2 Bijlage 1 Noord-Hollandse Norm Weerbare Overheid
Tekst van het document
DE NOORD-HOLLANDSE NORM WEERBARE OVERHEID Een gezamenlijke aanpak van de provincie, gemeenten en RIEC’s voor een weerbare overheid
Voorwoord De wereld om ons heen verandert snel. Als Noord-Hollandse overheden staan we voor de uitdaging om mee te bewegen met de dynamische ontwikkelingen van onze tijd. We moeten rekening houden met wisselende ambities vanuit het Rijk en hoge verwachtingen van onze inwoners. Er zijn minder middelen voor meer opgaven en tegelijkertijd moeten we ons blijvend inzetten om de kwaliteit van leven, wonen en werken van inwoners en ondernemers te verhogen in de hele provincie. Daarnaast hebben we te maken met trends als individualisering, digitalisering en globalisering. Kortom, er ligt behoorlijk wat op ons bord. Als overheden in Noord-Holland hebben we de verantwoordelijkheid om de kwaliteit en integriteit van onze organisaties te waarborgen. Of het nu gaat om georganiseerde criminaliteit, subtiele vormen van misbruik van regelgeving, belangenverstrengeling, of
staan, alert te blijven en maatregelen te nemen die onze
oneigenlijke beïnvloeding van besluitvorming: elke vorm
weerbaarheid vergroten.
van ondermijning is een directe aanslag op de kwaliteit
2
en integriteit van ons bestuur en onze samenleving.
Weerbaarheid betekent dat we voorbereid zijn en weerstand
Dit ondermijnt niet alleen de rechtstaat, maar ook het
kunnen bieden tegen bedreigingen van buitenaf. Het houdt
vertrouwen van inwoners in de overheid. Dat mogen we
in dat we als overheid proactief, flexibel en transparant
niet laten gebeuren. Het is aan ons om hiertegen op te
handelen. Dit doen we niet alleen om barrières op te werpen
De Noord-Hollandse Norm Weerbare Overheid
De Noord-Hollandse Norm Weerbare Overheid helpt ons om ons beter te beschermen tegen uiteenlopende bedreigingen. Het gaat niet alleen om het aanpakken van zichtbare misstanden, maar ook om het bevorderen van een cultuur waarin we elkaar aanspreken, kwetsbaarheden erkennen en samen werken aan het versterken van onze weerbaarheid. Weerbaarheid begint bij onszelf. Het vraagt inzet op alle niveaus van onze organisatie, van bestuurders tot medewerkers. Alleen door samen te werken, verantwoordelijkheid te nemen en zorg te dragen voor een weerbare organisatie, kunnen we misbruik voorkomen en het vertrouwen van onze inwoners waarborgen. Door de norm te integreren in ons dagelijks werk, laten we als overheid zien dat kwaadwillenden in Noord-Holland geen kans krijgen. Samen bouwen we aan een sterke, integere en weerbare voor kwaadwillenden, maar ook om een betrouwbare en
overheid die klaar is voor de toekomst.
toekomstbestendige partner te zijn voor onze inwoners én zorgen dat onze medewerkers en politieke ambtsdragers
Bestuurlijke kopgroep Weerbare Overheid
veilig hun werk kunnen doen. Door gezamenlijk op te trekken, staan we als één overheid sterk in het aanpakken van de uitdagingen van vandaag en morgen.
3
Inleiding Weerbaarheid raakt ons allemaal Een integere en betrouwbare overheid vormt de basis voor een rechtvaardige, stabiele en goed functionerende samenleving. Overheden kampen steeds vaker met dreigingen van buitenaf en met het frustreren van de democratische gang van zaken. Of je nou ambtenaar, collegelid, raadslid, burgemeester, (gemeente)secretaris of griffier bent, iedereen kan ermee te maken krijgen. Het is daarom belangrijk om weerbaar te zijn, zowel als organisatie als persoonlijk. Weerbaarheid is het vermogen om
4
weerstand te bieden aan verschillende vormen van druk,
signalen kunt herkennen en weerstand kunt bieden tegen
dreigingen of verstoringen en effectief om te gaan met
subtiele of directe pogingen van kwaadwillenden om je te
uitdagingen. Voor een organisatie of overheid betekent dat
manipuleren of onder druk te zetten.
dat ze sterk genoeg zijn om problemen, zoals criminaliteit,
De afgelopen jaren hebben de provincie en de gemeenten
cyberaanvallen of intimidatie te weerstaan. Het draait niet
in Noord-Holland hard gewerkt aan het vergroten van
alleen om reageren als er iets misgaat, maar vooral om
hun weerbaarheid tegen criminele ondermijning. Niet
voorbereid zijn en het voorkomen van misbruik van zwakke
alle gemeenten zijn hierin even ver, waarbij logischerwijs
plekken. Op persoonlijk niveau houdt weerbaarheid in dat je
factoren zoals schaalgrootte, beschikbare capaciteit en
De Noord-Hollandse Norm Weerbare Overheid
financiële middelen een rol spelen.
blijft. Dat willen we tegengaan.
Maatschappelijke ontwikkelingen vragen echter om een
Naast het bestrijden van criminele ondermijning beschermt
bredere kijk op weerbaarheid. Ook andere ondermijnende
de norm ook tegen verstoringen van democratische
tendensen zoals corruptie, agressie en intimidatie tegen
processen en versterkt het de integriteit van het openbaar
ambtenaren en politici, cyberaanvallen en het misbruik van
bestuur. Dit draagt bij aan een veilige werkomgeving,
overheidsmiddelen komen steeds vaker voor. Het versterken
beschermt de politieke besluitvorming en vormt een sterk
van de weerbaarheid van zowel gemeenten als de provincie
front tegen bedreigingen. Voorbeeldgedrag van politici,
is cruciaal om een sterk en samenhangend front te vormen
bestuurders en directie is hierbij van essentieel belang. Zo
tegen deze dreigingen.
blijft het vertrouwen in het openbaar bestuur gewaarborgd. Want het openbaar bestuur is er uiteindelijk om de
Gezamenlijk front tegen bedreigingen
samenleving te beschermen en te bevorderen.
In samenspraak met gemeenten, Regionale Informatie en Expertisecentra (RIEC’s)1 en de provincie is de
Organisatiebrede aangelegenheid
Noord-Hollandse Norm Weerbare Overheid ontwikkeld. Het
Vanwege de brede scope gaat weerbaarheid verder dan
doel is om een gezamenlijk basisniveau van weerbaarheid
alleen het domein van openbare orde en veiligheid; het is
te creëren waaraan zowel gemeenten als de provincie zich
een organisatiebrede verantwoordelijkheid. Een gedragen en
committeren. Door een ondergrens af te spreken voorkomen
duurzame aanpak is nodig, waarbij iedereen – bestuurders,
we dat kwaadwillenden, die in de ene gemeente worden
ambtenaren en volksvertegenwoordigers –
geweerd, elders hun slag proberen te slaan. Het zou zonde
vanuit hun eigen rol en verantwoordelijkheid bijdraagt.
zijn om schaarse capaciteit op één plek te investeren, terwijl
Daarom beleggen we het eigenaarschap voor een weerbare
dezelfde dreiging op een andere plek gewoon ongemoeid
organisatie en implementatie van de norm expliciet bij
1
RIEC Noord-Holland, RIEC Amsterdam-Amstelland en RIEC Midden-Nederland.
5
de bestuurlijke driehoek van gemeenten en provincie: de
oplossingen, terwijl op provinciaal niveau jaarlijks kan
burgemeester, gemeentesecretaris en griffier, evenals
worden stilgestaan bij de algehele voortgang. Dit versterkt
de commissaris van de Koning, provinciesecretaris en
de samenwerking tussen gemeenten en met de provincie,
statengriffier.
zonder dat er sprake is van toezicht, maar met de intentie om elkaar te ondersteunen in het verhogen van de
Gezamenlijke aanpak
bestuurlijke weerbaarheid.
Het doel van de norm is om een gedeelde basis te creëren waarmee organisaties elkaar kunnen verstreken
Weerbaarheid is van ons allemaal
in de implementatie en verdere ontwikkeling. De norm
Door een gezamenlijk basisniveau vast te stellen, krijgen
valt nadrukkelijk niet onder interbestuurlijk toezicht. Het
we de kans om hier samen naartoe te werken, van elkaar
vaststellen van een basisniveau biedt gemeenten en
te leren en elkaar aan te spreken op de voortgang.
provincie de kans om gezamenlijk op te trekken in de aanpak
Zo voorkomen we dat telkens opnieuw het wiel wordt
van weerbaarheid, waarbij elke organisatie werkt vanuit
uitgevonden en wordt schaarse capaciteit optimaal benut.
haar eigen verantwoordelijkheid en specifieke context. Door
Het doel is daarbij om samen op te trekken en elkaar te
eenduidige uitgangspunten te definiëren, voorkomen we dat
ondersteunen in de implementatie en uitvoering van deze
het wiel telkens opnieuw wordt uitgevonden en kunnen we
norm. Tegelijk beseffen we dat op sommige onderdelen
beschikbare middelen en capaciteit optimaal benutten.
maatwerk nodig is, waardoor de uitvoering en de snelheid van implementatie tussen organisaties kan verschillen. De
6
De uitkomsten van het ingevulde implementatieoverzicht
ambitie is dat in 2027 alle gemeenten en provincie aan de
bieden een waardevol inzicht om binnen de eigen
norm voldoen.
organisatie het gesprek te voeren over de voortgang
De focus op samenwerking komt ook terug in de schrijfstijl
en prioriteiten. Op regionaal niveau kan samen met het
van deze norm. We spreken in de ‘wij’-vorm, verwijzend
RIEC worden gekeken naar gezamenlijke uitdagingen en
naar zowel de provinciale en gemeentelijke organisaties
De Noord-Hollandse Norm Weerbare Overheid
in Noord-Holland. ‘Wij’ staat voor alle betrokkenen binnen
provincie zelf. De toelichtingen die per norm zijn opgenomen
de organisatie, zoals functionarissen, afdelingen, het
dienen als verduidelijking van de norm, maar zijn niet
college van B&W, Gedeputeerde Staten, de gemeenteraad,
voorschrijvend.
Provinciale Staten en de griffie. Het benadrukt dat we samen verantwoordelijk zijn en van elkaar kunnen leren. De norm beschrijft het ‘wat’. Hoe de norm wordt ingevuld en waar te beginnen, is aan elke gemeente of aan de 7
OMGAAN MET DREIGING EN BEÏNVLOEDING Overheden hebben helaas steeds vaker te maken met dreigingen van buitenaf en met het verstoren van de democratie. Of je nou ambtenaar bent, raadslid, burgemeester, (gemeente)secretaris of griffier, iedereen kan hier mee te maken krijgen. Daarom is het belangrijk hier weerbaar tegen te zijn, zowel als organisatie als persoonlijk. Een integere en betrouwbare overheid
VE
vormt immers de basis voor een
ILIG
rechtvaardige, stabiele en goed functionerende samenleving.
INT
WU
RIT
EIT
& V
IG EIL
EW
K ER
EV
ING
OR
DIN
G & OR
N GA
TIE ISA
INF
OR
BE
MA TIE
PO
SIT
IE &
INF
O
IE AT RM
BE
IL VE
IGI
NG
K
CO
TO O STW
AA ET
ET K W E BO
BE
EG
G OM
E PUB
K LIE
LEI
MM
UN
ICA TIE
LS
D&
HA
H ND
IN AV
G
SAMEN TEGEN ONDERMIJNING Het doel van de norm is om een basisniveau van
weerbaarheid te creëren waar de Noord-Hollandse
gemeenten en de provincie zich aan committeren .
Een afgesproken ondergrens voorkomt dat kwaadwillenden
die bot vangen bij de ene gemeente elders opnieuw proberen
hun slag te slaan. Op deze manier zijn ‘de dijken even hoog’ .
8
De Noord-Hollandse Norm Weerbare Overheid
Thema’s 1. Bewustwording & Organisatie
2. Integriteit & Veilige Werkomgeving
3. Veilige Publieke Taak
Een weerbare overheidsorganisatie
Bij een weerbare overheidsorganisatie
Het waarborgen van een veilige
in Noord-Holland is toegankelijk,
in Noord-Holland staan integriteit en
publieke taak is essentieel
transparant en levert betrouwbare
een veilige werkomgeving centraal.
voor een weerbare overheid.
dienstverlening. Van medewerkers tot
Integriteit betekent dat ambtenaren
Ambtenaren, bestuurders en
college en raad, iedereen is zich bewust
en bestuurders hun taken op een
volksvertegenwoordigers moeten
van de risico’s van ondermijnende
transparante, eerlijke en betrouwbare
hun taken kunnen uitoefenen zonder
criminaliteit. De organisatie is zo
manier uitvoeren. Om dit te
intimidatie, agressie of andere vormen
ingericht dat signalen van ondermijning
waarborgen, is het van belang dat zij
van ongewenste beïnvloeding. Dit
effectief worden herkend en gemeld.
in een omgeving werken waar zij geen
vraagt om preventieve beveiliging,
Weerbaarheid en het voorkomen
ongepaste druk ervaren en hun werk
zoals goede fysieke en digitale
van ondermijning staan centraal en
zonder risico op bedreigingen kunnen
bescherming, maar ook om een snelle
worden structureel onder de aandacht
doen. Door preventieve maatregelen
en effectieve aanpak van incidenten.
gebracht, waarbij ze een vast onderdeel
en duidelijke protocollen worden
Op deze manier zorgt de overheid voor
vormen van beleidsontwikkeling en
integriteitsschendingen voorkomen
een veilige omgeving waarin publieke
uitvoering.
en wordt een veilige, ondersteunende
taken met vertrouwen en gezag worden
werkomgeving gegarandeerd.
uitgevoerd.
9
4. Informatiepositie & Informatiebeveiliging
6. Communicatie
Overheidsorganisaties in
Het hebben van actueel en goed
Een weerbare overheidsorganisatie in
Noord-Holland beschikken over
doordacht beleid, én het consequent
Noord-Holland handelt betrouwbaar en
grote hoeveelheden informatie die
uitvoeren daarvan, is essentieel voor
transparant, en communiceert actief
zij verkrijgen door hun wettelijke
de betrouwbaarheid van de overheid
over hoe zij ondermijning voorkomt
taken uit te voeren. Het waarborgen
in Noord-Holland. Om weerbaarheid te
en bestrijdt. Deze open communicatie
van een sterke informatiepositie en
versterken, is het van groot belang dat
versterkt het bewustzijn rondom
informatiebeveiliging is cruciaal voor
de ‘gereedschapskist’ van bestuurlijke
ondermijning en het belang van
het betrouwbaar en transparant
instrumenten goed gevuld is. Dit stelt
weerbaarheid binnen de organisatie
vervullen van deze taken. Daarnaast
overheden in staat om snel en effectief
en de samenleving. Bovendien kan
stelt een goed beheer van informatie
op te treden tegen ondermijning en
communicatie zelf als een effectief
de overheid in staat om patronen
deze zowel preventief als repressief aan
interventiemiddel dienen om
van ondermijnende criminaliteit en
te pakken.
ondermijning tegen te gaan, door
mogelijke risicofactoren vroegtijdig te
bijvoorbeeld signalen te delen en het
signaleren. Hierdoor kunnen overheden
publiek te informeren over maatregelen
hun beperkte capaciteit zo effectief
en successen in de strijd tegen
mogelijk inzetten om ondermijning
criminaliteit.
tegen te gaan.
10
5. B eleid & Handhaving
De Noord-Hollandse Norm Weerbare Overheid
Noord-Hollandse Norm Weerbare Overheid 1.
Bewustwording & Organisatie
1.1
Wij beleggen het eigenaarschap voor een weerbare
1.2
Wij besteden periodiek en structureel aandacht aan
1.3
organisatie bij de interne bestuurlijke driehoek ondermijnende criminaliteit en ondermijning van de rechtsstaat Wij besteden binnen de eigen organisatie periodiek aandacht aan weerbaarheid en actuele ondermijningsthema’s. Dit doen wij organisatiebreed op het niveau van eigen medewerkers en politieke
1.4
ambtsdragers Wij benaderen ondermijningsvraagstukken zoveel mogelijk integraal. Alle organisatieonderdelen werken samen aan de aanpak van ondermijning en/of voeren
1.5
projecten uit waarbij aandacht is voor ondermijning Wij werken samen met relevante publieke- en private partners in de aanpak van ondermijnende criminaliteit en zoeken actief samenwerking op met andere gemeenten in de provincie
2.
2.1
2.2 2.3
2.4 2.5 2.6 2.7
2.8 2.9
Kijk voor toelichting op : www.noordhollandsenorm.nl
Integriteit & Veilige Werkomgeving Wij hebben een integriteitsbeleid vastgesteld Wij hebben een actuele gedragscode. Deze geldt voor medewerkers, politieke ambtsdragers en externen Wij organiseren jaarlijks organisatiebrede bijeenkomsten rondom het thema integriteit en netwerkbewustzijn, onder meer in relatie tot ondermijning Wij zorgen dat bij een meldpunt melding van mogelijke integriteitsschendingen kan worden gemaakt Wij hebben een protocol waarin beschreven staat hoe te handelen bij (vermeende) schending van integriteit Wij zijn alert op mogelijke integriteitsvraagstukken Wij laten voor kandidaat-bestuurders een risicoanalyse uitvoeren Wij adviseren politieke partijen een risicoanalyse uit te voeren voor leden Wij besteden bij de eed- of belofteaflegging van nieuwe medewerkers specifiek aandacht aan integriteit en netwerkbewustzijn, onder meer in relatie tot ondermijning
11
2.10 Wij nemen in de overeenkomst met ingehuurde
medewerkers waarbij geen eed- en belofteaflegging plaatsvindt een clausule op met een geheimhoudingsplicht.
2.11 Wij hebben in een besluit bepaald welke
screeningsmaatregelen (zoals een VOG) plaatsvinden per profiel of functieaspect
3.
Veilige Publieke Taak
3.1
Wij hebben een actueel agressieprotocol, dragen dit
3.2
Wij laten intern en extern weten wat onze
actief uit en zijn erop aanspreekbaar organisatienorm van acceptabel gedrag is en wat dit betekent voor de houding van medewerkers en politieke
3.3 3.4
3.5
12
ambtsdragers Wij zorgen voor een veilige (fysieke) werkomgeving voor onze medewerkers Wij zijn ons bewust van de veiligheidsrisico’s van het verspreiden van de persoonlijke gegevens van
3.6
3.7
Wij trainen onze medewerkers en politieke ambtsdragers in het voorkomen van en omgaan met agressie en geweld Wij stimuleren dat medewerkers en politieke ambtsdragers van elk voorval van agressie en geweld
medewerkers uit de gehele organisatie en streven
melding maken of aangifte doen, en wij registreren alle
ernaar deze risico’s te minimaliseren
voorvallen van agressie en geweld tegen medewerkers
Wij zijn ons bewust van de risico’s in onze werkprocessen
en politieke ambtsdragers
De Noord-Hollandse Norm Weerbare Overheid
4.
Informatiepositie & Informatiebeveiliging
4.1
Wij waarborgen een adequate en juiste
4.2
Wij zorgen ervoor dat onze interne informatiepositie
informatiebeveiliging op het thema aanpak ondermijnende criminaliteit inzichtelijk is en wordt ingezet in de aanpak. Dit doen wij door het gestructureerd en op juridisch verantwoorde
4.3
wijze verzamelen, verwerken en delen van informatie Wij hebben een centraal meldpunt voor het ontvangen van signalen van ondermijnende criminaliteit en dragen dit actief uit
4.4 Wij verwerken signalen van medewerkers en politieke
ambtsdragers volgens een vastgesteld werkproces en
3.8
de richtlijnen voor interne gegevensdeling
Wij hebben (structurele) middelen beschikbaar in de begroting zodat er bij bedreiging van medewerkers
4.5 Wij hebben een of meerdere medewerkers met de
rol coördinator bestuurlijke aanpak die signalen van ondermijnende criminaliteit, het meldpunt en het
en politieke ambtsdragers passende (fysieke) 3.9
beveiligingsmaatregelen getroffen kunnen worden Wij verhalen de schade op de dader bij agressie en/of geweld
3.10 Wij verlenen nazorg aan de bestuurder of medewerker die slachtoffer is van agressie en geweld
werkproces coördineert
4.6 Wij zorgen voor een periodiek intern of lokaal overleg
waarbij signalen van ondermijnende criminaliteit worden
4.7
besproken Wij zorgen voor een periodieke ondermijningstafel onder het RIEC-convenant met de integrale overheidspartners 13
waar signalen van ondermijnende criminaliteit worden besproken
5.
5.1
Beleid & Handhaving Wij nemen de aanpak van ondermijnende criminaliteit op in de bestuurlijke plannen, zoals het integraal veiligheidsbeleid. Wij geven de aanpak verder vorm in
5.2
het daarbij behorende uitvoeringsplan Wij hebben in onze APV artikelen opgenomen ten behoeve van de aanpak van ondermijnende criminaliteit, houden hier toezicht op en handhaven bij
5.3
geconstateerde overtredingen Wij zorgen ervoor dat onze toezichthouders en bijzondere opsporingsambtenaren (hierna: boa’s) getraind
5.6 Wij beschikken over Bibob-medewerkers die voldoende
zijn toegerust om uitvoering te geven aan de Wet Bibob
en opgeleid zijn in het herkennen van signalen van ondermijnende criminaliteit
5.4 Wij hebben zicht op ons bestuurlijk instrumentarium voor ondermijnende criminaliteit en evalueren dat periodiek. We delen kennis, ervaringen en eventuele knelpunten in de aanpak en bespreken de speerpunten voor de komende periode
5.5 Wij hebben actueel Bibob-beleid en passen dit ook toe
14
en komen periodiek bijeen om kennis en ervaringen uit te 5.7
wisselen Wij zorgen dat medewerkers uit de verschillende beleidsdomeinen die aanvragen voor beschikkingen en overeenkomsten in behandeling nemen bekend zijn met het Bibob-beleid en dit toepassen
5.8 Wij hebben actueel Damoclesbeleid (artikel 13b Opiumwet)
De Noord-Hollandse Norm Weerbare Overheid
6.
6.1
6.2
Communicatie Wij hebben een interne en externe communicatiestrategie gericht op de weerbaarheid Wij communiceren zelf en samen met partners in het vergroten van onze weerbaarheid
5.9 Wij beschikken over medewerkers die voldoende zijn toegerust om
5.11 Wij pakken openstaande
bestuurlijke vorderingen (boetes,
uitvoering te geven aan de Wet
dwangsommen, leges, uitkeringen,
Damocles
etc.) in relatie tot ondermijning
5.10 Wij zorgen voor bewustwording bij de afdeling financiën (in het bijzonder debiteurenbeheer)
actief aan
5.12 Wij borgen onze uitvoeringskracht door mono- en multidisciplinaire
over de risico’s van openstaande
controles uit te voeren en
vorderingen in relatie tot
handhaven op geconstateerde
ondermijning
overtredingen
15
Colofon
Contact
Fotocredits
Provincie Noord-Holland
Foto’s provincie Noord-Holland Aart Jan van
Dreef 3 2012 HR Haarlem
Mossel, Ann Brohm, Bart Homburg, Deen
weerbaar@noord-holland.nl
van Meer, Dirk Jan van Dijk, Gouwenaar,
Ondermijning - Provincie Noord-Holland
Jeroen Toirkens, Michiel Wijnbergh, Moments by Kelly, Ruud Karstens, Titia Hahne
RIEC Noord-Holland
Photography
Postbus 511 2003 PB Haarlem info@riec-noord-holland.nl
Opmaak Canon Creative Services
RIEC Amsterdam-Amstelland Postbus 2287 1000 CG Amsterdam riecaa@politie.nl RIEC Midden-Nederland Postbus 8300 3503 RH Utrecht info@riec-mn.nl