2 Bijlage 1 Regiodeal MRA West

De MRA West beter in balans - een gezonde leefomgeving voor álle bewoners In de Metropoolregio Amsterdam West (MRA West) staat de brede welvaart onder druk. Met name in de meest kwetsbare wijken is er sprake van een stapeling van problemen. Zo zijn de inkomens laag, is de milieubelasting hoog en is er weinig groen. Hierdoor blijft de gezondheid van veel bewoners achter bij het landelijk gemiddelde. Met deze Regio Deal gaan we dit positief veranderen. We creëren een gezondere leefomgeving: groener - met een hogere biodiversiteit -, aantrekkelijker en uitnodigend om te bewegen en elkaar te ontmoeten. Met partners die dit kunnen en willen. Dit doen we voor én met de bewoners van deze wijken, omdat zij dit verdienen.

1. De huidige situatie: brede welvaart onder druk De Metropoolregio Amsterdam (MRA) is een belangrijke motor van de Nederlandse economie. Nergens groeide de economie de afgelopen jaren harder. Toch is het niet alles goud wat er blinkt. Binnen de MRA zijn er grote verschillen in brede welvaart. Hoewel het een groot deel van de 2,5 miljoen inwoners goed gaat, leven er tegelijkertijd ook veel mensen in ongezonde, kwetsbare omstandigheden. De regio is uit balans. Vooral op het gebied van milieukwaliteit, gezondheid, inkomen (door hoge ongelijkheid) en woontevredenheid blijft de MRA West achter op andere regio’s, zo blijkt onder meer uit de Regionale Monitor Brede Welvaart 2022 (CBS, 2022). Het blijkt ook uit de onderzoeken ‘Blik op de Leefomgeving en gezondheid voor de Verstedelijkingsstrategie Metropoolregio Amsterdam’ (RIVM, 2021), Samen sterker in metropoolregio Amsterdam (Rabobank, 2022) en de Gezondheidsmonitor 2022 (GGD Kennemerland, 2023). De problemen versterken elkaar in negatieve zin: een persoon met een laag inkomen ervaart sneller stress en eenzaamheid, woont in een minder groene wijk, ervaart meer milieuproblemen, heeft minder mogelijkheden om buiten in het groen te ontspannen en anderen te ontmoeten. In de MRA West speelt dit vooral in wijken van de gemeenten Beverwijk, Haarlem, Haarlemmermeer, Velsen en Zandvoort.

We lichten de problemen in relatie tot de brede welvaart toe. Milieu: ongezonde leefomgeving door geluid en luchtverontreiniging In vrijwel geheel de MRA West is er sprake van een ongezonde leefomgeving door een te hoge milieudruk door geluid en luchtverontreiniging met fijnstof, stikstof, roet en chemische stoffen zoals pfa’s. Het milieugezondheidsrisico is in de omgeving van Schiphol en in de IJmond met onder andere Tata Steel, veel hoger dan het landelijk gemiddelde. De uitstoot van fijnstof varieert van 600 kg PM2,5 per km2 in Haarlemmermeer tot 2100 kg en 8900 kg PM2,5 per km2 in Haarlem en Velsen (RIVM, 2021). Concreet gaat het dan om een verhoogd risico op ernstige slaapverstoring, (vroegtijdige sterfte aan) hart- en vaatziekten en kanker en astma door een slechte luchtkwaliteit (RIVM, 2021). Het wegnemen of verminderen hiervan vergt politieke keuzes buiten de scope van de Regio Deal. Materiële welvaart: veel bewoners in kwetsbare sociaaleconomische situatie In de MRA West bevinden relatief veel mensen zich in een sociaaleconomisch zwakke positie. In een aantal wijken in Beverwijk, IJmuiden, Velsen-Noord, Haarlem zuidoost en Zandvoort behoort 45-50% en soms meer dan 50% van de huishoudens tot de laagste inkomensgroep. Het percentage lager opgeleiden is in deze wijken hoger dan 50% (landelijk 40%).

Ook in het relatief welvarende Haarlemmermeer zijn er diverse wijken met aantoonbaar lagere inkomens en kwetsbare groepen inwoners, zoals Graan voor Visch, Overbos en Bornholm. In deze laatste wijk heeft bijvoorbeeld 8% van de huishoudens een inkomen tot 105% van het sociale minimum (bron: gemeente Haarlemmermeer). De bestaanszekerheid voor deze groep mensen staat sterk onder druk. In het najaar van 2022 kon 1 op de 5 inwoners in de regio moeilijk rondkomen (GGD Kennemerland, 2023). Gezondheid: kwetsbare gezondheid Inwoners van de MRA West die financieel moeilijk rondkomen, voelen zich minder gezond, hebben vaker fysieke gezondheidsproblemen, mentale klachten en een ongezonde leefstijl dan inwoners die wél goed rondkomen (GGD Kennemerland, 2023). Kortom, hoe kleiner de beurs, hoe slechter de gezondheid en leefstijl. Wat betreft mentale gezondheid ervaren deze inwoners vaker ernstige angst- of depressieklachten, veel stress, suïcidegedachten en eenzaamheid. Zo heeft bijvoorbeeld 48% ernstige angst- of depressieklachten en 39% suïcidegedachten. Bij inwoners die geen hebben moeite met rondkomen, is dit zo’n 5%. Op het gebied van leefstijl is vaker sprake van ernstig overgewicht, weinig sporten, roken en zwaar alcoholgebruik. Zo rookt 32% van de inwoners die grote moeite hebben met rondkomen, tegenover 10% van de inwoners die geen moeite hebben met rondkomen.

Bovengenoemde verschillen zijn al sinds 2012 in deze regio zichtbaar en blijven bestaan ook al is de leefstijl sindsdien enigszins verbeterd. Echter tussen 2020 en 2022 namen de achterstanden in ervaren, fysieke en vooral mentale gezondheid weer toe (GGD Kennemerland, 2023).

1

Samenleving: lagere sociale cohesie In de kwetsbare wijken is de sociale cohesie lager dan gemiddeld. Uit de gezondheidsmonitor blijkt dat er vaker sprake is van ernstige (sociale) eenzaamheid en mensen emotionele steun missen (GGD Kennemerland, 2023). De betrokkenheid bij de woonomgeving en het aantal vrijwilligers is in de kwetsbare wijken gemiddeld lager dan in andere wijken (RIVM, 2021). Woonomgeving/milieu: versteende wijk met minder (goede) voorzieningen Als natuur en groen in de directe nabijheid aanwezig zijn, heeft dit een positieve invloed op de gezondheid van mensen (Vries et al., 2008). Kwetsbare groepen wonen vaak in oudere wijken van voor en net na WOII. Deze wijken hebben vaak een ‘versteend’ karakter met weinig groen in de buurt. Hierdoor zijn er weinig mogelijkheden om te spelen, ontspannen en wandelen in het groen én zijn de wijken extra kwetsbaar voor hittestress als gevolg van temperatuurstijging en wateroverlast bij intensieve regenbuien (Kennisportaal Klimaatadaptatie, 2023). In de kwetsbare wijken is sprake van minder, en vaak van lagere kwaliteit, groen en recreatieve voorzieningen als wandelpaden, bankjes en sporttoestellen en is men minder tevreden over de woonomgeving. Hierdoor staat de gezondheid en leefbaarheid in deze wijken extra onder druk (RIVM, 2021). ‘In de zomer is en blijft het in ons huis 30 tot 35 graden.

We ontvluchten vaak ons huis omdat het gewoon te warm is’, Chanila (Strijd tegen warme huurwoningen in IJmuiden, Argos, september 2023 Milieu: natuur, recreatie en waterkwaliteit voldoen niet De hoeveelheid groen, toegankelijk landschap en recreatiegebied buiten de bebouwde kom is beperkt: het areaal in de MRA West is 3-5 keer lager dan de huidige behoefte (Provincie Noord-Holland, 2022). Het tekort aan recreatieruimte geldt met name rond de kwetsbare wijken in Beverwijk Oost, IJmuiden Oost en Haarlem Oost. In de Regionale Monitor Brede Welvaart scoort Haarlem landelijk het laagst met de hoeveelheid natuurgebied per inwoner met 0,0 ha (CBS, 2022). Daarnaast worden de gebieden die wél vlakbij de stad liggen regelmatig als onaantrekkelijk ervaren, zoals de omgeving rondom Beverwijk, Haarlem zuidoost, Hoofddorp en Nieuw-Vennep (RIVM, 2021). Dit komt onder andere door de matige natuurkwaliteit van het aanwezige landschap en dit is in lijn met de achteruitgang van de biodiversiteit in het landelijk gebied: achteruitgang van 50% in de periode 1990-2023 (Living Planet Index, WNF, 2023). Bovendien voldoen de waterkwaliteit en zwemwaterkwaliteit niet aan de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW), zoals in de Veerplas (HHRS Rijnland, 2023).

Tot slot wordt in 70% van de huidige gebieden de draagkracht overschreden door te intensieve recreatie, zoals in het Natura2000-gebied Nationaal Park Zuid Kennemerland (NPZK, 2022). En de autonome ontwikkeling is dat dit verder zal toenemen vanwege de groei van het aantal inwoners (Provincie Noord-Holland, 2022). Financiering van recreatie valt geregeld tussen wal en schip: wél uitbreiding van woonwijken, geen bovenplanse middelen voor groen. Hierbij speelt de ‘Recreatie paradox’, het fenomeen dat iedereen landschappelijke recreatievoorzieningen hooglijk waardeert, maar niemand zich echt geroepen voelt het beheer ervan voldoende te financieren.

2. De regionale opgave: integraal met gezondheid en groen aan de slag In de MRA West komen de maatschappelijke en ruimtelijke opgaven waar de regio voor staat bij elkaar. Uit onderzoek van het CBS blijkt dat de meest bepalende factor voor het aantal gunstige uitkomsten op de brede welvaart gezondheid is. Een slechte gezondheid gaat vaak samen met een lager welzijn en kan zorgen voor problemen op het gebied van werk, sociaal leven en wonen (CBS, 2022). Juist mensen in maatschappelijk kwetsbare situaties wonen, werken en leven vaker in omstandigheden die hun gezondheid bedreigen in plaats van beschermen (Vlaams Instituut Gezond Leven). Groen bevordert de gezondheid. Kinderen die in groene wijken opgroeien, hebben 15% minder vaak last van overgewicht en op latere leeftijd 55% minder kans op psychische problemen (Engemann, 2019). Ook leidt een groene leefomgeving tot 25% minder depressies en 23% minder astmapatiënten. Bovendien nodigt het uit tot beweging en ontmoeting (De Vries et al., 2013) en vermindert het hittestress (het Amsterdamse Bos zorgt voor 5-6 °C verkoeling op een warme dag boven de 30 °C). Een toename van 10% groen kan jaarlijks zo’n 400 miljoen euro voor zorg en ziekteverzuim besparen op Nederlandse schaal (KPMG, 2013).

Dit effect is het grootst als het groen zich binnen 300 meter afstand van huis bevindt; en het effect is groter voor mensen met een lagere sociale status dan voor mensen met een hogere sociale status (Mitchell & Popham, 2008), vooral door openbare groengebieden en parken (Rigolon et al., 2021). Ook bewegen en een hoge sociale cohesie bevorderen de gezondheid. Een goed sociaal netwerk hangt samen met meer tevredenheid over het leven en gezondheid (Putnam, 2000). Bewegen werkt stress verlagend en in combinatie met gezond voedsel is het gelinkt aan een lager percentage borst-, darm- en alvleesklierkanker 2

(Wageningenworld, 2018). McGowan et al. (2021) vonden positieve effecten tussen gezondheid en goede openbare ruimtes, parken, speelterreinen, supermarkten, fiets- en wandelpaden en outdoor-gyms. Dit alles maakt dat de investeren in voorzieningen voor groen, recreatie en sport lonend is. Er is in de kwetsbare wijken in de MRA West sprake van een stapeling van factoren die de gezondheid van de bewoners negatief beïnvloedt. Hierdoor worden zij bijvoorbeeld onevenredig hard geraakt door de uitstoot veroorzaakt door Schiphol, Tata Steel en de vele wegen in de regio, óók als deze uitstoot binnen de normen blijft. Om de brede welvaart te verhogen, en verdere toename van de gezondheidsachterstanden te voorkomen, zijn in deze wijken dan ook extra investeringen nodig die de gezondheid van de bewoners positief beïnvloeden zoals een gezonde leefomgeving (RIVM, 2021). Ongeveer een derde (29%) van het verschil in gezondheid tussen laag- en hoogopgeleide mensen in Europa wordt namelijk toegeschreven aan de leefomgeving (WHO, 2019). Een echt integrale benadering van de huidige opgaven, waarbij verbetering van de gezondheid door meer vergroening voorop staat, is wat wij voorstaan in deze Regio Deal. Om het verschil te maken richten we ons specifiek op de meest kwetsbare wijken in de MRA West.

2.1 Het streefbeeld: Op weg naar een gezonde leefomgeving Ons streefbeeld is een gezonde leefomgeving voor álle bewoners in de MRA West. In ons streefbeeld leven bewoners in maatschappelijk kwetsbare situaties straks veel langer dan in 2023 – en in goede gezondheid. In hun wijk zijn volop mogelijkheden voor bewegen en ontmoeten in het groen en er zijn activiteiten voor een gezonde levensstijl. De vele bomen en groenstroken nodigen uit om naar buiten te gaan. De wijk voldoet aan de wensen van de bewoners. Kinderen spelen op straat of op de groene schoolpleinen en ook volwassenen gebruiken de aantrekkelijke openbare ruimte om te sporten en het ontmoeten van hun buren. Sinds de buurtgenoten gezamenlijk groene voorzieningen en geveltuintjes hebben aangelegd, en die vaak ook gezamenlijk onderhouden, ontmoeten ze elkaar regelmatig en is er grotere sociale cohesie in de buurt. Het groen maakt de wijken bovendien minder gevoelig voor hittestress en wateroverlast en op verschillende locaties infiltreert het hemelwater direct in de grond. Ook in het landschap rondom de kwetsbare wijken is uitnodigend groen en water altijd dichtbij.

Er zijn twee robuuste groenverbindingen tussen Amsterdam-West en de binnenduinrand gemaakt: één via de Westeinderscheg en Park 21 in de Haarlemmermeer en één via het recreatiegebied Spaarnwoude en het buitengebied van Velsen en Haarlemnoord naar het Nationaal Park Zuid-Kennemerland. De verbindingen tussen de wijken en het buitengebied zijn sterk verbeterd. Vanuit huis fiets of loop je zo, via de groene aders in de wijken, het buitengebied in voor een ommetje. In de noordelijke IJmond is het wijkgroen verbonden met de polders ten oosten van A9 en A22 en de Stelling van Amsterdam. Het netwerk van kleinschalige wandelpaden maakt dat je snel echt ‘buiten’ bent. Door de nieuwe houtsingels, kruidenrijke bermen, struwelen en bos is de biodiversiteit versterkt en is het er aantrekkelijk om te verblijven. Het voldoet ook aan wensen van buurtbewoners om er aangenaam te recreëren. Je kunt hier volop genieten van alles wat groeit en bloeit, met veel inheemse bloemen, insecten, vlinders en vogels. Ook het buitengebied draagt positief bij aan de klimaatbestendigheid en de waterkwaliteit van de regio. Kortom, er is een veel gezondere leefomgeving ontstaan waarvan onze inwoners profiteren en waardoor ze gezonder leven! 2.2 Doel en ambities Het hoofddoel van het voorstel ‘MRA West beter in balans’ is om de gezondheid van bewoners van de ‘kwetsbare wijken’ structureel te verbeteren.

Dit doen we door gezamenlijk een gezondere leefomgeving te creëren via een participatieve benadering met de bewoners van de kwetsbare wijken en door de verbinding met het buitengebied te versterken, wat uitnodigt om naar buiten te gaan. Het verbeteren van de biodiversiteit, de waterkwaliteit en klimaatadaptatie is onderdeel van de aanpak. Om het verschil tussen de huidige situatie en het streefbeeld te overbruggen, hebben wij een aantal ambities geformuleerd. Deze zijn in lijn met de aandachtspunten van het RIVM voor het integreren van gezondheid in de verstedelijkingsstrategie van de MRA (RIVM, 2021). Verder sluit deze Regio Deal nadrukkelijk aan bij de gemeentelijke uitwerkingen van het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en het Integrale Zorg Akkoord (IZA), met veel aandacht voor preventie, de leefomgeving en participatie van inwoners in de wijk. Inzetten op een gezonder leven door meer groen dichtbij huis  Realiseren van een veilige en een aantrekkelijke groen/blauwe openbare ruimte dichtbij woningen, in de wijken. De nabijheid en bereikbaarheid beïnvloedt of het groen dagelijks gebruikt wordt voor ontspanning of sporten  Realiseren van goed bereikbare en aantrekkelijke grotere groen/blauw structuren verderop voor (dag)recreatie.

Het gaat om aanleg van nieuwe natuur/recreatiegebieden, upgraden van oudere recreatiegebieden, vergroenen landschap met houtsingels, bomen, natuurvriendelijke oevers en akkerranden

3

Zorgdragen voor inrichting en programmering die aanzet tot bewegen, ontmoeten en gezonder eten  Zorgdragen voor programmering van wijkevents en bijeenkomsten rond bewegen, sporten, natuur en voedsel op groene ontmoetingsplekken  Verbeteren en uitbreiden van het wandel- en fietsnetwerk met een kleinschalig netwerk vanuit de wijken het groen en/of het buitengebied in  Realiseren van voldoende beweeg- (sport en speel), ontmoetings- en ontspanningsplekken in de groen/blauwe structuren  Activeren en stimuleren van de productie van gezond voedsel via ‘community landbouw’ in wijk-, moes- en schooltuinen Versterken sociale cohesie en bewustwording ten aanzien van gezondheid & groen  Versterken van bewustzijn ten aanzien van gezondheid, bewegen, natuur en voedsel door uitvoer van een educatie- en activatieprogramma in de wijken voor kinderen en volwassenen  Versterken van de sociale cohesie door de uitvoer van ‘vergroeningsprojecten’ door bewoners in buurtgroen, op schoolpleinen, geveltuintjes en groenonderhoud  Activeren van bewoners met (gratis) sportlessen / kennismaking met sport in de buurt ‘Willen we de gezondheidsverschillen verkleinen, dan vraagt het om de bereidheid oplossingen te zoeken buiten de spreekkamer, om gezondheid als onderdeel van al ons beleid te zien.

In de manier waarop wijken ingericht worden, bijvoorbeeld, helpt het als het bewoners gemakkelijk gemaakt wordt om te bewegen. Met niet alleen klimtoestellen voor kinderen, maar ook een trapveldje voor pubers. Met veel meer veilige fietspaden en minder ruimte voor vervuilende auto’s’. Els Borst lezing, 2023, minister Ernst Kuipers. 2.3 Bijdragen aan de verstedelijkingsstrategie MRA, NPLG en NOVEX We verbinden de maatschappelijke en ruimtelijke opgaven waar de MRA West voor staat zodanig dat 1+1 drie wordt. Zo leveren we een concrete bijdrage aan vijf van de tien ambities uit de verstedelijkingsstrategie MRA, namelijk zorgen voor een gezonde leefomgeving, verbeteren kwaliteit woon- en werkmilieus, versterken van het gevarieerde landschap, de regio klimaat robuust maken (wateroverlast en hittestress) en vergroten van de biodiversiteit (MRA, 2021). Daarnaast dragen we ook bij aan drie van de vier maatschappelijke opgaven die de gemeenten in het sociale domein hebben geformuleerd: meedoen, kansengelijkheid vergroten en gezond leven mogelijk maken (bron: gemeenten). Onze aanpak draagt ook bij aan de NOVEX gebieden Schiphol, Noordzeekanaalgebied en MRA en het Nationaal Programma Landelijk gebied. In de NOVEX gebieden wordt ingezet op beperking van de milieubelasting rond Schiphol en in de IJmond, en op versterking van de kwaliteit van de regio.

In het door de provincie Noord-Holland uit te werken Provinciaal Programma Landelijk Gebied (PPLG) zal worden ingezet op maatregelen voor natuur, vermindering stikstof, omvorming van de landbouw, water, bodem en klimaat. Maatregelen waar de Regio Deal nauw bij aansluit. Deze Regio Deal versterkt deze programma’s door onderdelen uit te werken en te ontwikkelen. Daarnaast legt deze Regio Deal nadrukkelijk de verbinding met gezondheid, de wijken en recreatie waardoor het aanvullend is op het PPLG qua thematiek en ruimtelijk op de NOVEX gebieden. Recreatie kent geen financiering vanuit het PPLG, maar is enkel een ‘meekoppelkans’.

3. De aanpak: gedegen aan de slag 3.1 Doelgroep van onze aanpak Wij richten ons op de bewoners uit de kwetsbare wijken en de professionals die voor hen in MRA West werken. Hoewel ook andere doelgroepen voordeel hebben van onze maatregelen in de openbare ruimte, betrekken wij hen niet expliciet. De ongelijkheid tussen de kwetsbare groep en overige groepen in onze maatschappij dreigt door allerlei mechanismen steeds groter te worden. Door extra te investeren in de behoeften van mensen met een kwetsbare maatschappelijke situatie, voorkomen we dat ze onbedoeld (nog) meer op achterstand raken. 3.2 De samenhangende onderdelen van onze aanpak Het verbeteren van de leefomgeving van kwetsbare bewoners op een duurzame, samenhangende wijze vraagt om een aanpak die aanpassingen treft in de fysieke en sociale omgeving (hardware), die aandacht besteedt aan het stimuleren van het gebruik (software) en die deze ingrepen organiseert en onderhoudt (orgware) (Hosper et al 2023). Het is bovendien essentieel om de bewoners van kwetsbare wijken te betrekken zodat de ingrepen zijn afgestemd op hun specifieke wensen en de lokale situatie. Het proces van meepraten beïnvloedt de gezondheid van de deelnemers

4

zelfs op positieve wijze, mits dit zorgvuldig gebeurt (Hoorn et al., 2022). Onze aanpak bestaat daarom uit deze vier onderdelen: 1. Een partnerschap van gecommitteerde partners met de benodigde kennis en ervaring De basis voor onze effectieve aanpak zijn de partners met de kennis, ervaring, mandaat en investeringsvermogen om structureel de leefomgeving gezonder te maken. We hebben partners die gecommitteerd zijn aan het behalen van de doelen en ambities. Dit zijn enerzijds overheden die verantwoordelijk zijn voor het sociale en fysieke domein, de natuur en waterhuishouding in MRA West, maar ook maatschappelijke partijen met een bottom-up wijkgerichte aanpak, private organisaties die bij willen dragen aan het maatschappelijk belang en kennisinstituten. Kortom, de relevante partijen zijn aangehaakt om van deze Regio Deal een succes te maken (zie paragraaf 5.1). 2. Werken in ‘Cases for Change’ De verschillende partners werken samen in vijf zogenaamde ‘Cases for Change’. Dit zijn gebieden waar de verschillende opgaven samenkomen. Iedere ‘Case for Change’ bestaat uit een (aantal) kwetsbare wijk(en), stadsrand en buitengebied. Deze gebieden zijn ‘living labs’ waar we integrale gebiedsgerichte interventies ontwikkelen en uitproberen, passend bij de wensen van bewoners en de lokale situatie. Om tot de interventies te komen, hanteren we binnen de wijkaanpak bijvoorbeeld de GO!Methode.

Dit is een wetenschappelijk onderbouwde methode om de fysieke en sociale omgeving gezonder te maken die ruimte biedt voor maatwerk. De methode bestaat uit de volgende stappen (RIVM, 2017):  Feiten & cijfers op orde: opstellen ‘Case for Change wijkprofiel’ t.a.v. milieu, groen, gezondheid etc.  In gesprek: ophalen wensen en behoeften bij een diverse groep bewoners/professionals per wijk  Opstellen kansrijke ‘set van maatregelen’: selectie van kansen voor de wijk, stadsrand of buitengebied  Maatregelen: selecteren en implementeren van maatregelen samen met bewoners en stakeholders  Monitoren en evalueren proces & maatregelen In de Cases for Change worden ervaringen met participatieve aanpakken met elkaar besproken en kennis uitgewisseld, waardoor een echte regionale leergemeenschap ontstaat. 3. Ingrepen in fysieke leefomgeving gaan hand in hand met sociale programmering In de ‘Cases for Change’ worden fysieke ingrepen in de leefomgeving uitgevoerd – zoals vergroenen van een schoolplein of aanleg van een moestuin – waarbij direct sociale programmering wordt aangeboden. Dit betreft een serie van bijeenkomsten en gezamenlijke wijkprojecten rond leefstijl, voedsel, natuur en mogelijk groenonderhoud. Door deze focus op zowel hard-, soft- en orgware versterken we de impact.

De exacte invulling van de interventies verschilt per wijk/stadsrand/buitengebied en deze gaan we met de wijkaanpak nog aanvullen. 4. Twee overkoepelende thema’s: ‘duurzame gebiedsfinanciering’ en ‘leren & ontwikkelen’ Nieuwe vormen van duurzame gebiedsfinanciering Het positief beïnvloeden van gezondheid via de leefomgeving raakt meerdere domeinen. De opbrengst van een investering komt daarbij regelmatig terecht bij een ander domein. Zo is het geld voor investeringen in groen bijvoorbeeld afkomstig van het fysieke domein, maar landt de kostenbesparing als gevolg van minder (lange) ziekenhuisopnames en meer welbevinden in het sociale domein. Dit bemoeilijkt investeringen ten gunste van de brede welvaart voor nu en later. Om deze reden ontwikkelen we in deze Regio Deal binnen iedere Case for Change een werkzaam, gebiedsgedreven financieringsmodel met een betere balans tussen economie-ecologiegemeenschap. Hierbij wordt een deel van het eigendom bij de gemeenschap (‘commons’) gelegd in nauwe samenhang met eigendom bij private en/of publieke partijen (equity). Leren en ontwikkelen We borgen dat de Cases for Change als katalysator werken voor elkaar en de hele regio. Hiertoe ontwikkelen we in én tussen de Cases for Change een ‘learning community’. Deze staat open voor iedereen die hier graag aan mee wil doen.

In deze community delen professionals van overheden, maatschappelijke partijen, ngo’s en bedrijven (uit de regio) kennis, ervaring en inspireren ze elkaar. ‘Leren door doen’ is hierbij het uitgangspunt. Bijvoorbeeld door na te gaan wat in de ene Case for Change werkt en wat de andere daarvan kunnen leren. Zo werken we in regioverband toe naar een optimale participatieve aanpak op wijkniveau. Twee kennispartners uit ons samenwerkingsverband ondersteunen deze community, namelijk Amsterdam Institute for Advanced Metropolitan Solutions en Hogeschool van Amsterdam. Zij dragen vanuit hun wetenschappelijke kennis bij aan het versterken van het lerend vermogen van de community vanuit de cases.

4. Meerwaarde aanpak voor de MRA West en het Rijk Onze aanpak leidt tot resultaat tijdens én na de looptijd van de Regio Deal Maatregelen leiden tot permanente verandering leefomgeving De interventies die wij toepassen, zijn vanwege de benodigde participatie om te komen tot maatwerk, niet op voorhand allemaal in te vullen. Het is echter zeker dat al tijdens de Regio Deal, in en rondom de vooraf geselecteerde 5

kwetsbare wijken een leefomgeving ontstaat die de gezondheid bevordert omdat 1. er meer gebiedseigen groen in de directe nabijheid is, 2. de omgeving meer dan voorheen uitnodigt tot bewegen, sporten en spelen én hiervoor de voorzieningen aanwezig zijn en 3. de omgeving uitnodigt tot ontmoeting en er tussen buurtbewoners nieuwe contacten zijn ontstaan wat leidt tot een hogere sociale cohesie. Deze wijzigingen zijn grotendeels permanent en blijven dus ook na afloop van de Regio Deal intact. Doordat de beheerders van ons samenwerkingsverband de nieuwe groen/blauwstructuren meenemen in het beleid en beheer van de gebieden is permanente verbetering geborgd. Na de Regio Deal is veranderen van de leefomgeving eenvoudiger Na deze Regio Deal is het bovendien eenvoudiger om aanvullende maatregelen te treffen. In vier jaar tijd is er namelijk een relevant netwerk uitgebouwd tussen bewoners onderling, professionals, beheerders, de verschillende gemeenten in MRA West en woningbouwcoöperaties. Zo kunnen zij elkaar ook na de Regio Deal eenvoudig vinden. Ook is er bij overheden, bedrijven en investeerders een andere mindset ten aanzien van gezondheid, groen, ruimtelijke ordening en gemeenschappelijke waarden ontstaan.

Er wordt ‘integraler geïnvesteerd’ in gemeenschappelijke waarden en er zijn nieuwe investeringsmechanismes ontstaan -bijvoorbeeld per wijk of vanuit een verzekeringsmaatschappij in natuur- die zorgen voor een versterkte basis onder de brede welvaart in het gebied. Deze andere mindset is van fundamenteel belang en voorwaardelijk om de uitvoering van de grote opgaven onder het GALA en het IZA op de langere termijn te stutten, ondersteunen en uiteindelijke te borgen. Bijdrage aan de verbetering brede welvaart nu en later Bijdrage aan brede welvaart ‘hier en nu’ Deze Regio Deal draagt op de volgende punten zorg voor verbetering van de brede welvaart: - Subjectief welzijn: de bewoners zijn positiever over hun leven en vrije tijd omdat een verbeterde gezondheid hen in staat stelt meer activiteiten te ondernemen die hun leven verrijken - Gezondheid: de ervaren gezondheid is hoger door de investeringen in de leefomgeving, wat zich op de langere termijn vertaalt in minder chronische aandoeningen, minder obesitas en een hogere levensverwachting - Milieu: de milieukwaliteit is beter door een toename van de biodiversiteit, bescherming van kwetsbare natuur, meer groen/natuur/recreatiegebied per inwoner; minder geluidsoverlast en meer vastgelegde CO2 door meer beplanting in het landschap; verbetering van waterkwaliteit, klimaatrobuustheid en vermindering van hittestress - Wonen: de bewoners

zijn meer tevreden over hun woonomgeving omdat de wijken groener zijn met voorzieningen in de nabijheid om te spelen, wandelen, sporten en ontmoeten. Ook is er een betere verbinding naar een aantrekkelijker en groen buitengebied met recreatievoorzieningen - Samenleving: bewoners voelen zich sterker betrokken bij de wijk en meer verbonden met hun buurtgenoten doordat ze samen aan concrete, (groene) projecten werken. Ook is het vertrouwen in de instituties toegenomen omdat bewoners en gemeenten gezamenlijk actief hebben bijgedragen aan de inrichting van hun wijk Bijdrage aan brede welvaart later De grootste winst voor de brede welvaart ´later´ ligt, naast het permanent verbeteren van de leefomgeving en de gezondheid van toekomstige generaties, op het natuurlijke kapitaal -de leefomgeving. Wij maken in deze Regio Deal de wijken klimaatbestendig, verbeteren de waterkwaliteit en vergroten de biodiversiteit. Bijdrage aanpak aan landelijke opgaves en bijdrage Rijk Onze Regio Deal levert een bijdrage aan meerdere landelijke opgaven en sluit, naast de eerder besproken NOVEXaanpak en NPLG, aan op de volgende urgente Rijksprogramma’s:  Programma Gezonde Leefomgeving, Integraal Zorgakkoord en Gezond en Actief Leven Akkoord (VWS): met deze programma’s komt er steeds meer aandacht voor het belang van welzijn en een gezonde leefomgeving.

Onze interventies ondersteunen en geven invulling aan het PGLO, het IZA en het GALA door het verbeteren van de mentale en fysieke gezondheid  Groen in en om de stad (BZK, LNV, I&W en VWS): we geven concreet invulling aan groen in diverse steden en wijken in het westelijk deel van de MRA. Daarnaast dragen we concreet bij aan de verkenning naar nieuwe financieringsmodellen voor groen in en om de stad  Agenda Natuurinclusief (ministerie LNV): we geven met de partner De Groene Stelling concreet invulling aan vrijetijdseconomie, landbouw, gezondheid en water in het gebied MRA West  Water en bodem sturend, Mobiliteit (ministerie van I&W): we geven invulling aan klimaatadaptatie in één van de economische kerngebieden van Nederland. Een gebied dat zeer kwetsbaar is voor wateroverlast en hittestress. En we leveren een bijdrage aan het vergroten van de actieve mobiliteit door meer wandel- en fietspaden, en bereikbaarheid met het OV 6



Kwaliteitsimpuls Nationale Parken ‘Nieuwe stijl’ (ministerie LNV): we bieden alternatieve recreatieruimte buiten het overbelaste Nationaal Park Zuid-Kennemerland en een betere verbinding van het park met de omgeving Vanuit de Regio Deal inventariseren we bij de start de mogelijkheden van samenwerking met de verschillende landelijke programma’s. Daarna overleggen we met het Rijk voor een optimale verbinding en afstemming.

5. Organisatie 5.1 Organisatie van de opdracht De kern van ons samenwerkingsverband bestaat uit de vijf gemeenten op wiens grondgebied de Cases for Change zich bevinden: Beverwijk, Haarlem, Haarlemmermeer, Velsen en Zandvoort . Daarnaast zijn de volgende partijen partner: AMS Amsterdam Institute for Advanced Metropolitan Solutions, De Groene Stelling, GGD Kennemerland, Hogeschool van Amsterdam, Hoogheemraadschap van Rijnland, IVN Natuur & Gezondheid, Nationaal Park ZuidKennemerland, PWN Puur Water en Natuur, Recreatieschap Spaarnwoude, RIVM, Trees for All, Ymere en Yes and More. Deze partners werken in de Cases for Change nauw samen met andere landelijke en regionale partijen. Met waardevolle kennis en ervaring om de interventies tot een succes te maken. De Provincie Noord-Holland en de Metropoolregio Amsterdam ondersteunen deze Regio Deal. De Provincie heeft de intentie om tijdens het projectproces van de Regio Deal een bijdrage te leveren aan de realisatie van concrete projectvoorstellen. De samenwerking tussen de partijen wordt bekrachtigd in een samenwerkingsovereenkomst. Daarnaast stellen de gemeenteraden van de betrokken gemeentes, het bestuur van Hoogheemraadschap van Rijnland en Recreatieschap Spaarnwoude de definitieve Regio Deal vast.

5.2 Programmaorganisatie: sturing van het samenwerkingsverband De organisatie van de uitvoer het programma organiseren is professioneel en functioneel. De kern van het programma ligt in het leren en doen in de Cases for Change. Per gebied -en dus per gemeente- is er een projectleider die coördineert, activeert en verbindt. Deze persoon is verantwoordelijk voor de voortgang, planning en financiën binnen de Case for Change. Voor de twee cross thema’s ‘Kennis en community’ en ‘Duurzame gebiedsfinanciering’ is er een separate trekker/projectleider. Deze draagt zorg voor betrokkenheid bij de Cases én voor verbinding in de regio als geheel. Voor het programma als geheel en ter ondersteuning van de Cases for Change zorgt een programmamanager voor de coördinatie, de voortgang en de financiën van het programma en de afstemming met het Rijk. Deze programmamanager wordt indien nodig ondersteund ten aanzien van financiën en communicatie. De bestuurlijke afstemming wordt functioneel vormgegeven door een stuurgroep bestaande uit (een afvaardiging van) de wethouders van de gemeenten en directeuren van de andere partners. Dit overleg wordt indien mogelijk gekoppeld aan een bestaand bestuurlijk overleg, dan wel wordt op afroep georganiseerd. 5.3 Steun en betrokkenheid regio Het programma heeft draagvlak in de regio.

De partijen Agrarisch Collectief Noord Holland Zuid, AMVEST vastgoedontwikkeling & Investment management, Natuurmonumenten, Programma Waardevol Werk, Staatsbosbeheer, Volkstuin- en buurtverenigingen, welzijns- en sportorganisaties, zorgverzekeraars Zilveren Kruis en Zorg & Zekerheid hebben reeds aangegeven mee te willen werken in de Cases for Change. 5.4 Structureel karakter: de partners blijven zich inspannen De Cases for Change zijn dé inspiratie hoe (in iedere kwetsbare wijk) in de regio een gezonde leefomgeving gecreëerd kan worden. Door de deelname van de hele keten, van bewoner tot beheerder, en van overheden tot bedrijfsleven, is het waarmaken van de plannen geborgd. De partners hebben niet eerder op deze wijze in MRA Westverband samengewerkt, noch in deze samenstelling met partners uit het fysieke en het sociale domein. De Regio Deal is op deze manier een leerschool om deze manier van werken tot dé toekomstige manier in de MRA West te maken. De gemeenten en beheerders borgen de nieuwe plannen in beleid en beheer.

6. Resultaten en financiën Resultaten en kosten Onderdelen

Kosten (eur) 7

Inzetten op een gezonder leven door meer groen dichtbij huis & verbetering van de kwaliteit van natuur  Beverwijk: stadsrand oostzijde in relatie tot A9 en Stelling van Amsterdam en versterken van de verbinding met de stadsranden  Velsen: groene verbinding tussen Nationaal Park Zuid-Kennemerland en Spaarnwoude Park, inclusief omgeving NS-station Santpoort-Noord en educatielocatie boerenerf Spaarnwoude  Haarlem: groene buurtinitiatieven, vergroening overbodige verharding, groene verbinding met stadsrand oostzijde Haarlem met Veerplas, Poelpolder, Meerwijkplas en groene verbinding naar Spaarndam  Zandvoort: verbetering groene uitloop vanuit de woonwijken  Haarlemmermeer: de stadsranden Nieuw-Vennep noord en Hoofddorp Zuid krijgen een nieuw recreatief groengebied met PARK21, daarnaast verbinden en versterken we de stadsranden met dit nieuwe en de reeds bestaande groengebieden (Groene Weelde, Plesmanhoek, Groene Carre, Park Vijfhuizen, Houtrak, Haarlemmermeerse Bos)  Aanleg 30 km wandel- en/of fietspaden als versterking van het bestaande netwerk; oversteekplekken een extra HOV-bushalte en wegnemen barrières  Versterken natuur oa.

door spreiding recreatie, aanleg houtsingels, natuurvriendelijke oevers, kruidenrijke bermen (50 km) en bos (150 ha) Zorgdragen voor inrichting en programmering die aanzet tot bewegen, ontmoeten en gezonder eten  Sociaal activatie wijkprogramma voor aanleg van vijf klimaatstraten en realisatie van tien groene buurtinitiatieven (park, moestuin, groen schoolplein etc.)  Sociale activatie wijkprogramma voor vergroening privébezit/openbare ruimte op 50 locaties, zoals (gevel)tuinen  Programmering van sociale community events op nieuwe groene locaties in de wijk voor het bestendigen van bewegen, ontmoeten, sociale cohesie en bovenal gezond leven). Versterken sociale cohesie en bewustwording ten aanzien van gezondheid & groen  Sociaal educatieprogramma natuur/voedsel/gezonde leefstijl per wijk (kinderen én volwassenen); twintig evenementen (vier per Case for Change)  Activeren bewoners met (gratis) sportlessen/ kennismaking met sport in buurt; en begeleiding bewoners bij implementeren interventies/gezamenlijk groenonderhoud  Inzet wijkaanpak en GO!-methode met vier bijeenkomsten per wijk per Case for Change Cross thema Duurzame gebiedsfinanciering. Innovatief gebiedsgedreven financieringsmodel voor de Cases for Change. Met economie/ecologie/gemeenschap in balans; en combinatie publieke en private middelen. Cross thema Leren & ontwikkelen.

Een actieve en energieke community (300 actieve leden) van gemeenten, professionals, ondernemers en bewoners die kennis/ervaring deelt. TOTAAL (EUR):

63.720.500

17.000.500

4.200.000

1.000.000 1.000.000 86.921.000

Investeringen Partner * private organisatie Gemeente Haarlem; gemeente verantwoordelijk voor sociaal en fysiek domein Gemeente Zandvoort; gemeente verantwoordelijk voor sociaal en fysiek domein Gemeente Velsen; gemeente verantwoordelijk voor sociaal en fysiek domein Gemeente Haarlemmermeer; gemeente verantwoordelijk voor sociaal en fysiek domein Gemeente Beverwijk; gemeente verantwoordelijk voor sociaal en fysiek domein IVN Natuur & Gezondheid; maatschappelijke organisatie die mens, natuur en gezondheid verbindt met activiteiten, programma’s en projecten PWN Puur Water en Natuur*; drinkwaterbedrijf, natuurbeheerder en belangrijke aanbieder van gebieden voor natuurgerichte recreatie Nationaal Park Zuid-Kennemerland, overlegorgaan van overheden en beheerders Trees for All*, maatschappelijke organisatie die investeren in een klimaatrobuust landschap -door aanleg bos- voor bewoners en bedrijven toegankelijk maakt De Groene Stelling, coalitie van maatschappelijke partijen en ondernemers die werken aan een groener en toegankelijker landschap Recreatieschap Spaarnwoude, ontwikkelaar en beheerder natuur- en recreatiegebieden Hoogheemraadschap van Rijnland, waterbeheerder en verantwoordelijk voor waterkwantiteit, waterkwaliteit en klimaatadaptatie AMS, samenwerkingsverband van diverse universiteiten Hogeschool van Amsterdam i.s.m.

GO!Visie, kennispartij met expertise op GO!methode RIVM, Rijksinstituut voor Volksgezondheid GGD Kennemerland, samenwerkingspartner voor een goede gezondheid Ymere, woningbouwcoöperatie actief in de regio Yes and More*, kennispartij ten aanzien van duurzame gebiedsfinanciering Subtotaal (eur)

Investeringen in financiële middelen en capaciteit (eur) 6.140.000 2.000.000 6.800.000 19.100.000 2.500.000 250.000 550.000 30.000 300.000 200.000 5.105.000 5.726.000 100.000 Onderdeel budget gemeente Onderdeel budget gemeente nader te bepalen 120.000 Onderdeel budget gemeente 51.921.000 8

Beoogde bijdrage Regio Deal (40%) Totaal (eur)

35.000.000 86.921.000

Overige instrumenten en fondsen Behalve door deze partijen en Rijksprogramma’s wordt in de toekomst ook door andere partijen in de regio geïnvesteerd. Door de gemeenten in sociale programma’s in de wijken, door projectontwikkelaars, door woningbouwvernieuwing en -ontwikkeling, bedrijven en zorgverzekeraars. Deze partijen zijn nu reeds betrokken in deze Regio Deal waardoor de diverse investeringsprogramma’s elkaar kunnen versterken.

9