2. Bijlage 1 Omgevingsvisie Haarlem 2045 Toekomstgericht met aandacht voor historie

Druk op de woningmarkt neemt toe

De woningmarkt is op dit moment redelijk overspannen. De gemiddelde WOZ-waarde in Haarlem in 2020 is met 47% gestegen ten opzichte van 2013. Deze trend zorgt ervoor dat (soms kwetsbare) mensen met een laag of middelhoog inkomen moeilijker aan een woning kunnen komen. Dit leidt tot sociaal maatschappelijke tweedeling waardoor samenhang in buurten verloren gaat met als gevolg dat mensen elkaar niet meer kennen. Daarnaast kunnen mensen met hogere inkomens wel in de stad

TRENDS EN ONTWIKKELINGEN

01

02

wonen terwijl mensen met een krappere portemonnee steeds meer naar buiten de stad worden gedreven. Die druk op de woningmarkt heeft ook andere gevolgen. Voor publieke voorzieningen zoals scholen en ziekenhuizen wordt het bijvoorbeeld steeds moeilijker om personeel in de regio te vinden. Het gevolg kan zijn dat deze voorzieningen minder goed kunnen functioneren.

Een stad is gebaat bij werkgelegenheid. Een stad waar je alleen kan wonen is geen stad. Veel mensen willen werken dicht bij hun woning, om zo min mogelijk reistijd te hebben. Als er geen werk is in Haarlem, is de stad voor hen niet interessant. En als er geen woningen zijn, krijg je moeilijker personeel voor nabije voorzieningen, zoals leraren en mensen in de zorg. Verdwijnt er te veel werkgelegenheid uit de stad dan kan dat invloed hebben op de vitaliteit van de stad. Ook zijn veel voorzieningen die bijdragen aan de (woon)kwaliteit van de stad voor hun voortbestaan gedeeltelijk afhankelijk van de aanwezigheid van lokale bedrijven.

Lokale voorzieningen onder druk

Hogere grondprijzen leiden er ook toe dat minder lucratieve functies uit de stad dreigen te worden verdrukt door economisch sterkere functies. Denk aan culturele voorzieningen zoals muziekscholen, maatschappelijke voorzieningen zoals buurthuizen, kleinschalige commerciële voorzieningen zoals buurtsupermarkten maar ook stadsparken en ruimte waar initiatieven vanuit de stad zich kunnen ontplooien. Veel van deze minder lucratieve functies zijn cruciaal voor het goed functioneren van de stad.

Concentratie van werkgelegenheid

Werkgelegenheid concentreert zich steeds meer in het centrum van metropolen als Amsterdam. Meer mensen richting deze centra betekenen meer verkeersstromen tussen Haarlem en de plek waar mensen werken, met name in de spits. Dat legt een druk op de infrastructuur rond die centra, terwijl de ruimte schaars is. Door die schaarste aan ruimte in de stad lopen de kosten voor de aanleg van nieuwe infrastructuur, onder of boven bestaand wegdek, steeds verder op. Nieuwe woningen vragen bijvoorbeeld extra toegangswegen, parkeerplaatsen en groen. Dit soort nieuwe ingrepen worden steeds ingewikkelder om in te passen en dat leidt tot hogere kosten.

01 Plaza West in aanbouw 02 Deliterrein

Toerisme neemt toe

Voor corona zagen we dat globalisering ook leidde tot een toename in toerisme. Toenemende mondiale welvaart en snellere en goedkopere reisopties zorgen voor ongeëvenaarde reizigersstromen. Ook Haarlem heeft een grote aantrekkingskracht en trekt steeds meer toeristen. Het aantal bezoeken aan Haarlem is tussen 2013 en 2020 met ruim 15% toegenomen. Deze bezoekers dragen enerzijds bij aan het in stand houden van een vitale binnenstad en (culturele) voorzieningen zoals de musea en podia, maar kunnen ook ten koste gaan van de leefbaarheid doordat het op bepaalde momenten in delen van het centrum te druk kan worden.

49

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

03

01

04

02

6.2 Duurzaamheid en circulair

01 Milieuplein Waarderpolder 02 Zonnepanelen op dak Waarderpolder 03 Windmolen Schoteroog 04 Wateroverlast bij de Zijlweg na een hevige regenbui

50

Industrialisering en ongeremde economische groei hebben ertoe geleid dat we een te groot beslag op de aarde leggen. Als we met dezelfde vaart als de afgelopen decennia doorgaan met het gebruik van fossiele brandstoffen, het kappen van bossen en het uitputten van grondstoffen, zal dat effect hebben op het leven, nu en in de toekomst. Haarlem is een versteende stad. De komende jaren gaan we steeds meer moeite krijgen met hitte en waterafvoer. Een dichtbebouwde stad, gebruikt veel energie en zorgt voor veel CO2 uitstoot. Daarom moeten we maatregelen nemen die de samenleving bewuster maken van het energieverbruik. We moeten duurzamer met onze bronnen omgaan. We kunnen niet alleen kijken naar de levensbehoeften van de huidige generatie, maar willen ook kijken naar die van de toekomstige generaties.

Klimaatadaptatie steeds urgenter

De klimaatverandering betekent dat we te maken krijgen met steeds extremere weersomstandigheden. De zomers worden heter en droger, regenbuien worden heviger; het risico op droogte, maar ook wateroverlast en overstromingen neemt toe. Ook in Haarlem hebben we de laatste jaren hevige regenbuien meegemaakt en waren er periodes van langdurige hitte. Voor de toekomst is de verwachting dat hevige buien en hittegolven steeds vaker voorkomen. Als we als samenleving niet ingrijpen kan de schade aan publiek en privaat eigendom oplopen tot honderden miljoenen euro’s. Denk aan waterschade en funderingsschade. De klimaatverandering heeft ook grote impact op de leefbaarheid in de stad, op de gezondheid van mensen en op de productiviteit. Bij langdurige hitte en droogte kan stress ontstaan; mensen hebben minder energie om te werken, bruggen functioneren minder goed, en er is de dreiging van watertekort. Dit alles kan leiden tot economische schade en schade aan de gezondheid. Klimaatadaptatie gaat over het aanpassen aan het veranderende klimaat om de negatieve effecten te beperken. Willen we de effecten van de klimaat-

TRENDS EN ONTWIKKELINGEN

verandering opvangen, dan moeten we nadenken over verandering van ontwerp, inrichting en gebruik van de ruimte, zoals waterberging op straat, ruimte voor gezonde bomen in de straat, groene daken en het ontharden van de openbare ruimte.

Energietransitie: minimaliseren CO2-uitstoot

Om te voorkomen dat de aarde meer dan twee graden opwarmt, moeten we wereldwijd de uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen minimaliseren. Dit betekent ons energieverbruik verlagen, efficiënter omgaan met onze energie en overstappen op hernieuwbare energiebronnen. De regie voor de verduurzaming van de gebouwde omgeving, met warmtevoorziening als belangrijkste component, is belegd bij gemeenten. Dit vraagt om zowel energiebesparing als om duurzame energieproductie. Waar het bij energiebesparing gaat om stevige isolatie van de woning en meer energie-efficiënte mobiliteit, gaat het bij opwekking van energie vooral om het vinden van ruimte voor windmolens, zonnepanelen en bodemenergiesystemen. Verduurzaming betekent ook een nog groter beslag op ondergrondse ruimte. Enerzijds ruimte voor bodemwarmtesystemen en anderzijds voor transportleidingen voor warm water en extra elektriciteit.

Mobiliteitstransitie voor leefbaarheid en bereikbaarheid

Mobiliteit is verantwoordelijk voor ongeveer een kwart van de CO2-uitstoot. Behalve op het klimaat heeft mobiliteit veel impact op de gezondheid (luchtkwaliteit, geluid, beweging), en ruimtelijke kwaliteit (autowegen en parkeerplaatsen nemen een buitenproportioneel groot deel van de openbare ruimte in). Goede bereikbaarheid van werkplekken, sociale contacten en voorzieningen zijn belangrijke verworvenheden van de moderne samenleving en een belangrijk aspect van de leefen woonkwaliteit. In het belang van een gezondere leefomgeving, een lagere uitstoot van CO2, een zuiniger gebruik van schaarse energiebronnen en een efficienter, eerlijker en aantrekkelijker gebruik van openbare ruimte is het nodig om ons op een andere manier te gaan verplaatsen. Een dichtbebouwde omgeving vraagt om gezonde, duurzame en ruimte-efficiënte vormen van mobiliteit zoals fietsen, wandelen en reizen met het openbaar vervoer. Dit krijgt in de toekomst een steeds belangrijker rol in Haarlem. We noemen dit de mobiliteitstransitie. Deze transitie sluit aan bij de ontwikkeling dat het autogebruik in de stad al jaren niet meer groeit en in binnensteden zelfs afneemt.

Haarlem heeft de afgelopen honderd jaar al meerdere mobiliteitstransities doorgemaakt. 03 Grote Markt 1928 04 Grote Markt 1918 05 Grote Markt nu

03

05

04

51

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

“Een circulaire economie zet afvalstromen om in grondstoffen en zorgt op deze manier dat er geen afval ontstaat.” Biodiversiteit neemt af

In 2019 publiceerde de Verenigde Naties een rapport over biodiversiteit. De belangrijkste conclusie is dat de biodiversiteit wereldwijd in een ongekend snel tempo achteruit gaat. Het aantal plant- en diersoorten neemt per jaar sterk af. Dat heeft ook gevolgen voor steden; veel biodiversiteit is te vinden in de stad, zoals in parken, tuinen, bermen of water. Voordat we onze gebouwen goed isoleerden, groeiden in de hoeken en kieren van gebouwen diverse plantjes, of huisden daar kleine dieren. Door goede isolatie neemt die biodiversiteit in de stad dus af. Omdat steden een steeds groter deel van de wereld in beslag nemen, is het belangrijk om ook in versteende gebieden weer ruimte te bieden aan diverse flora en fauna.

Circulariteit

Ons huidige economische systeem zet grondstoffen om in producten die uiteindelijk eindigen op de afvalberg. Als we op deze manier blijven omgaan met onze producten, raken de grondstoffen in steeds hoger tempo op en neemt de hoeveelheid afval steeds meer toe. Een circulaire economie zet afvalstromen om in grondstoffen en zorgt op deze manier dat er geen afval ontstaat. Bij hergebruik hoef je geen nieuwe grondstoffen te winnen. Dit vraagt in de stedelijke omgeving ook om ruimte waar afval in grondstoffen kan worden omgezet en waar vervolgens weer nieuwe producten kunnen worden gemaakt. Ook is ruimte nodig waar materialen die wachten op een nieuw ‘leven’ tijdelijk kunnen worden opgeslagen.

52

6.3 Bevolking De bevolkingssamenstelling in Haarlem verandert. Niet alleen groeit de bevolking, maar de bewoners van Haarlem worden gemiddeld ouder, meer divers en individualistischer.

Vergrijzing

Nederland vergrijst. De oorzaak van de ouder wordende bevolking kan worden toegewezen aan de geboortegolf vlak na de Tweede Wereldoorlog, een afname van het geboortecijfer sinds de jaren zestig en de stijgende levensverwachting. Deze groep blijft langer gezond en blijft langer zelfstandig wonen. Dit vraagt om een toegankelijke infrastructuur die het inwoners ook mogelijk maakt langer zelfstandig in hun sociale en dagelijkse behoeften te voorzien.

Individualisering

Nederlanders zijn in de 20ste eeuw steeds zelfstandiger en individualistischer geworden. Dit heeft er ook toe geleid dat er meer ruimte was voor ontplooiing van talenten en creativiteit. Daar staat tegenover dat door individualisering en het wegvallen van sociale structuren zoals kerkgemeenschappen de sociale cohesie is afgenomen en dat eenzaamheid is toegenomen. Door individualisering krijg je minder gezamenlijk voor elkaar. Sommige mensen missen de veiligheid en geborgenheid van een groep. Gemeenschapszin wordt in een tijd van grote mondiale veranderingen en instabiliteit door globalisering en klimaatverandering juist weer belangrijker. Je hebt collectiviteit ook nodig om grote problemen in de samenleving op te lossen. Denk aan de steun voor lokale ondernemers ten tijde van corona, of acties om eenzamen bij te staan en steun voor het zorgpersoneel.

TRENDS EN ONTWIKKELINGEN

Vergrijzing in de stad

53

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

Gezondheid

Het aantal mensen met chronische- en welvaartsziekten neemt toe. De vijf belangrijkste chronische ziekten in Nederland (diabetes, coronaire hartziekten, visuele beperkingen, beroerte en dementie) bepalen op dit moment vijftien procent van de totale zorguitgaven. De mate waarin deze ziekten voorkomen en de daarmee gepaard gaande kosten, nemen naar verwachting met meer dan vijftig procent toe tussen 2007 en 2025. Grotendeels is dit het gevolg van een ongezonde leefstijl. Daarnaast ontstaan nieuwe chronische ziekten. Hoewel niet alle ziekten te genezen zijn, kunnen mensen er wel langer mee leven. Een goed voorbeeld hiervan is obesitas. In de afgelopen dertig jaar is de het aantal mensen met obesitas met vijftien procent toegenomen en dit aantal zal naar verwachting verder stijgen.

6.4 COVID-19 Een recente ontwikkeling is de COVID-19-pandemie. De wereld is kleiner geworden. Het virus is mede door de grote mondiale verwevenheid snel over de hele wereld verspreid geraakt. In de toekomst zullen we vaker met pandemieën te maken krijgen. Omdat

COVID test

54

we ons op moment van schrijven nog midden in de pandemie bevinden is onduidelijk welke gevolgen COVID-19 op de langere termijn zal hebben. Wel is het al mogelijk een aantal ontwikkelingen te schetsen die waarschijnlijk in meer of mindere mate van belang zijn voor de toekomst van de stad. Een goede digitale infrastructuur heeft het voor veel mensen, vooral in de dienstensector, mogelijk gemaakt om op afstand te kunnen werken. Daarom is ook in de toekomst een robuuste digitale infrastructuur van belang om onverwachte klappen te kunnen opvangen. Daarnaast hebben we gezien dat het noodgedwongen thuiswerken nieuwe inzichten en mogelijkheden heeft opgeleverd. De verwachting is dat na de pandemie meer dan voorheen op afstand zal worden gewerkt, bijvoorbeeld vanuit huis of op werkplekken in de nabijheid van de woning. De pandemie en de maatregelen hebben verder gezorgd voor een herwaardering van de openbare ruimte. Ook dit zal in de toekomst extra belangrijk blijven. Als je voor je werk niet afhankelijk bent van een (kantoor)gebouw, kies je waarschijnlijk voor een aangename omgeving. Een aantrekkelijke en gezonde leefomgeving zal daarom ook na de pandemie belangrijker zijn dan ooit. In het algemeen kan worden gezegd dat de pandemie het belang van een robuuste stad heeft aangetoond.

TRENDS EN ONTWIKKELINGEN

6.5 Technologische ontwikkelingen Nieuwe technologieën kunnen de samenleving veel opleveren maar leiden soms ook tot nieuwe uitdagingen. Ook in Haarlem biedt technologie veel kansen. Nieuwe vormen van mobiliteit kunnen bijvoorbeeld voor meer comfort en snelheid zorgen maar vragen om een andere inrichting van de openbare ruimte. Drones bieden mogelijkheden voor vervoer van goederen maar kunnen ook zorgen voor geluidsoverlast of privacy-inbreuk.

Impact van software op de samenleving

De meest ingrijpende technologische ontwikkelingen voor de stad en het functioneren ervan komen voort uit de opkomst van informatie- en communicatietechnologie (ICT). Onze verkeerslichten werken efficiënter met de juiste software en we navigeren door stad en land met applicaties op smartphones of boardcomputers. De grootste impact moet echter nog komen. Om ontwikkelingen als kunstmatige intelligentie en slimme algoritmes te faciliteren staat Nederland de komende jaren voor de opgave om een 5G-netwerk uit te rollen. Ook zal de hoeveelheid datacenters verder uitbreiden.

Deze ontwikkelingen bieden de stad en haar gebruikers een scala aan nieuwe mogelijkheden. Denk aan zelfrijdende auto’s, real time monitoring en sturing van vervoersstromen en real time informatievoorziening over beschikbaarheid van parkeerplaatsen. Maar deze high-tech ontwikkelingen hebben ook een schaduwzijde. Veel van deze op sensoren gebaseerde toepassingen leiden tot nieuwe uitdagingen met betrekking tot privacy in het publiek domein. Ook is vaak niet duidelijk wat software-gestuurde innovaties precies doen, doordat het functioneren ervan onzichtbaar is en vaak niet openbaar. Bovendien stelt de afhankelijkheid van software-gestuurde processen de stad bloot aan systemische risico’s wanneer bijvoorbeeld de stroomvoorziening of internetverkeer tijdelijk wegvalt.

‘Low-tech’ innovatie groeit

Interessant is dat naast high-tech, ook low-tech innovaties een steeds belangrijker rol gaan spelen. Geruime tijd lag de nadruk op innovaties die afhankelijk zijn van (constante) energietoevoer, nu beginnen innovaties die gebruik maken van natuurlijke processen belangrijker te worden. Innovatief gebruik van ecosystemen kan een belangrijke bijdrage leveren aan onder andere de leefbaarheid, veiligheid en aantrekkelijkheid van de leefomgeving. Het slim plaatsen van bomen kan bijvoorbeeld hittestress in de stad verlagen en waterproblematiek (zowel overlast als droogte), energie- en kostenefficiënt verminderen. Verder kan het integreren van vogelnestkasten in gebouwen ervoor zorgen dat insectenoverlast vermindert en groene daken kunnen zorgen voor lagere energielasten.

55

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

6.6 Veranderende rol van de gemeente Online met elkaar in verbinding staan en gebruik maken van de kennis en kunde van bewoners levert onder andere op dat er steeds meer initiatieven ontstaan vanuit de maatschappij. Dit vraagt om een overheid die haar inwoners stimuleert verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen leven en omgeving. En om een overheid die de kennis en kunde van de markt, de inwoners en gebruikers van de stad beter benut. In Haarlem zijn al diverse mooie voorbeelden die laten zien hoe dat kan. In verschillende wijken hebben bewoners met elkaar coöperaties opgericht die voor alle leden duurzame energie regelt. Ook is in verschillende buurten in de versteende binnenstad te zien dat mensen zelf bepalen hoe hun straat eruitziet: op veel plekken in de Vijfhoek, de Rozenprieel en de Kleverparkbuurt hebben mensen zelf geveltuintjes aangelegd en zetten ze zo letterlijk de bloemetjes buiten. Tegelijkertijd zien we ook dat individualisering en het toenemende beroep op eigen verantwoordelijkheid ervoor hebben gezorgd dat niet iedereen goed

mee kan komen en dat er grote verschillen en tegenstellingen in de samenleving zijn ontstaan. Aangewakkerd door de COVID-19-pandemie is de roep om een overheid die zorg draagt voor kwetsbare groepen, en die het algemeen belang dient, toegenomen. Deze twee rollen zijn niet altijd makkelijk te verenigen omdat individuele vrijheid en initiatief soms recht tegenover het algemeen belang staan. Ook bij initiatieven vanuit de stad moet steeds de balans worden gezocht tussen eigen- of buurtbelang en het publieke belang. Haarlem zal dus helderheid moeten bieden over de waarden en randvoorwaarden waarbinnen initiatieven zich kunnen ontplooien zonder het algemeen belang onevenredig te schaden. De gemeente moet duidelijk aangeven wat haar rol is; die beweegt zich tussen de rol van facilitator, verbinder tot de partij die de kaders stelt. Per samenwerking moet je met elkaar bekijken wie welke rol oppakt.

“Dit vraagt om een overheid die haar inwoners stimuleert verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen leven en omgeving.”

56

TRENDS EN ONTWIKKELINGEN

57

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

07

Haarlemse opgaven

58

HAARLEMSE OPGAVEN

59

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

“De identiteit van de stad – dat wat we willen behouden, ook in tijden van grote veranderingen – is leidend bij het vaststellen van het ambitieniveau.” In de toekomst kijken is moeilijk. We kunnen de trends en ontwikkelingen uit het vorige hoofdstuk bekijken en die naast de huidige identiteit uit hoofdstuk 5 leggen. Daarna kunnen we een ambitieniveau vaststellen dat ook kijkt naar de opgaven. Dat ambitieniveau benoemt in hoeverre, en hoe, Haarlem gaat reageren op alle ontwikkelingen voor de komende jaren. De identiteit van de stad – dat wat we willen behouden, ook in tijden van grote veranderingen – is leidend bij het vaststellen van het ambitieniveau.

Identiteit

+ Trends & ontwikkelingen

= Haarlemse opgaven

60

In de omgevingsvisie staat één ambitie centraal: Haarlem verder ontwikkelen tot een aantrekkelijke, robuuste stad, een stad die op haar toekomst is voorbereid. De trends en ontwikkelingen die op ons afkomen – covid-19, globalisering, duurzaamheid, vergrijzing, technologische ontwikkelingen en een andere rol van de overheid - zorgen voor onzekerheden maar bieden ook kansen om de kwaliteiten van de stad te versterken. Het is zaak Haarlem zo in te richten dat de stad tegen een stootje kan; dat we flexibel zijn en ons kunnen aanpassen aan alles wat er op ons afkomt. Kortom je moet ‘robuust’ zijn om aantrekkelijk te blijven. Haarlem ziet vooral kansen voor het versterken van de stad op het gebied van klimaat, energie, wonen en werken, gezondheid, het sociale weefsel en bereikbaarheid. We benoemen zes opgaven die elkaar versterken en complementair zijn aan elkaar waardoor onder alle omstandigheden de systemen blijven functioneren. De opgaven komen voort uit het bij elkaar brengen van de identiteit van Haarlem met de trends en ontwikkelingen. Haarlem gaat dit doen op een manier die bij Haarlem past. We gebruiken de noodzakelijke ingrepen in de stad om de identiteit ervan te versterken. Bij de verschillende opgaven zijn ambities geformuleerd die al vooruit kijken naar 2045. Om deze ambities te verwezenlijken moeten we ruimtelijke en beleidsmatige keuzes maken.

Deze keuzes beschrijven we in hoofdstuk 8.

HAARLEMSE OPGAVEN

Haarlemse opgaven 7.1 Versterken aantrekkelijke woon- én werkstad voor iedereen Een aantrekkelijke woon- en werkstad is een stad die vraagt om stedelijke dynamiek. Een voorwaarde voor die dynamiek is voldoende geschikte en betaalbare ruimte om te wonen, te werken en met voorzieningen in de nabije omgeving, zoals een prachtig landschap. Bovendien moet de verhouding tussen het aantal inwoners en aantal, én type banen in de stad in balans zijn. Weet je die balans te vinden, dan kan Haarlem haar stedelijke dynamiek behouden en wellicht versterken en verandert de stad niet in primair een woongebied. Haarlem heeft als stad om in te wonen een blijvende aantrekkingskracht en wil aan die vraag tegemoet komen door het woningaanbod uit te breiden. Voor alle doelgroepen. De ambitie is om zo te bouwen dat er ruimte is voor inwoners en ondernemers met de juiste vestigingsvoorwaarden (betaalbaarheid, aantrekkelijkheid, beschikbaarheid van ruimte, bereikbaarheid, etc.). Voorwaarde is wel dat toekomstige bebouwing complementair is aan de bestaande stad. Om vitaliteit te behouden én als woon-werkstad in balans te blijven, is de ambitie dat het aantal arbeidsplaatsen in de stad evenredig meegroeit; dat komt neer op minimaal 0,43 fte per inwoner. Nu gaan veel Haarlemmers ’s ochtends de stad uit en komen anderen de stad in om te werken.

We willen dat het soort banen dat in de stad aanwezig is, beter aansluit bij het profiel en het opleidingsniveau van inwoners. We willen toewerken naar een circulaire economie en om dat te doen moet ruimte worden gecreëerd om te experimenten met circulaire economie en daaruit volgende innovaties.

7.2 Versterken sociaal weefsel Veel maatschappelijke veranderingen zullen in de toekomst in een stroomversnelling raken. Globalisering, digitalisering, vergrijzing, tweedeling in de maatschappij en de aansluiting van voorzieningen op de inwonerssamenstelling. Als we ook in de toekomst een toegankelijke, inclusieve en sociale samenleving willen zijn, moeten we de sociale infrastructuur van de stad versterken en het zelforganiserend vermogen in de stad beter benutten. Om dit te kunnen doen, heeft de stad voldoende ruimte nodig waar mensen elkaar kunnen ontmoeten -denk aan parken en pleinen- om sociale netwerken op te bouwen en te onderhouden. Ook noodzakelijk is de nabijheid van voorzieningen, zoals onderwijs, wijkcentra of andere ontmoetingsruimten, culturele ontmoetingsplekken en sportfaciliteiten; het gaat erom dat iedereen op gelijkwaardige manier, en met dezelfde kansen, mee kan doen in de samenleving. De ambitie is dat er een ontmoetingsplek in de openbare ruimte is op loopafstand van de woning en dat sociaal-maatschappelijke voorzieningen met de fiets zijn te bereiken. Alle wijken en stadsdelen zijn via fijnmazige wandel- en fietsnetwerken verbonden met elkaar. Hiermee voegt Haarlem een nieuwe laag toe aan haar profiel als zorgzame stad met oog voor elkaar.

Bij nieuwbouw wordt gestuurd op menging van diverse sociaal-economische segmenten, dus zowel goedkope (waaronder sociale) woningen en woningen in het middensegment als duurdere koopwoningen.

De zes integrale Haarlemse opgaven: 1. Versterken aantrekkelijke woon- én werkstad voor iedereen 2. Versterken sociaal weefsel 3. Klimaatbestendig Haarlem 4. Gezonde stad voor mens en dier 5. Energietransitie in Haarlem 6. Duurzaam bereikbare stad

Erfgoed en cultuur spelen een belangrijke rol in de aantrekkelijkheid van de stad. Haarlem beschermt en benut het erfgoed bij het invullen van nieuwe onderscheidende stedelijke milieus, zoals nu bijvoorbeeld al het geval is in de binnenstad op het terrein van de voormalige Enschedé drukkerijen of het terrein van Nieuwe Energie. De ambitie is ook in te zetten op het creëren van ruimte waar nieuwe kunst en cultuur kunnen worden ontwikkeld. Een andere ambitie is – gekoppeld aan de vitaliteit – om bedrijvigheid in de stad te houden, passend bij de identiteit van de stad waarin ambacht en nijverheid altijd een plaats hebben gehad. 61

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

7.3 Klimaatbestendig Haarlem Ook Haarlem krijgt bij een klimaatverandering in het huidige hoge tempo, steeds meer te maken met extreme hitte, droogte en regenval. Haarlem heeft zich als doel gesteld om in 2050 klimaatbestendig te zijn. We kunnen dit bereiken als Haarlem op essentiële onderdelen kan blijven functioneren onder de meest extreme weersomstandigheden, ervan uitgaand dat die eens per honderd jaar voorkomen. Door ons in te stellen op deze extremen kunnen we ook de minder extreme omstandigheden, die veel vaker voor zullen komen, aan. De stad klimaatbestendig maken doe je doelmatig; de kosten van ingrepen moeten altijd opwegen tegen de baten. Daarom is er altijd een afweging nodig tussen structurele ingrepen, tijdelijke maatregelen en acceptatie dat omstandigheden veranderen. Klimaatbestendigheid betekent dus niet dat we niets meer zullen merken van extreem weer, er blijft altijd een restrisico. We willen hemelwater kunnen verwerken zonder overlast en schade. Bij een ‘normale’ regenbui loopt het water weg zonder problemen of overlast. Bij een ‘zware’ bui mag hemelwater op straat, in tuinen en op andere plekken in de openbare ruimte blijven staan, maar willen het water wel weghouden van panden, vitale gebouwen en infrastructuur.

Bij een ‘extreme’ bui, met kans op overstromingen, kan schade optreden, maar houden we vitale gebouwen en infrastructuur beschikbaar en zorgen we voor goede hulpverlening. Polders aan de randen van de stad moeten voldoende waterberging hebben. Ze mogen de afwateringskanalen niet overmatig belasten door te veel water af te voeren. Het moet niet zo zijn dat extreme hitte het onmogelijk maakt om dagelijkse activiteiten te ondernemen. Bij overmatige hitte willen we in de warmste, meest versteende delen van de stad de temperatuur omlaag krijgen. Daarvoor zoeken we naar zo natuurlijk mogelijke verkoelingsmiddelen. Bijvoorbeeld door het planten van bomen en groen, passend bij het karakter van de groene woonstad met oog voor kwaliteit. Het is onze ambitie dat iedere Haarlemmer in de openbare ruimte gebruik kan maken van een koele verblijfsplek van minimaal 100 vierkante meter en op loopafstand van zijn woning. Extreme hitte kan leiden tot periodes van droogte. Dus moet ook dat worden ondervangen; droogte mag niet leiden tot technische gebreken aan de bebouwde omgeving. 62

7.4 Gezonde stad voor mens en dier In een gezonde stad is aandacht voor zowel mens als dier, er is oog voor elkaar. Zowel de gezondheid van mensen als de staat van de biodiversiteit in de stad zitten in een negatieve trend. De Covid-pandemie laat extra goed zien hoe belangrijk een gezonde leefomgeving in de directe omgeving van de woning is en hoe die wordt gewaardeerd. Het verbeteren van de luchtkwaliteit, het uitbreiden van de recreatiemogelijkheden, het beweegvriendelijk maken van de stad en natuurinclusief denken en werken zijn hierbij de opgaven. De ambitie is de biodiversiteit in en rondom de stad te versterken. Een gezonde stad is een stad die uitnodigt tot gezond gedrag, met een veilige gezonde omgeving voor mens en dier. De gezonde keuze moet voor mensen de makkelijke keuze zijn. In Haarlem willen we dat luchtkwaliteit en omgevingsgeluid gezond worden. De opgave daarvoor is vooral dat de impact van het wegverkeer in de stad wordt verminderd. Om te voldoen aan de opgave dat mensen kunnen kiezen voor een gezonde leefstijl zijn in Haarlem vanuit alle wijken aantrekkelijke dagelijkse en recreatieve routes in de vorm van een ‘tien-minuten-netwerk’. Ook zijn er vanuit alle wijken aantrekkelijke routes voor fietsers en voetgangers naar het buitengebied.

Haarlem versterkt en ontwikkelt waardevolle ecologische gebieden en verbindt deze met elkaar en met het buitengebied waar ook erfgoedwaarden te vinden zijn in het landschap, en doet dat ook met oog voor kwaliteit. Dagelijkse voorzieningen, zoals winkels, wijkcentra en gezondheidscentra zijn op loopafstand en toegankelijk voor ouderen.

HAARLEMSE OPGAVEN

7.5 Energietransitie in Haarlem Met de toenemende opwarming moeten we ook zorgen dat de CO2-uitstoot omlaag gaat. Dat kan door minder gebruik te maken van fossiele brandstoffen als energiebron. Haarlem heeft de eerste stappen daartoe al gezet. We willen van het aardgas af, werken aan een circulaire economie en we willen voor een groot deel voorzien in de eigen energiebehoefte, bijvoorbeeld met zonnepanelen. Haarlem wil in 2040 aardgasvrij zijn. De bewustwordingscampagne daartoe loopt al een paar jaar. De opgave is een grote; de komende twintig jaar wil de gemeente circa 76.000 woningen en 11.000 andere gebouwen van het aardgasnet loskoppelen en aansluiten op andere geschikte warmtebronnen. Daarnaast zet Haarlem in op het duurzaam opwekken van warmte en elektriciteit. De opgave voor Haarlem is om 75% aan elektriciteit op te wekken binnen de gemeentegrenzen. Haarlem stelt zich daarnaast de opgave om milieuruimte te behouden waarbinnen de circulaire economie zich kan ontplooien.

7.6 Duurzaam bereikbare stad Een duurzaam bereikbare stad is een stad die beschikt over een goed en efficiënt functionerend mobiliteitssysteem, dat zowel gericht is op de bereikbaarheid als op andere doelen van de stad. Dit vraagt om een mobiliteitssysteem dat flexibel en efficiënt omgaat met de schaarse ruimte in de stad, zo min mogelijk een beroep doet op de beperkt aanwezige (hernieuwbare) energiebronnen en zo veel mogelijk uitnodigt tot actieve vormen van mobiliteit (zoals lopen en fietsen). De ambitie is dat in 2045 een duurzaam bereik­bare stad dusdanig is veranderd dat er voldoende open­bare ruimte is vrijgekomen om de stad klimaatadaptief, gezond en sociaal te kunnen maken. Als mensen zich binnen de regio verplaatsen ambiëren we dat ze zoveel mogelijk gebruik maken van het openbaar vervoer en/of de fiets, en binnen de stad zo veel mogelijk te voet of te fiets gaan. De CO2-uitstoot die gepaard gaat met mobiliteit moet tot een minimum zijn beperkt door resterend gemotoriseerd verkeer zo veel mogelijk te elektrificeren. Maar Haarlemmers moeten er qua bereikbaarheid niet op achteruit gaan. Dit betekent dat naar verhouding hetzelfde aantal banen en voorzieningen op acceptabele reisafstand te vinden moeten zijn. We denken dit te kunnen doen door regionale HOV-verbindingen te verbeteren, voorzieningen dichterbij te maken en arbeidsplaatsen in de nabije omgeving te creëren.

63

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

08 Visie

64

VISIE

65

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

“Om de inpassing van deze ruimtelijke claims in goede banen te leiden maakt Haarlem zes strategische keuzes voor de leefomgeving.” 8.1 Integrale visie In 2045 bestaat Haarlem als stad met stadsrechten 800 jaar. Haarlem is daarmee de oudste stad binnen de metropoolregio! Om in 2045 minimaal dezelfde hoogwaardige kwaliteit van de leefomgeving te hebben als nu, staan we voor een aantal urgente opgaven. In deze omgevingsvisie beschrijven we hoe we die opgaven zien en blikken we vooruit om te bepalen hoe we als stad met deze opgaven om willen gaan. Het doel is om de opgaven te benutten voor een stap voorwaarts zodat de kwaliteiten waar Haarlem haar identiteit aan ontleent behouden kunnen worden voor de generaties na ons: een stad met oog voor elkaar, oog voor kwaliteit en oog voor ontspanning. Behoud van deze identiteit is richtinggevend.

66

ruimte in de stad, en door scherpe keuzes te maken waar ruimteclaims echt niet gecombineerd kunnen worden, kunnen we invulling geven aan de opgaven. Dit betekent ook dat niet altijd alles meer kan zoals we nu zijn gewend. Efficiënt ruimtegebruik is altijd het uitgangspunt. Om de inpassing van alle ruimtelijke claims in goede banen te leiden maakt Haarlem zes strategische keuzes. Deze keuzes geven richting aan de ontwikkeling van de stad zodat de schaarse ruimte optimaal wordt benut, dat de opgaven waar we voor staan een plek kunnen krijgen en de Haarlemse identiteit overeind blijft. De twaalf speerpunten en de zes strategische keuzes vatten de essentie van de visie samen.

De komende jaren komen van verschillende kanten ruimteclaims af op Haarlem. Energie, klimaat, wonen en werken zijn enkele onderwerpen die meer ruimte vragen binnen de stad. Alleen door ruimteclaims slim te koppelen en optimaal (dubbel en flexibel) gebruik te maken van de bestaande

In de beschrijving van de strategische keuzes verwijzen we naar icoonprojecten die in de volgende paragraaf worden toegelicht. Deze projecten hebben iconische waarde die de essentie van de visie illustreren.

NU

2045

VISIE

6 STRATEGISCHE KEUZES

12 SPEERPUNTEN

1

01 Mengen & verdichten

Woningbouw concentreren in grootschalige gebiedsontwikkelingen. 2 Substantieel aantal arbeidsplaatsen toevoegen aan de Waarderpolder en bij de OV-knooppunten. 3 Beschermen bestaande wijken: menging en cultuurhistorische waarden behouden.

02 Buurtgericht ontwikkelen

4 Versterken tien-minuten netwerk en stadsstraten. 5 Sociale basis en ontmoetingsplaatsen in de buurt versterken.

03 Vergroenen & vernatten

6 Ruimte creëren voor klimaatadaptatie ten koste van ruimte voor de auto. 7 Boezemwaterstructuur versterken.

04 Bevorderen gezonde leefomgeving

8 Meer kwaliteit in het buitengebied: onder andere opwaarderen natuurwaarde van boerenland. 9 Ecologische verbindingen in en om de stad tussen hotspots versterken.

05 Ruimte voor de energietransitie

10 Ruimte reserveren en vrijmaken voor energietransitie.

06 Mobiliteitstransitie

11 Regionale fietsverbindingen verbeteren en verbinden met tien-minuten-netwerk. 12 Knooppuntontwikkelingen in combinatie met verbeteren HOV bereikbaarheid.

67

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

STRATEGISCHE KEUZE 1

Mengen & verdichten We moeten extra woningen bouwen om te zorgen dat er voor alle doelgroepen een woning is. Om het woon-werkverkeer te beperken en te zorgen dat werkgelegenheid bereikbaar is voor Haarlemmers, wordt ook ruimte voor bedrijven toegevoegd. Daarnaast moet ook het aantal voorzieningen toenemen om de kwaliteit van de leefomgeving overeind te houden. Als de stad groeit, neemt het belang van het omliggende landschap evenredig toe. In dit landschap en het waardevolle groen gaan we niet bouwen. De verdichting vindt dus plaats in de bestaande stad.

SPEERPUNT 1

Woningbouw concentreren in grootschalige gebiedsontwikkelingen. Als we ontwikkelingen in de stad aan elkaar koppelen binnen een gebiedsontwikkeling kunnen we ze in samenhang oppakken en ook de openbare ruimte hierin meenemen. We kunnen bouwen aan volwaardige en toekomstbestendige stukken stad waar koppelkansen worden benut en waar ontwikkelingen optimaal bijdragen aan opgaven zoals klimaatadaptatie, de energietransitie, het bouwen aan een inclusieve stad met een sterk sociaal weefsel en het creëren van een gezonde leefomgeving. We bouwen hier nadrukkelijk aan gemengde stedelijke milieus. Suburbane woonmilieus zijn in de gemeenten rondom Haarlem te vinden. De huidige woningbouwopgave is vooral gepland in de ontwikkelzones en een aantal grotere ontwikkelprojecten. Icoonprojecten die aansluiten bij dit speerpunt: • Ontwikkelzone Zuid-West • Ontwikkelzone Europaweg • Ontwikkelzone Oostpoort • Ontwikkelzone Spaarnesprong • Ontwikkelzone Orionweg - Planetenlaan • Ontwikkelzone Zijlweg • Ontwikkelzone Spaarndamseweg • Beatrixplein • Delftplein

68

SPEERPUNT 2

Substantieel aantal arbeidsplaatsen toevoegen aan de Waarderpolder en bij de OV-knooppunten. Om woon- én werkstad te blijven moet ook werkgelegenheid worden toegevoegd. Een deel van deze arbeidsplaatsen komt in de ontwikkelzones terecht maar dit is niet voldoende om de werkgelegenheid in de stad op peil te houden. Haarlem heeft een goede positie voor creatieve, dienstverlenende en kennisintensieve bedrijven. Dit type bedrijven gedijt goed in hoge dichtheid en past bij de Haarlemse beroepsbevolking waardoor ze kunnen bijdragen aan het verminderen van de woon-werkpendel. Voor deze bedrijven maken we ruimte rondom de OV-knooppunten en op bedrijventerrein Waarderpolder, waar met name de zuidstrook kansrijk is. Om het aantal arbeidsplaatsen in deze gebieden flink op te voeren is het belangrijk om als gemeente samen met bedrijven, investeerders en eigenaren te bouwen aan een geschikt werkmilieu met de juiste vestigingsvoorwaarden. De routes van en naar de Waarderpolder en van en naar de OV-knooppunten worden verbeterd en de openbare ruimte en bestaande en nieuwe bebouwing worden beter afgestemd op elkaar en het gewenste werkmilieu. De Waarderpolder wordt meer dan nu onderdeel van de stad en het deel van de Waarderpolder nabij het Centraal

VISIE

“De verdichting is niet gericht op het toevoegen van maximale aantallen woningen maar gericht op het zorgvuldig verder bouwen aan een toekomstbestendige stad waarbij bestaande kwaliteiten worden gekoesterd”

station en de historische binnenstad wordt onderdeel van een werkmilieu waar de nadruk ligt op creativiteit en innovatie, passend bij het industrieel erfgoed. Icoonprojecten die aansluiten bij dit speerpunt: • Spaarnedriehoek en Zuidstrook Waarderpolder • Knooppunt Haarlem Nieuw Zuid • Stationsgebied Haarlem

SPEERPUNT 3

Beschermen bestaande wijken: menging en cultuurhistorische waarden behouden. De verdichting is niet gericht op het toevoegen van maximale aantallen woningen maar op het zorgvuldig verder bouwen aan een toekomstbestendige stad waarbij bestaande kwaliteiten worden gekoesterd. In Haarlem hoort erfgoed onlosmakelijk bij de stad. De waardevolle karakteristieken van Haarlem en Spaarndam worden gekoesterd. In de bestaande wijken wordt dus niet zomaar verdicht. Kleinschalige aanpassingen in bestaande wijken hebben altijd als primair doel de bestaande kwaliteiten te versterken of behouden. Om een divers en betaalbaar woning­ aanbod en een gezond voorzieningenaanbod in buurten te behouden, vraagt voortdurende aandacht.

69

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

STRATEGISCHE KEUZE 2

Buurtgericht ontwikkelen Naast de grootschalige gebiedsontwikkelingen waar veel nieuwe woningen worden toe­gevoegd, veranderen ook de bestaande buurten. Deze moeten klimaatadaptief zijn en de woningen moeten van het aardgas af. Om ruimte te maken voor deze opgaven moet ook hier de mobiliteitstransitie worden ingezet. Als we deze opgaven in samenhang oppakken ontstaat een kans om de buurten te vergroenen en om de verblijfs- en ontmoetingsruimtes in de buurt te versterken. Zo kunnen de buurtopgaven een bijdrage leveren aan een gezonde stad met een sterk sociaal weefsel waar Haarlemmers gezamenlijk kunnen bouwen aan hun toekomst. Als mensen makkelijker kunnen ontmoeten, verminder je eenzaamheid en onbegrip voor elkaars standpunten. De mate van verandering verschilt per buurt en is afhankelijk van de opgaven die daar samenkomen. We gaan daarom per wijk kijken hoe de opgaven zo goed mogelijk gecombineerd en ingepast kunnen worden. Omdat de opgaven gaan over de directe leefomgeving van bewoners en niet uitsluitend in de openbare ruimte terecht komen, benaderen we ze als een gedeelde verantwoordelijkheid. We vragen daarom aan bewoners mee te denken over de toekomst van hun wijk.

SPEERPUNT 4

Sociale basis en ontmoetingsplaatsen in de buurt versterken.

Haarlem krijgt een fijnmazig netwerk van fiets- en voetgangersroutes. Binnen tien minuten kunnen Haarlemmers te voet de belangrijkste dagelijkse voorzieningen bereiken, met de fiets de grotere stedelijke voorzieningen, of overstappen naar het regionale OV-netwerk. Dit zorgt voor meer levendigheid op straat en daardoor voor meer verbondenheid in de stad, alle wijken zijn aangesloten en doen mee. Haarlemse wijken zijn daarnaast via stadsstraten aangesloten op de omliggende gemeenten en met het centrum van de stad.

Aan het fiets- en voetgangersnetwerk wordt een sociale basisinfrastructuur gekoppeld en andersom. Deze basisinfrastructuur kan bestaan uit ontmoetingsplekken zoals clusters van sociale voorzieningen die centraal in de wijk gelegen zijn, maar ook uit toegankelijke hulp- en zorgvoorzieningen. We noemen dit ‘Huis van de Wijk’. Een Huis van de Wijk is van en voor alle bewoners uit de buurt. Het wijkhuis verbindt mensen en instanties die elkaar verder kunnen helpen en zo de leefbaarheid in de wijk stimuleren. Je kunt er sporten, een hobby beoefenen, aankloppen met een hulpvraag of kiezen voor een cursus of opleiding.

Icoonprojecten die aansluiten bij dit speerpunt: • Ontwikkelzone Zuid-West • Ontwikkelzone Europaweg • Ontwikkelzone Oostpoort • Ontwikkelzone Spaarnesprong • Ontwikkelzone Orionweg - Planetenlaan • Ontwikkelzone Zijlweg • Ontwikkelzone Spaarndamseweg • Dwars door Schalkwijk • Ontbrekende schakels en verbeteren tien-minutennetwerk, inclusief fietsring

70

SPEERPUNT 5

Versterken tien-minuten netwerk en stadsstraten.

Icoonprojecten die aansluiten bij dit Speerpunt: • Beatrixplein

VISIE

STRATEGISCHE KEUZE 3

Vergroenen & vernatten Om in de toekomst bij hevige buien droge voeten te houden moet Haarlem nu starten met de opgave klimaatadaptatie. Er wordt ruimte gecreëerd voor extra water en groen in de stad. De basis voor het nieuwe versterkte groen- en waternetwerk in de stad is het omringende landschap: het Spaarne, de Binnenduinrand en het waterrijke polderlandschap aan de oostzijde van de stad. Daartussen komt een robuust groen- en waternetwerk.

SPEERPUNT 6

Ruimte creëren voor klimaatadaptatie ten koste van ruimte voor de auto. Het is niet makkelijk om in een dichtbevolkte stad als Haarlem extra groen en water toe te voegen. Doordat regen, hitte en droogte niet verplaatst kunnen worden, moeten de negatieve effecten ervan dus ter plaatse of in de buurt worden bestreden. Dit vraagt lokaal ruimte die ten koste gaat van andere mobiliteitsvormen. In deze visie wordt de keuze gemaakt om minder ruimte te geven aan de auto. Doordat de (stilstaande) auto erg veel openbare ruimte opeist en bijna overal in de stad aanwezig is, is het onmogelijk om de stad klimaatadaptief te maken zonder openbare ruimte op de auto terug te winnen. De auto blijft in de stad aanwezig maar krijgt een kleinere rol. Icoonprojecten die aansluiten bij dit Speerpunt: • Wijken met complexe stapeling van opgaven, Leidsebuurt als pilot • Dwars door Schalkwijk

Boezemwaterstructuur versterken. Extra open waterverbindingen zijn essentieel om de steeds groter wordende effecten van de klimaatverandering aan te kunnen. Deze waterverbindingen zijn van belang om de vaker voorkomende en heviger regenbuien op te kunnen vangen en af te kunnen voeren. Deze waterverbindingen combineren we zoveel mogelijk met groen en het tien-minuten-netwerk zodat ze ook een belangrijke bijdrage leveren aan de aantrekkelijke, gezonde, natuurinclusieve en sociale stad. We maken plaats voor extra water. Dat kan door op een aantal plekken in de stad waterverbindingen aan te leggen en door een aantal bestaande waterverbindingen te verbreden zodat de boezemwaterstructuur wordt uitgebreid. Zodoende hebben we vanuit alle wijken voldoende ruimte om overtollig water af te voeren. Icoonprojecten die aansluiten bij dit Speerpunt: • Ontwikkelzone Zuid-West • Ontwikkelzone Europaweg • Ontwikkelzone Oostpoort • Ontwikkelzone Spaarnesprong • Ontwikkelzone Orionweg-Planetenlaan • Ontwikkelzone Zijlweg • Ontwikkelzone Spaarndamseweg • Dwars door Schalkwijk

71

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

STRATEGISCHE KEUZE 4

Bevorderen gezonde leefomgeving Een goed ingerichte leefomgeving draagt bij aan een gezondere levensstijl en een betere gezondheid. Extra water en groen spelen daarbij een belangrijke rol. Meer water en groen in de stad zorgen voor een betere luchtkwaliteit en biodiversiteit en nodigen uit tot sporten, fietsen, wandelen, spelen, ontspannen en het ontmoeten van anderen. De groen- en waterstructuren worden gecombineerd met de recreatieve routes door de stad. Er wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van natuurlijke (water- en eco)systemen.

SPEERPUNT 8

Meer kwaliteit in het buitengebied: onder andere door opwaarderen natuurwaarde van landbouwgrond. Als de stad groeit, neemt het belang van het omliggende landschap evenredig toe. Meer bebouwing betekent meer Haarlemmers die willen recreëren in de nabije omgeving. Er moeten in de omgeving meer natuurgebieden komen om de gebieden met de hoogste natuurwaarden, zoals de Kennemerduinen, te beschermen tegen teveel bezoekers. In de omgeving van Haarlem zorgen we voor meer natuurwaarde en mogelijkheden voor recreatie. De landbouwgronden worden bijvoorbeeld opgewaardeerd door de natuurwaarde ervan te versterken. Icoonproject dat aansluit bij dit speerpunt: • Stadslandschappen, stadsrandpark Oost als pilot

72

SPEERPUNT 9

Ecologische verbindingen door en om de stad tussen hotspots versterken. In Haarlem zijn verschillende plekken met grote ecologische waarde en een aantal plekken waar potentieel ecologische waarde aanwezig is. Deze plekken worden met elkaar verbonden om de ecologische waarde en daarmee de biodiversiteit te vergroten. Icoonproject dat aansluit bij dit speerpunt: • Dwars door Schalkwijk

VISIE

STRATEGISCHE KEUZE 5

Ruimte reserveren en vrijmaken voor energietransitie Om de stad draaiende te houden moet ruimte worden gemaakt voor energie. Ruimte voor besparing, opwekking, distributie en opslag van energie. Veel van deze infrastructuur ligt in de ondergrond. Het aantal ruimteclaims in diezelfde ondergrond neemt toe. Infiltratie van regenwater en bebouwing zoals garages en kelders zijn hier voorbeelden van. De klimaatver­ andering en energietransitie dwingen om plannen te ontwikkelen waar boven- en ondergrond integraal worden opgepakt. Dit kan alleen als de informatie over de boven- en ondergrond op orde is. De ruimteclaim die nodig is voor de energietransitie, mobiliteitstransitie en transitie naar circulaire economie is te groot voor Haarlem. Naast het stedelijk gebied, de Waarderpolder en het omliggende landschap hebben we hiervoor ook de regio nodig. Deze opgaven zijn nieuw en nog niet helemaal uitgekristalliseerd maar duidelijk is wel dat we zuinig moeten omgaan met schaarse onder- en bovengrondse ruimte.

SPEERPUNT 10

Ruimte reserveren en creëren voor energietransitie. De energietransitie legt een grote ruimteclaim op de boven- en ondergrond. Het is noodzakelijk deze ruimte tijdig te reserveren of te creëren. In deze omgevingsvisie reserveren we ruimte waar we al weten dat deze nodig is zodat de komende jaren in de buurten, in de Waarderpolder en in het oostelijk landschap de maatregelen die nodig zijn voor de energietransitie ingepast kunnen worden. Icoonprojecten die aansluiten bij dit speerpunt: • Wijken met complexe stapeling van opgaven, Leidsebuurt als pilot • Stadslandschappen, Stadsrand Oost als pilot • Integrale vernieuwing openbare ruimte in Meerwijk (IVORIM) • Delftplein

73

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

STRATEGISCHE KEUZE 6

Mobiliteitstransitie Om de groeiende stad bereikbaar en in beweging te houden, zet Haarlem in op een mobiliteitstransitie. De principes hiervan zijn eenvoudig: binnen de stad reizen we zoveel mogelijk te voet of met de fiets, de reizen van en naar de stad doen we zoveel mogelijk met het openbaar vervoer of de fiets en we gebruiken de (elektrische) auto alleen als het niet anders kan. Onze distributie organiseren we steeds schoner, en door voorzieningen dicht bij huis beperken we de noodzaak tot lange(re) reisafstanden.

SPEERPUNT 11

SPEERPUNT 12

Haarlem is kernstad van Zuid-Kennemerland en onderdeel van de Metropoolregio Amsterdam. Deze regio’s functioneren gezamenlijk als een daily urban system waardoor veel heen en weer wordt gereisd binnen de regio. De regionale bereikbaarheid is daarom van groot belang voor Haarlemse bewoners en bedrijven. De regionale reiziger maakt vooral gebruik van het OV, de (e-)fiets of een combinatie daarvan en als de bereikbaarheid op deze manier niet voldoende is, van de (elektrische) auto. Eén van de doelen van de mobiliteitstransitie is dat mensen minder vaak de auto gebruiken. Verbetering van de regionale fietsverbindingen draagt eraan bij dat mensen in de regio vaker de (e-)fiets verkiezen boven de auto. De aanleg van een goed tien-minuten netwerk gericht op de fietser en voetganger, maakt het mensen makkelijker bij een opstappunt voor het regionale OV te komen of bij hun dagelijkse voorzieningen.

De HOV-knooppunten vormen een essentieel onderdeel van de mobiliteitstransitie en de verdichting van de stad. De knooppunten verbinden lokale en regionale bewegingen aan elkaar. Rondom de knooppunten kan in hoge dichtheid werk- en woonruimte worden toegevoegd omdat hier vanwege de zeer goede HOV-bereikbaarheid autoluw kan worden gebouwd. Om de verdichting rond OV-knooppunten goed te laten slagen is het belangrijk de OV-bereikbaarheid van en naar Haarlem te verbeteren. Daarom komt er een nieuwe OV-knoop aan de oostkant van de stad (Haarlem Nieuw Zuid) en worden bestaande stations beter benut en ingezet als knoop- en overstappunten. Het OV-netwerk wordt uitgebreid met een lightrailverbinding richting Schiphol en Amsterdam Zuid.

Regionale fietsverbindingen verbeteren en verbinden met tien-minuten netwerk.

Icoonproject dat aansluit bij dit speerpunt: • Ontbrekende schakels en verbeteren tien-minuten netwerk, inclusief fietsring

74

Knooppuntontwikkelingen in combinatie met verbeteren HOV bereikbaarheid.

Icoonprojecten die aansluiten bij dit speerpunt: • Ontwikkelzone Zuid-West • Ontwikkelzone Europaweg • Ontwikkelzone Oostpoort • Ontwikkelzone Spaarnesprong • Ontwikkelzone Orionweg - Planetenlaan • Ontwikkelzone Zijlweg • Ontwikkelzone Spaarndamseweg • Delftplein • Knooppunt Haarlem Nieuw Zuid • Stationsgebied Haarlem • Verbeteren regionaal OV-netwerk, inclusief ketenmobiliteit

VISIE

SPEERPUNTEN

1

Woningbouw concentreren in grootschalige gebiedsontwikkelingen.

2

Substantieel aantal arbeidsplaatsen toevoegen aan de Waarderpolder en bij de OV-knooppunten.

3  Beschermen bestaande wijken: menging en cultuurhistorische waarden behouden. 4

Versterken tien-minuten netwerk en stadsstraten.

5

Sociale basis en ontmoetingsplaatsen in de buurt versterken.

6

Ruimte creëren voor klimaatadaptatie ten koste van ruimte voor de auto.

7

Boezemwaterstructuur versterken.

8

Meer kwaliteit in het buitengebied o.a: opwaarderen natuurwaarde van boerenland.

9  Ecologische verbindingen door en om de stad tussen hotspots versterken. 10 Ruimte reserveren en creëren voor energietransitie. 11 Regionale fietsverbindingen verbeteren en verbinden met tien-minuten-netwerk. 12 Knooppuntontwikkelingen in combinatie met verbeteren HOV bereikbaarheid.

75

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

De integrale visiekaart Op deze kaart is op de hoofdlijn te zien hoe alles samenkomt. Sommige elementen zijn op een voorlopige locatie gezet en kunnen uiteindelijk dus ergens anders terecht komen. Andere elementen zijn indicatief ingetekend, hier moet nog een precieze locatie voor worden gevonden.

76

0m

500m

1km

2km

VISIE

Zes deelvisiekaarten De visiekaart is een integrale kaart die we hebben uitgewerkt tot zes deelvisiekaarten per integrale opgave. De zes strategische keuzes weven de integrale opgaven als het ware aan elkaar en lopen dus dwars door alle zes opgaven heen. De deelvisiekaarten kunnen dus niet los van elkaar worden gezien, wijzigingen in één van de lagen leiden ook tot wijzigingen in de andere lagen. In hoofdstuk 9 zijn de zes integrale opgaven uitgewerkt en zijn de deelvisiekaarten te

+

vinden.

+ VISIEKAART Legenda Centrumgebied Centraal Stedelijk Gebied Ontwikkelzone Integraal te ontwikkelen woongebied Integraal te ontwikkelen werk-woongebied Bedrijventerrein Intensief werkgebied Gebied met samenhangend economisch profiel Wijk met complexe stapeling van opgaven Beschermd stadsgezicht Groen Stadsrandpark Oost Landschap Binnenduinrand Toekomstlandschap met o.a. energie-opwekking Water Nieuwe hoofdboezemwaterverbinding (voorlopig) Polder Stadsstraat HOV busverbinding Nieuwe HOV busverbinding Nieuwe lightrailverbinding (indicatief) Treinverbinding Regionale autoring Autoverbinding 10-minuten netwerk (voorlopig) Plein Pontverbinding Treinstation Busstation HOV-halte Ecologische verbinding Ecologische verbinding (voorlopig) Mengen en verdichten: - ontwikkellocatie Buurtgericht ontwikkelen (indicatief): - sociaal-maatschappelijke cluster Vergroenen en vernatten (indicatief): - grootschalige waterberging - ruimte voor extra polderwater - toevoegen ruimte voor water Bevorderen gezonde leefomgeving - ecologische verbinding - landschapsontwikkeling Ruimte voor energie (voorlopig): - potentiële warmtebron - energiestation - energie-opwekking Mobiliteitstransitie (indicatief) - stadsdeelhub - stadspoort - distributiehub

+

+

+

77

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

8.2 Icoonprojecten De visie wordt concreet zichtbaar in de stad via icoonprojecten. De icoonprojecten zijn illustratief voor de koerswijziging van de stad en laten zien waar het vaststellen van de omgevingsvisie toe kan leiden. In de icoonprojecten komen verschillende strategische keuzes samen en daarmee zijn al deze projecten van belang voor de toekomst van de stad. Met een deel van de icoonprojecten zijn we al bezig. Een ander deel is agenderend of voor later. Waarbij we voor icoonprojecten die we later gaan uitvoeren soms wel al eerder beginnen met verdere visievorming (uitwerking). Op een lager schaalniveau dan de omgevingsvisie, zodat we er in lopende projecten die raakvlakken hebben met het icoonproject rekening mee kunnen houden en zodat we strategisch kunnen inhaken op kansen en ontwikkelingen. In het uitvoeringshoofdstuk staat meer over de volgorde der dingen.

78

Omdat de icoonprojecten vernieuwend zijn en dus allemaal als een soort pilot fungeren is het van belang dat we goed reflecteren op de icoonprojecten. Zo kunnen we optimaal leren van de icoonprojecten en kan de opgedane kennis en expertise in de toekomst ook op andere plekken in de stad worden toegepast. Per icoonproject geven we een korte toelichting die beschrijft waar het project over gaat.

VERDIEPENDE UITWERKING PER INTEGRALE OPGAVE

79

OMGEVINGSVISIE HAARLEM 2045

Ontwikkelzone Zuid-West

Ontwikkelzone Zuid-West bouwt aan een volwaardige nieuwe stadswijk in het Houtvaartkwartier; een aantrekkelijke wijk om te wonen en te werken. Het aantal arbeidsplaatsen wordt hier behouden en er worden, inclusief Plaza West, 2.000 woningen toegevoegd. In Zuid-West komt een centrale as voor het langzame verkeer die de verschillende deelgebieden aan elkaar verbindt. En een belangrijk onderdeel is in het tien-minuten-netwerk van de stad en die de gehele zone verbindt met de binnenstad en station Heemstede-Aerdenhout. In het gebied komt ruimte voor ontspanning, recreatie en voorzieningen. De verschillende plekken in de openbare ruimte in combinatie met de toevoeging van kleinschalige horeca en detailhandel worden ook belangrijke ontmoetingsplekken voor het Houtvaartkwartier. De ontwikkelzone heeft ook een opgave om, ook voor de bestaande omgeving, klimaat adaptief te worden ingericht. Het vergroten van de bergingscapaciteit voor hemelwater is hier bij een belangrijk aspect.

Ontwikkelzone Europaweg

De Europaweg is een centrale as die door Schalkwijk loopt en die het stadsdeel verbindt met het centrum. Langs de Europaweg vinden diverse herontwikkelingen plaats voor gezamenlijk meer dan 2.750 nieuwe woningen en een werkprogramma. De Europaweg is de verbindende ‘ruimtelijke’ drager van het gebied. De Europaweg zelf moet een stadsstraat worden met een stedelijke dynamiek. De weg wordt heringericht zodat deze aantrekkelijk, toegankelijk en veilig is voor fietsers en voetgangers. Langs de Europaweg komt een gemengd aanbod van wonen, werken en verblijven. Dit draagt ook bij aan de sociale veiligheid. Aan de noordkant van de zone bevindt zich knooppunt Nieuw Zuid. Goede fiets- en OV-verbindingen met dit nieuwe knooppunt zijn essentieel voor de mobiliteitstransitie in het stadsdeel. De Europaweg als stadsstraat zal hiervoor een belangrijke rol spelen.

Ontwikkelzone Oostpoort

De potentie om van Oostpoort een uniek stuk stad te maken is groot. Gemeente en provincie hebben een gezamenlijke ambitie vertaald naar een richtinggevend toekomstperspectief voor de lange termijn: het realiseren van een aantrekkelijk, compact en gemengd stedelijk woon- en werkgebied met diverse voorzieningen, met een uitstekende bereikbaarheid. Bovendien ligt Oostpoort in een recreatief groene leefomgeving met erfgoedwaarde, zoals onder andere het stellinglandschap. Dit kan een hoogwaardige stadsentree worden. Het visitekaartje van Haarlem waarbij Oostpoort een stevige brug slaat tussen de Waarderpolder en Haarlem Oost. De ontwikkeling

80

van Oostpoort levert een essentiële bijdrage aan de mobiliteitstransitie in de stad. De provincie heeft de ontwikkelvisie Oostpoort ook vastgesteld.

Ontwikkelzone Zijlweg

De Ontwikkelzone Zijlweg consolideert en versterkt de kwaliteiten van het gebied en voegt daarbij een gemengd woningbouwprogramma toe aan het gebied. Hiermee ontwikkelt deze zone tot een toekomstbestendig stuk stad. Door het fietsnetwerk en de openbare ruimte te versterken worden stedelijke en landschappelijke kwaliteiten beter met elkaar verbonden. De stadsstraat Zijlweg als centrale as wordt versterkt en de oversteek op de kruising met de Randweg, momenteel een barrière in de stad, wordt verbeterd. Het gebied is divers - wonen, leren, werken en voorzieningen- en heeft veel kwaliteiten die met de ontwikkeling versterkt worden. In de zone wordt ook de directe omgeving van de onderwijsinstellingen versterkt als opmars naar een goed met de stad verbonden onderwijscluster.

Ontwikkelzone Orionweg-Planetenlaan

De Ontwikkelzone Orionweg-Planetenlaan voorziet in de bouw van extra woningen en voorzieningen en bouwt hiermee aan een aantrekkelijk en toekomstbestendig stuk stad. In de zone komt een nieuwe lokale HOV-knoop waar de Planetenlaan op de Rijksstraatweg uitkomt. Hier komt een plein – het Stadionplein – dat een aantrekkelijke, dynamische en centrale plek voor de omgeving wordt en dat de entree vormt tot het Schoterbos. Het Schoterbos zelf wordt beter toegankelijk gemaakt en kwalitatief verbeterd door van het sportcomplex een open en groen sportpark te maken. Ook wordt aan de westzijde van de zone de verbinding voor fietsers en voetgangers met station Bloemendaal verbeterd door de kruising met de Randweg aan te pakken. De Orionweg en Planetenlaan vormen nu een barrière. Door een andere inrichting moeten deze de aangrenzende wijken juist gaan aanhechten.

Ontwikkelzone Spaarnesprong

De belangrijkste ambitie voor de ‘Spaarnesprong’ is het vergroten van het centrum-stedelijk gebied van Haarlem, denk aan sfeer, structuur en functie. Het is de bedoeling dat het gebied steeds meer deel gaat uitmaken van de binnenstad. De naam Spaarnesprong is daaraan ook ontleend. Op stedenbouwkundig niveau betekent die aansluiting dat een stedelijke structuur het uitgangspunt is met eenzelfde helderheid en ‘afleesbaarheid’ als de binnenstad. Het centrum-stedelijke milieu impliceert een bepaalde mate van verdichting en ook een gemengd milieu, zowel in functie als voor gebruikers.

VISIE

De bijzondere locaties, zoals de Koepel en Drijfriemenfabriek komen als ‘eilanden’ van voorzieningen en cultuur in een overwegend woongebied te liggen. Het water wordt teruggebracht in de Papentorenvest, Oostvest en de Amsterdamsevaart om hiermee het stedelijk watersysteem (waterberging op boezemniveau, watercompensatie, verbetering waterkwaliteit en grondwaterbeheersing) te versterken, de recreatieve vaarmogelijkheden te vergroten, kwaliteit toe te voegen aan de omgeving en de historische identiteit te versterken. De openbare ruimte inclusief de herstelde grachten worden als dé identiteitsdrager en bindende factor van het gebied aangewezen. Essentieel daarin is de verkeerskundige inrichting van de Amsterdamsevaart en de Gedempte Oostersingel én een goede parkeeroplossing.