan een wettelijke verplichting zijn en een zwembad een sterk gewenste voorziening voor een stad als Haarlem, waardoor hier een hoge prioriteit aan kan worden gegeven. Er zijn echter ook ruimtevragers die sympathiek en leuk zijn, maar waar simpelweg in een verdichte stad als Haarlem de ruimte niet voor is. Andere vraagstukken die spelen zijn bijvoorbeeld of de ruimte in het buitengebied voor het opwekken van energie is, of voor recreatieve doeleinden als zwemmen en wandelen. Welke combinaties zijn er te maken of concurreren activiteiten met elkaar? Realiseren we bij een uitbreiding van het sportaanbod een extensieve 18-holes golfbaan of een intensievere padelvereniging waar ook een fysiotherapiepraktijk is gevestigd? De nieuw te creëren ruimtes moeten nu efficiënt worden benut en toekomstbestendig zijn voor functieverandering en -menging. Soms vergt dat een aanvullende investering, die zich terugverdient in de tijd.

4

Voorbeelden van ruimtebieders: -

Culturele broedplaats de Greiner Toekomstige invulling Verweyhal Marnixplein 11 Mariakerk

Kennis en inzichten delen De grote ruimtevragers zijn erop gericht de schaarse ruimte van Haarlem zo goed mogelijk te benutten en te verdelen. De afgelopen tijd is deze boodschap gedeeld en is het belang van een andere manier van (ruimtelijk) denken benadrukt. Simpelweg is de boodschap dat er meer ruimtevragers zijn dan er ruimte is. Door vroeg in het proces team grote ruimtevragers aan te haken, met inspiratiesessies en door te leren uit casuïstiek zijn en worden er stappen gezet. De producten die nu bestuurlijk worden vastgesteld, zoals het broedplaatsbeleid en huisvestingsplan voor cultuur zijn meer integraal van opzet en kennen een ruimtelijke uitvoeringsparagraaf.

Voorbeelden doorlopen processen grote ruimtevragers- en bieders: In de Orionzone zijn scenario’s opgesteld tot het combineren van een nieuw zwembad met wonen en parkeervoorzieningen. Hier is nu sprake van dubbel grondgebruik, een grotere grondwaarde en nieuwe kostendragers voor ruimtelijke voorzieningen. Voor de internationale schakelklas zijn verschillende locaties onderzocht en gescoord op geschiktheid. Aan de hand van een scoringsmatrix is de campusontwikkeling, binnen de ontwikkelzone Zijlweg, als voorkeursoptie naar voren gekomen. Bij InHolland is mogelijk nog ruimte beschikbaar voor verhuur. Skaeve Huse en Domus Plus zijn twee ruimtevragers die complex zijn, juist doordat ze baat hebben bij een rustige en prikkelarme omgeving. Hier was het juist de zoektocht naar een plek zonder dubbelgebruik of menging met andere functies. De toekomstige invulling van de Vleeshal is een vraagstuk waarbij team grote ruimtevragers een regierol pakt. Het gaat niet alleen om de randvoorwaarden vanuit de nieuwe toekomstige functie. Ook de specifieke kenmerken van de plek zetten aan tot nadenken over een toekomstige invulling en ruimtegebruik. 5

De Greiner is door de gemeente aangekocht om ruimte te (blijven) bieden aan de creatieve en culturele sector. Door de plek aan te kopen wordt ervoor gezorgd dat in de toekomst deze plek niet transformeert tot woningen of dure werkruimtes, maar voornamelijk voor startende creatieve ondernemers beschikbaar blijft.

Aan het Marnixplein staat een gebouw dat voorheen in eigendom was van de politie. Het vastgoed kwam op de markt en vanuit de grote ruimtevragers is een scan en inventarisatie gemaakt voor mogelijkheden van het pand en voor de plek, ook beredeneerd vanuit de buurt. Wat is er nodig om van een toonaangevend pand een plek te maken die gebruikt kan worden om de buurt te versterken? Een combinatie van zorg (huisartsen) en andere maatschappelijke voorzieningen waren hier een goede toevoeging geweest. Om die reden heeft de gemeente meegeboden met als doel het aankopen van het pand. Helaas is dit niet gelukt.

6

Wat is er bereikt en hoe zetten we het in ❖ Basisniveau is op orde Grote en belangrijke ruimtevragers zijn goed in beeld en belegd. Op het gebied van onderwijshuisvesting wordt fors geïnvesteerd. Er is er voldoende ruimte gereserveerd en gecreëerd voor de Haarlemse scholen, o.a. in de projecten Beatrixplein, Korte Verspronckweg en Spaarneboog. Ook de tijdelijke huisvestingsvragen staan op de radar. Plekken voor woningbouw zijn toegewezen in onder andere de ontwikkelzones waardoor we in de pas lopen met de regionale woningbouwproductie en plancapaciteit. Met de aanpak voor de Zuidstrook Waarderpolder wordt werk gemaakt van werk met het realiseren van meer en passende werkgelegenheid. Met Haarlem Spaarnepoort heeft Haarlem een derde OV-knooppunt in de stad erbij. Hier wordt de komende tijd gewerkt aan een knooppunt waar ruimte komt voor hoogwaardig openbaar vervoer, fietsen-stalling en goede bereikbaarheid en kwaliteit voor de voetganger. Deze meeste basisvoorzieningen zijn of worden in Haarlem door de gemeente opgepakt, bijvoorbeeld met Buurts ligt er een visie op de spreiding van wijk- en buurthuizen. Bereikbaarheid en toegankelijkheid maken daar onderdeel van uit. ❖ Goede spreiding en inpassing van specifieke functies (niveau van stad en gebied) Voor de stad Haarlem wordt gezorgd voor een goede spreiding van belangrijke voorzieningen.

Opvanglocaties en de nieuwe zwembaden hebben een eigen zoektocht naar een geschikte locatie doorlopen. Een stadsbrede verkenning voor nieuwe ruimte voor nachtcultuur heeft geleid tot een inventarisatie van verschillende plekken waar dit ten eerste goed kan landen en daarnaast een bijdrage kan leveren aan grotere sociale of economische vraagstukken. ❖ Juiste toedeling van functies, tijdig programmeren van functies bij gebiedsontwikkeling Op het niveau van ontwikkelzones en (grotere) projecten in Haarlem wordt een toedeling gemaakt van belangrijke wijkvoorzieningen als een huis van de wijk en ruimte voor -eerstelijns- zorg. Bij een groeiende stad moeten dergelijke maatschappelijke voorzieningen meegroeien, dit gaat het best als daar in een vroeg stadium rekening mee wordt gehouden. Tevens wordt daar rekening gehouden met ruimte voor cultuur, broedplaatsen of anderszins maatschappelijke ruimtes die ten behoeve komen van de buurtbewoners. Bij de actualisatie van de diverse huisvestingsplannen zal gekeken worden hoe andere voorzieningen gecombineerd kunnen worden, fysiek en als businesscase. ❖ Strategische aankoop, behoud van functies voor de stad (niveau van gebied/ kavel/pand) Op het gebied van kavel en pand is de Greiner aangekocht door de gemeente om plek te blijven bieden aan cultuur en creatieve functies.

Hierdoor is hier ruimte voor creatieve en startende ondernemers, en economische functies zoals een kinderdagverblijf blijven voor de stad en buurt behouden. Het college heeft een nieuwe nota Aankoop- en Grondbeleid vastgesteld. Hierin worden voorstellen gedaan voor een proactiever aankoop- en grondbeleid. ❖ Proactief handelen op toekomstige ruimtevragers De maatschappij en samenstelling van de bevolking verandert. We werken aan de mobiliteit-, energie- en economisch circulaire transities en ambities zoals het 7

vergroenen & vernatten van de stad. Dit stelt nieuwe eisen aan ons ruimtegebruik. Een aantal ontwikkelingen kunnen we beter voorzien, zoals de trafo’s, laadinfrastructuur en recreatievoorzieningen. Andere zijn verder weg in de tijd (reserveringen voor electranetwerken en trace’s). Met de grote ruimtevragers hebben we een netwerk in de organisatie gecreëerd waar kennis wordt gedeeld en capaciteit en kunde is om ruimtelijke vraagstukken integraal op te pakken. De (nieuwe) kernwaarden en ruimtelijke principes zullen hun zeggingskracht krijgen in -uitvoeringprogramma’s als het Buitengebied, Ruimte voor werk en de transformatie van de omgeving van de OV-knooppunten in Haarlem. In de toekomst zal de ruimtelijke puzzel en de verschillende schaalniveaus in Haarlem verder vorm gaan krijgen, binnen de gebiedsontwikkeling. En in bijvoorbeeld -gebiedsgerichte e/o thematische omgevingsprogramma’s, actualisatie van huisvestingsplannen en visies of investeringsprogramma. Zo werken we gezamenlijk aan een duurzame stedelijke ontwikkeling van Haarlem.

8

Grote ruimtevragers: afwegingskader Haarlemse principes Om de schaarse ruimte van Haarlem efficiënt te gebruiken is er behoefte aan Haarlemse principes voor het ruimtegebruik. Het geeft een handelingsperspectief in de ruimtelijke ontwikkeling en de planning van deze ruimtevragers voor organisatie, bestuur en onze partners. Zo’n afwegingskader gaat over een goede ruimteverdeling en wordt ingezet bij o.a. gronduitgifte, integrale gebiedsontwikkeling en toekomstverkenningen. Hieronder is een eerste aanzet van de Haarlemse Principes weergegeven. De uitgewerkte Haarlemse principes worden eind 2026 voorgelegd aan de raad.

Afbeelding: schematische opzet afwegingskader Haarlemse ruimtelijke principes

Haarlemse principes voor grote ruimtevragers De aanpak van de grote ruimtevragers is het startpunt voor het opstellen van Haarlemse principes voor ruimtegebruik. Deze principes bieden regie en houvast bij het maken van keuzes door het college of de raad voor grote ruimtevragers in Haarlem. Een belangrijke stap tot het maken van strategische keuzes en het efficiënter benutten van de ruimte. De focus komt daarbij te liggen op meer integrale ruimtelijke producten in plaats van de sectorale gefragmenteerde aanpak, zoals tot voor de Omgevingswet vaak gebeurde. Het realiseren van opgaven en initiatieven in zowel het fysieke als sociale domein wordt versterkt als deze ruimtelijk zijn gewogen en geprogrammeerd. De Haarlemse principes worden ruimtelijke uitgangspunten die de gemeente hanteert bij de grote ruimtevragers. Zo versterken en verdichten we onze compacte stad met behoud van identiteit en leefkwaliteit van Haarlem.

9

Naar meer ruimtelijke regie en integrale afwegingen Niet meer: een organisatie waar de ene afdeling een pand wil verwerven voor het huisartsenvraagstuk, de andere afdeling zelfstandig onderzoek doet naar de huisvesting van een buurthuis of onderwijsinstelling. En een derde groep bezig is om aan hetzelfde pand een culturele invulling wil geven. Maar wel: een organisatie waarin een team proactief is georganiseerd om ruimtelijke vraagstukken vanuit de vakgroepen vooraf met elkaar te inventariseren en zo met de beste mogelijkheden en kansen naar voren te treden. Dus met elkaar integraal gebiedsgericht ontwikkelen vanuit een ruimtelijk en sociaal economisch beeld van de stad. Beoogd doel Gebiedsontwikkeling en het vinden van een plek voor grote ruimtevragers gaat om een efficiënt gebruik in het heden en het beschermen van mogelijkheden voor de toekomst. Het niet afwentelen maar rekening houden met veranderingen en onzekerheden en het langdurig- beheer. Het inzicht dat de schaarse ruimte een kostbare voorraad is maakt dat elke functieverandering aangegrepen moet worden voor een betere benutting van die ruimte. Als stad heeft Haarlem de taak maatschappelijke en kwalitatieve meerwaarde te creëren. Eén van die keuzes is dat niet alle functies meer een plek kunnen krijgen.

Dat neemt niet weg dat Haarlem als belangrijke stad in de regio een verantwoordelijkheid heeft, bijvoorbeeld in het ruimte bieden aan maatschappelijke functies of doelgroepen die lastig te realiseren zijn. Door de eeuwen heen heeft Haarlem altijd nieuwkomers ontvangen. Het aanbod van de voorzieningen moet aansluiten bij de huidige én toekomstige inwoners, ondernemers en gebruikers van Haarlem. Dus geen ongebreidelde groei van dertien in een dozijn-horecavoorzieningen of hotels, maar wel investeren in een goede en onderscheidende nachtcultuur. Geen toename van extensieve werkplekken, maar wel ruimte voor creatieve duurzame ondernemers met gestapelde werkplekken met een gedeelde infrastructuur (zoals gezamenlijke keuken, trappenhuis, (3D-) print apparatuur en parkeerplaatsen voor fiets en/of auto). Een kritische en creatieve blik helpt bij het realiseren van toekomstige voorzieningen op de juiste locaties, op een ruimtelijk effectieve manier. Dit leidt op termijn tot meer dubbelgebruik van panden in de stad, het efficiënter inzetten van (sport)voorzieningen en het beter benutten van de openbare ruimte en daken; bijvoorbeeld voor groen en water of bewegen en ontmoeten. Het toekomstig aanbod en de toegankelijkheid van de voorzieningen maken straks onderdeel van het 10-minutennetwerk dat we in Haarlem nastreven.

10