2 Bijlage 1 Mantelzorgen in balans

Informatienota mantelzorgen in balans Ondersteuning aan mensen die mantelzorgen in Haarlem 2025 8 september 2025 R. R. van Loon Maatschappelijke Ondersteuning

Samenvatting In Haarlem zorgen zo'n 50.000 mensen onbetaald voor een naaste met een ziekte of beperking, waarvan nabij de 8.000 mensen dat langdurig en intensief doen. Deze mantelzorg is geen uitzonderlijke situatie, maar een onderdeel van het (dagelijks) leven. Mensen combineren zorgtaken vaak met werk, studie of andere verantwoordelijkheden. De gemeente Haarlem waardeert deze inzet en zet zich in voor een samenleving waarin mensen die mantelzorgen worden ondersteund, versterkt en gewaardeerd. Deze nota beschrijft hoe Haarlem in 2025 invulling geeft aan mantelzorgbeleid. Het zet de koers uit 2019 voort en sluit aan bij landelijke ontwikkelingen zoals het Integraal Zorgakkoord, het Gezond en Actief Leven Akkoord en het programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen. Deze programma’s leggen een grotere nadruk op informele zorg en langer zelfstandig wonen, wat de rol van mensen die mantelzorgen verder vergroot. De context waarin mensen mantelzorgen verandert. Door vergrijzing en de toename van chronische aandoeningen stijgt de zorgvraag. In combinatie met het groeiend personeelstekort in de zorgsector, hebben meer mensen zorg nodig terwijl er minder mensen beschikbaar zijn om die zorg te leveren. Ook het potentiële aantal mensen dat mantelzorg kan bieden per oudere neemt van 14 naar 9 af.

Veel van hen ervaren een hoge mentale belasting, zeker bij complexe zorgsituaties of een beperkt netwerk. Hun rol wordt veelzijdiger: naast praktische hulp bieden zij ook coördinatie en emotionele steun. Digitalisering biedt nieuwe mogelijkheden, maar vraagt ook om vaardigheden en toegang tot technologie. Ook de woonomgeving speelt een rol: het is niet vanzelfsprekend dat mensen die mantelzorgen dichtbij hun naaste kunnen wonen. Deze ontwikkelingen maken duidelijk dat mantelzorg blijvende aandacht vraagt. De ondersteuning aan mensen die mantelzorgen in Haarlem is breed georganiseerd. Binnen de opdracht Gewoon in de Wijk dragen verschillende organisaties bij aan een samenhangend aanbod. Tandem speelt hierin een belangrijke rol maar ook zorgorganisaties, werkgevers, en overheden hebben een verantwoordelijkheid als het gaat om het ondersteunen, versterken en waarderen van mantelzorg. Het is belangrijk te erkennen dat de gemeente hierin niet alles kan oplossen of direct beïnvloeden. Helaas weten niet alle mensen die mantelzorgen de ondersteuning tijdig te vinden of voelen zij zich niet voldoende gezien in contact met professionals. Dit onderstreept het belang van blijvende aandacht voor herkenning, toegankelijkheid en vroegsignalering.

De ondersteuning en versterking richt zich op bewustwording en voorlichting, informatie en advies, groepsondersteuning, individuele ondersteuning en respijtzorg. In de praktijk betekent dit onder meer dat mensen die mantelzorgen terecht kunnen bij inloopspreekuren in de wijk, dat er workshops en lotgenotengroepen worden georganiseerd en dat er ondersteuning is voor specifieke doelgroepen. Denk aan jonge mensen die mantelzorgen, ouders van een kind met een beperking of chronische aandoening en mensen met een migratieachtergrond. Ook zijn er voorzieningen zoals mantelzorgmakelaars, parkeerregelingen en respijtzorg. Daarbij wordt gewerkt aan meer samenhang in de wijken, om ook zo de toenemende zorgvraag met elkaar op te vangen en mensen die mantelzorgen te ontlasten. Sinds 2024 is logeerzorg in Haarlem als algemene voorziening beschikbaar, zodat mensen die mantelzorgen tijdelijk worden ontlast. Naast bestaande locaties wordt gewerkt aan een logeerhuis met een huiselijke sfeer, in samenwerking met Hospice Haarlem e.o. Binnen het domeinoverstijgende logeerzorg-project is bovendien ervaring opgedaan met aanvullende

2

ondersteuning na logeerzorg, gericht op vaardigheden en hulpmiddelen die mensen helpen in hun rol thuis. De gemeente kiest bewust voor collectieve waardering van mensen die mantelzorgen. De jaarlijkse Dag van de Mantelzorg biedt ruimte voor ontmoeting, ontspanning en erkenning. Daarnaast is er een klankbordgroep, waar mensen die mantelzorgen met de gemeente in gesprek gaat over beleid. De opbrengsten daaruit - signalen over knelpunten en behoeften uit de praktijk - vormen een belangrijke bron van informatie. Zorgen voor een naaste is iets wat velen doen, vaak zonder dat ze zichzelf herkennen in de term mantelzorg. Juist daarom is het belangrijk dat ondersteuning vanzelfsprekend en toegankelijk is – niet alleen via beleid, maar ook in de praktijk van alledag.

3

Inhoudsopgave 1.

Inleiding

5

2.

Context en uitgangspunten

6

3.

Ontwikkelingen en trends

8

3.1

Demografische ontwikkelingen

8

3.2

Positieve gezondheid in zorgzame gemeenschappen en wijken

8

3.3

Digitalisering en mantelzorg

9

3.4

Woonbeleid en mantelzorg

10

3.5

Mentale belasting

11

4.

Ondersteunen en versterken

13

4.1

Bewustwording en voorlichting

13

4.2

Informatie en Advies

14

4.3

Groepsondersteuning

14

4.4

Individuele Ondersteuning

16

4.5

Respijtzorg

17

5.

Waardering

19

6.

Bijlagen

20

6.1

Bijlage 1: Wet en regelgeving

20

6.2

Bijlage 2: Infographic: ondersteuning, versterking en waardering in Haarlem

21

6.3

Bijlage 3: Mantelzorgcijfers in Haarlem

22

6.4

Bijlage 4: Reactie op de conceptnota - Participatieraad Haarlem

24

4

1.

Inleiding Sinds 2015 is de gemeente verantwoordelijk voor de ondersteuning van mensen die mantelzorgen als onderdeel van de uitvoering van de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo). Al langer is het landelijk beleid er op gericht dat mensen zo lang mogelijk thuis wonen. Door een stijgende levensverwachting en toenemende zorgzwaarte wordt mantelzorg steeds meer intensief en langdurig. Ook de druk op de geestelijke gezondheidszorg heeft directe gevolgen voor mensen die mantelzorgen. Deze nota biedt een actueel overzicht van hoe mantelzorgondersteuning in Haarlem in 2025 wordt uitgevoerd aan de hand van drie pijlers: (1) ontwikkelingen en trends, (2) de invulling van mantelzorgondersteuning en -versterking in Haarlem, en (3) het waarderen van mensen die mantelzorgen door de gemeente. Daarbij wordt mantelzorg benaderd als een onderdeel van het (dagelijks) leven. Veel mensen combineren mantelzorg met werk, studie of andere verantwoordelijkheden. Dat vraagt niet alleen om ondersteuning vanuit beleid, maar ook om een houding van meedenken en meewerken in alle domeinen van het leven – van werkvloer tot loket, van onderwijs tot zorg. "Dit stuk is met zorgvuldigheid beschreven, waarmee mantelzorg erkenning heeft en krijgt. … Er staan dingen in waar niet iedereen binnen de groep van wist, maar ook dat [aan verschillende zaken] meer aandacht moet worden gegeven.

Het komt daarmee goed overeen met de praktijk. Tegelijkertijd is de praktijk weerbarstiger dan het papier." - Klankbordgroep Mantelzorg Aanleiding De notitie Mantelzorg(er) in Balans (2019) legde de basis voor vroegsignalering en passende ondersteuning. Er werd geïnvesteerd in samenwerking tussen de gemeente, Tandem Mantelzorg en zorgprofessionals zoals huisartsen en wijkverpleegkundigen. Daarnaast werd de Klankbordgroep Mantelzorg opgericht, om als gemeente beter inzicht te krijgen in behoeften en knelpunten die inwoners die mantelzorgen kunnen ervaren.1 Deze groep bestaat uit mensen uit Haarlem en Zandvoort die mantelzorgen, als ervaringsdeskundigen meedenken met beleidsvragen en klankborden rond gevoerd beleid en de dienstverlening van de gemeente. In planvorming van de gemeente die mensen die mantelzorgen raakt wordt het perspectief van mantelzorg zo veel mogelijk meegenomen. Sindsdien zijn er op nationaal en regionaal niveau nieuwe beleidsprogramma’s gestart, zoals het Integraal Zorgakkoord (IZA), Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en het Programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO). Deze stimuleren langer zelfstandig wonen en leggen een grotere nadruk op informele zorg.

In Haarlem werken, binnen de opdracht Gewoon in de wijk (GidW), Tandem, Buurts en Zorgbalans samen aan groepsgerichte ondersteuning dichtbij huis, zoals workshops, mantelzorgcafés en inloopspreekuren. Ook wordt actief deelgenomen aan regionale planvorming, waarin mantelzorg meer als pijler van het zorgsysteem wordt erkend. Dat vraagt om realisme: niet alles ligt binnen de directe invloedssfeer van de gemeente en samenwerking is essentieel om verschil te maken.

1

5

Nota Mantelzorg(er) in balans 2019 - Ondersteunen en bereiken van mantelzorgers

2.

Context en uitgangspunten Mantelzorgen is het onbetaald en langdurig zorg verlenen aan een naaste met een ziekte of beperking. Dit kan een partner, ouder, kind, familielid, vriend of buur zijn. Mantelzorgen omvat hulp bij dagelijkse activiteiten, persoonlijke verzorging en emotionele ondersteuning en gaat verder dan de gebruikelijke hulp die van huisgenoten mag worden verwacht.2 In tegenstelling tot vrijwilligerswerk, ontstaat mantelzorg niet uit een bewuste keuze; het vloeit voort uit een bestaande persoonlijke band en de zorgsituatie waarin de naaste zich bevindt.34 Groeiende aandacht en erkenning De aandacht voor mantelzorg is gegroeid en er wordt stevig ingezet op informele zorg. Daarin worden mensen die mantelzorgen steeds vaker erkend als gelijkwaardige samenwerkingspartner. Daarbij groeit ook het bewustzijn: wie mantelzorgt, herkent zichzelf er eerder in. Verschuiving in ondersteuning Er is een duidelijke verschuiving zichtbaar van individuele naar groepsgerichte ondersteuning. Workshops, buurtcafés en lotgenotengroepen bereiken meerdere mensen tegelijk en bieden ruimte voor ontmoeting en herkenning. Tegelijkertijd is gewerkt aan nabijheid en toegankelijkheid, bijvoorbeeld via inloopspreekuren en de aanwezigheid van Tandem bij Buurtplaatsen in verschillende stadsdelen.

Versterkte samenwerking De inzet op informele zorg vraagt om intensieve samenwerking tussen organisaties. Deze samenwerking is versterkt en draagt bij aan het bereiken van diverse doelgroepen. Voorbeelden zijn de cursus Omgaan met een naaste met een psychische kwetsbaarheid (Tandem en Prezens), de Verhalenkaravaan (Tandem, Prezens, RIBW K/AM en Roads), cafés voor ouders met een zorgintensief kind (Tandem, STG en CJG), het symposium van de Alliantie Mentale Gezondheid Jeugd en bijeenkomsten met migrantenorganisaties zoals SSHO, Stichting Samen Haarlem en de Selimiye Moskee. Dat is juist zo belangrijk, want niet alles kan via beleid of gemeentelijke inzet worden opgelost en kent grenzen in wat kan worden beïnvloed. Ontwikkeling van respijtzorg Op gebied van respijtzorg zijn sinds 2019 belangrijke stappen gezet. Waar logeerzorg eerder nog weinig bekend was onder mensen die mantelzorgen en zorgprofessionals, is er inmiddels een stevig en regionaal gedragen aanbod. Er is structureel samengewerkt aan de ontwikkeling van logeerplekken met een mooi resultaat als gevolg. Kansen voor de toekomst De landelijke beleidscontext blijft in beweging. Het Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg (HLO)5, dat momenteel als onderhandelaarsakkoord voorligt, bevat voorstellen die mantelzorgondersteuning structureel willen verankeren.

Voorbeelden zijn betere informatievoorziening en ondersteuning bij regeltaken of emotionele ondersteuning en respijtzorg. Haarlem volgt deze ontwikkelingen en bereidt zich voor op een mogelijke verbreding van de opdracht.

2

Wat is mantelzorg - MantelzorgNL

3 Mantelzorg definitie - CZ 4

Mantelzorg - Rijksoverheid Het HLO werd op 10 juli 2025 ondertekend, wordt in het najaar via een schriftelijke raadpleging aan de leden van de VNG voorgelegd en op de najaars-ALV van november 2025 besproken. 5

6

Tot slot Zorgen voor een naaste is heel normaal. Mantelzorg is geen identiteit, maar een rol die mensen (tijdelijk) op zich nemen – naast werk, studie, ouderschap of andere verantwoordelijkheden. Juist om die combinatie mogelijk te maken, is het essentieel dat mensen die mantelzorgen ondersteund, gefaciliteerd en gewaardeerd worden. Denk aan mantelzorgvriendelijk personeelsbeleid, het verminderen van regeldruk, passende bejegening door professionals en ondersteuning vanuit zorgorganisaties.

7

3.

Ontwikkelingen en trends Dit hoofdstuk beschrijft de belangrijkste trends en uitdagingen binnen de mantelzorg in Haarlem en de regio Kennemerland. De inzichten zijn gebaseerd op onder meer het Regiobeeld en Regioplan IZA, het Actieprogramma Wonen en Zorg 2025-2030, rapportages van Buurts en de Trendrapportage van de gemeente. Deze trends en ontwikkelingen komen tevens overeen met de uitkomsten van de landelijke Branchemonitor 2022–2023 van MantelzorgNL, die het belang van continue aandacht voor mantelzorgondersteuning in beleid en praktijk onderstreept.6

3.1 Demografische ontwikkelingen Mensen die mantelzorgen vervullen een onmisbare rol in de zorg voor naasten. Steeds vaker gaat het om langdurige en intensieve zorgtaken, wat impact heeft op de balans tussen zorg, werk en sociaal leven. In Haarlem stijgt het aantal 85-plussers, een groep die gemiddeld een hoge zorgvraag heeft, van 3.449 in 2025 naar 6.176 in 2044. Tegelijk daalt het aantal potentiële mensen die mantelzorgen per oudere van 14 naar 9. Hierdoor komen steeds minder mensen beschikbaar om informele zorg te bieden, wat kan leiden tot een hogere belasting van bestaande mensen die mantelzorgen.7 We zien dat de ervaren overbelasting substantieel blijft. Na een duidelijke stijging in 2022 gaf in 2024, net als in 2023, ongeveer één op de vijf mensen die mantelzorgen aan (zeer) vaak overbelast te zijn. Deze ontwikkeling vraagt om aandacht, zeker in het licht van een toenemende zorgvraag en steeds complexere zorgsituaties. Door vergrijzing en de toename van chronische aandoeningen – ook wel multimorbiditeit – groeit de behoefte aan zorg, ondersteuning en aan mantelzorg. Mensen die mantelzorgen verrichten niet alleen praktische zorgtaken, maar coördineren ook zorg, bieden emotionele ondersteuning en voeren soms verpleegkundige handelingen uit.

Zonder passende ondersteuning leidt dit sneller tot overbelasting en onzekerheid.8 Tegelijkertijd zijn er onderzoeken die voorspellen dat het mantelzorgpotentieel minder sterk af zal nemen dan verwacht. Ouderen leven niet alleen langer, maar ook langer in goede gezondheid. Tussen 2003 en 2023 is de levensverwachting zonder ernstige lichamelijke beperkingen met gemiddeld 2,6 jaar toegenomen. Deze zogeheten ‘onafhankelijke jaren’ verschuiven naar een latere levensfase, wat de afhankelijkheidsdruk mogelijk kan verzachten en het beschikbare mantelzorgpotentieel minder sterk doet dalen dan verwacht.9

3.2 Positieve gezondheid in zorgzame gemeenschappen en wijken Haarlem zet, onder meer door de opdracht Gewoon in de Wijk, bewust in op het versterken van informele zorg en sociale netwerken. Deze beweging sluit aan bij de benadering van Positieve Gezondheid10, waarin eigen regie, veerkracht en participatie centraal staan. Mantelzorg wordt in dit licht niet alleen gezien als aanvulling op de formele zorg, maar ook als een bron van sociale verbondenheid en zingeving voor zowel de zorgvrager als de mens die mantelzorgt. 6

Rapportage Branchemonitor 2022-2023 - MantelzorgNL Mantelzorgcijfers terug te vinden op Haarlem in Cijfers 8 Regioplan IZA Kennemerland 9 Reable Nederland: Het andere verhaal over onze ouder wordende samenleving 10 Positieve Gezondheid 7

8

Daarbij zullen mensen die mantelzorgen (nog) vaker een verbindende rol vervullen tussen de zorgvrager en de formele zorg. Daarmee wordt hun inzet waardevoller, maar ook complexer en meer tijdsintensief. Mensen die mantelzorgen ondersteunen niet alleen praktisch, maar dragen ook bij aan het functioneren van het bredere netwerk rond de zorgvrager. Hiermee worden mensen die mantelzorgen ook steeds meer als volwaardig samenwerkingspartner gezien. Deze ontwikkeling vraagt om een omgeving waarin mensen die mantelzorgen zich gesteund voelen en waarin samenwerking tussen formele en informele zorg vanzelfsprekend is. Het Actieprogramma Wonen en Zorg zet onder andere in op het versterken van sociale netwerken in de wijk. In zorgzame wijken en gemeenschappen werken bewoners, professionals, vrijwilligers en organisaties samen aan een leefomgeving waar mensen zich gekend, betrokken en ondersteund voelen. Het uitgangspunt is dat mensen zo lang mogelijk zelfstandig en in verbinding met anderen kunnen blijven wonen en leven, met zorg en ondersteuning dichtbij. In deze wijken en gemeenschappen is aandacht voor ontmoeting, wederkerigheid en laagdrempelige hulp, wat de draagkracht van mensen die mantelzorgen vergroot en overbelasting helpt voorkomen.11 Deze aanpak weerspiegelt een bredere maatschappelijke beweging waarin zorg steeds meer verweven raakt met het leven in de wijk.

3.3 Digitalisering en mantelzorg Om de zorg te ontlasten wordt, naast de inzet op informele zorg, landelijk maar ook in Haarlem gezocht naar digitale oplossingen. Digitale zorgtoepassingen bieden nieuwe mogelijkheden om mensen die mantelzorgen beter te ondersteunen. Denk aan beeldbellen, monitoring op afstand en het digitaal afstemmen van zorgtaken binnen het netwerk. Deze toepassingen maken het mogelijk om betrokken te blijven, ook op afstand, en dragen bij aan flexibiliteit en meer regie in de zorgsituatie. Carenzorgt en De Mantelzorger App (zie afbeelding hieronder) zijn daar goede voorbeelden van. Veel mensen die mantelzorgen waarderen deze mogelijkheden en ervaren de innovaties als ondersteunend. Als gemeente ondersteunen we deze ontwikkeling waar mogelijk, onder andere via de transformatieplannen binnen het IZA. De toepassing van digitale mantelzorgondersteuning wordt op dit moment door Tandem onderzocht.

Gedeelde agenda en logboek De Mantelzorger App Toch brengt digitalisering ook nieuwe risico’s met zich mee. Niet iedereen die mantelzorgt beschikt over de vaardigheden of middelen om goed gebruik te maken van digitale zorg of ondersteuning. De inzet van technologie vraagt van mensen die mantelzorgen steeds vaker dat zij

11

9

Actieprogramma wonen en zorg 2025 - 2030 - Gewoon samen thuis

zorgtoepassingen coördineren, instellingen beheren of informatie digitaal delen. Dit leidt voor minder digitaal vaardige mensen tot extra belasting. "Hartstikke leuk, maar je belast mantelzorg weer met een extra stuk administratie … zoals bij bezoekersparkeren. Dat werd digitaal en ik wilde dat papieren ding houden. Eigenlijk moet de mogelijkheid blijven om het oude te kunnen blijven gebruiken." - Klankbordgroep Mantelzorg Alhoewel er binnen het IZA hard aan wordt gewerkt, blijft de implementatie van digitale hulpmiddelen - door een gebrek aan ondersteuning en passende infrastructuur - in de praktijk in de regio op dit moment nog achter. Ook aan de gegevensuitwisseling tussen zorg en welzijn wordt nog gewerkt, waardoor mensen die mantelzorgen niet altijd toegang hebben tot relevante informatie over hun naaste. 12 Door te blijven investeren in digitale toegankelijkheid en samenwerking tussen zorg en welzijn, kunnen we de kansen van digitalisering beter benutten. Zo wordt digitale ondersteuning een vanzelfsprekend onderdeel van het leven van mensen, net als mantelzorg dat is.

3.4 Woonbeleid en mantelzorg Naast technologische ontwikkelingen speelt ook de fysieke leefomgeving een belangrijke rol in de mogelijkheden van mensen die mantelzorgen. Woonbeleid en de druk op de woningmarkt beïnvloeden hoe zorg georganiseerd kan worden in de thuissituatie. Door de aanhoudende krapte op de woningmarkt is het voor veel mensen die mantelzorgen lastig om in de nabijheid van hun naaste(n) te (gaan) wonen. Dat maakt het combineren van zorgtaken met werk, gezin en eigen gezondheid complexer en vergroot de kans op overbelasting. In Haarlem wordt ingezet op het realiseren van mantelzorgvriendelijke woningen, om zorgbehoevenden en hun naasten te ondersteunen. Als deze woningen in eerder genoemde zorgzame wijken staan, kunnen ze elkaar versterken. Zo ontstaat op termijn een leefomgeving waarin mensen niet alleen in bredere netwerken voor elkaar zorgen, maar ook de mantelzorgdruk onderling beter kunnen dragen. Het verkrijgen en het uitvoeren van mantelzorg is een grond voor het verkrijgen van urgentie. In de huisvestingsverordening staat mantelzorg opgenomen als wettelijke urgentiecategorie in artikel 2.3.5 lid 1 sub b.

Hierbij dient wel te worden voldaan aan de voorwaarden als opgenomen in de verordening (mantelzorg wordt minimaal 8 uur per week verleend, dient te kunnen worden aangetoond met verklaring van huisarts, woonprobleem kan niet worden opgelost op andere manieren). Corporaties mogen hun huurders via de vrije ruimte bemiddelen naar woningen met specifieke kenmerken, zoals kangaroewoningen. Dit zijn woningen die bestaan uit één huis, maar die is opgesplitst in twee wooneenheden waarbij zorger en mantelzorgontvanger in een woning kunnen wonen, met verschillende adressen. Tegelijkertijd komt uit het regiobeeld en regioplan IZA naar voren dat de implementatie van passende woonvormen tot op heden achterblijft. Ook maken weinig mensen gebruik van ondersteunende regelingen, zoals de Blijverslening, terwijl deze juist bedoeld zijn om woningen levensloopbestendig te maken. Het plaatsen van een mantelzorgwoning kan in Haarlem vergunningsvrij en biedt kansen voor mensen die (gaan) mantelzorgen. Premantelzorgwoningen (een mantelzorgwoning waarbij met het oog op toekomstige mantelzorgrelatie een tijdelijke 12

Regiobeeld Kennemerland plus Haarlemmermeer

10

woning kan worden geplaatst) zijn in Haarlem niet toegestaan. Door de beperkte ruimte binnen de stedelijke omgeving worden hier voorlopig voor Haarlem geen spelregels voor ontwikkeld. Dat beperkt de beschikbare opties voor toekomstige mantelzorgsituaties enigszins, al wordt hier maar sporadisch naar gevraagd.13 "We wonen in een best drukke, volgebouwde stad. Al zouden we een mantelzorgwoning willen voor onze zoon, zou het niet eens passen. Verhuizen is ook geen optie." - Klankbordgroep Mantelzorg

Het regiobeeld wijst bovendien op gezondheidsverschillen tussen buurten en een tekort aan passende huisvesting voor ouderen. Ook hiervoor wordt samen met de partners in de regio het netwerk van professionals in de wijk versterkt, met oog voor de leefomgeving als basis voor gezondheid en informele zorg. Door ruimte te geven aan nieuwe woonvormen en betere ondersteuning rondom wonen, worden stappen gezet richting een woonomgeving die uitnodigt tot zorgen voor elkaar.

3.5 Mentale belasting De mentale belasting van mensen die mantelzorgen neemt toe, met name bij complexe zorgsituaties. Wanneer een sterk sociaal netwerk ontbreekt, kan vereenzaming en overbelasting ontstaan. Dat doet iets met de kwaliteit van de geboden mantelzorg. De toenemende zorgzwaarte in de thuissituatie maakt de behoefte aan mentale ondersteuning voor mensen die mantelzorgen urgenter.14In het bijzonder ervaren ouders van een zorgintensief kind vaak hoge mentale en emotionele belasting, omdat zij zorg combineren met opvoeding, werk en andere verantwoordelijkheden. De zorg is vaak langdurig en intensief en kan zwaar drukken op de onderlinge relatie. "Dit is een groep die onder veel belasting staat … vanwege de problemen die een kind kan hebben, in ons geval een kind met epilepsie. Dat geeft veel stress … waardoor je overbelast kan raken en je veel moeilijke momenten in de relatie met je partner hebt. Veel relaties redden het niet … dat is juist zo belangrijk omdat wij het zonder elkaar niet zouden kunnen. Dan zou ons kind het huis uit moeten want geen van ons beiden zou het dan nog op kunnen brengen." - Klankbordgroep Mantelzorg Om die reden is er steeds meer aandacht voor de psychische belasting van mensen die mantelzorgen.

In Haarlem en de regio zijn diverse initiatieven beschikbaar die ondersteuning bieden bij mentale druk, zoals gespreksgroepen, individuele coaching en trainingen gericht op balans en veerkracht. Deze voorzieningen dragen bij aan het versterken van de draagkracht van mensen die mantelzorgen en het voorkomen van overbelasting. Het is belangrijk dat dit aanbod goed vindbaar is en actief onder de aandacht wordt gebracht, zodat mensen die mantelzorgen de weg naar ondersteuning op tijd weten te vinden.

13 14

Actieprogramma wonen en zorg 2025 - 2030 - Gewoon samen thuis Regioplan IZA Kennemerland

11

Naast het bestaande aanbod is ook vroegsignalering van mentale belasting een belangrijk aandachtspunt. Door in een vroeg stadium signalen van overbelasting te herkennen, kan passende ondersteuning tijdig worden ingezet. Dat vraagt om goede informatievoorziening, educatie, emotionele ondersteuning en – waar nodig – begeleiding bij werk of andere levensdomeinen. Wanneer hulp pas komt op het moment dat de draaglast te groot is geworden, is herstel moeilijker en de druk op formele zorg groter. Vroegtijdige herkenning en ondersteuning zijn daarom essentieel om de inzet van mensen die mantelzorgen duurzaam te kunnen borgen.15

15

Regioplan IZA Kennemerland

12

4.

Ondersteunen en versterken Ondersteuning en versterken van mensen die mantelzorgen is een gezamenlijke opgave. Niet alleen zorg- en welzijnsorganisaties, maar ook werkgevers, scholen, overheden en de directe omgeving spelen hierin een rol. Daarbij is het belangrijk te erkennen dat de gemeente hierin niet alles kan oplossen of direct beïnvloeden. In Haarlem wordt op verschillende manieren gewerkt aan het versterken van de positie van mensen die mantelzorgen, zodat zij hun zorgtaken kunnen combineren met andere verantwoordelijkheden. De ondersteuning en versterking wordt beschreven aan de hand van vijf aandachtsgebieden: bewustwording en voorlichting, informatie en advies, groepsondersteuning, individuele ondersteuning en respijtzorg. Daarbij wordt een selectie van activiteiten en initiatieven toegelicht. Een belangrijk deel van deze ondersteuning wordt uitgevoerd door Tandem16, als onderaannemer van Buurts, maar ook andere partijen leveren hieraan een bijdrage. Ter ondersteuning van de vijf aandachtsgebieden is in Bijlage 2 een infographic opgenomen. Deze visuele weergave biedt een overzicht van ondersteunings- en waarderingsaanbod in Haarlem.

4.1 Bewustwording en voorlichting In Haarlem wordt op verschillende manieren gewerkt aan het vergroten van de bewustwording rondom mantelzorg, met een specifieke focus op professionals in zorg en welzijn. Tandem sluit aan bij teams van zorgprofessionals en bij netwerkbijeenkomsten om het gesprek aan te gaan over de positie en ondersteuningsbehoefte van mensen die mantelzorgen. Zo worden professionals beter toegerust om het perspectief van mantelzorg mee te nemen in hun werk. Ook andere partijen, zoals zorgorganisaties, wijkteams en vrijwilligersnetwerken, brengen het thema mantelzorg onder de aandacht binnen hun eigen werkpraktijk, middels ambassadeurs of aandachtsfunctionarissen. Door het onderwerp bespreekbaar te maken in uiteenlopende contexten – van huisartsenpraktijk tot buurthuis – groeit het maatschappelijk bewustzijn over mantelzorg en de ondersteuningsbehoefte die daarbij hoort. Tandem is aangesloten bij diverse netwerken, waaronder Palliatieve Zorg, Niet-aangeboren Hersenletsel en Kwetsbare Ouderen. Ook neemt Tandem deel aan regionale projecten zoals Kernteams in de Wijk, Jong en Dementie en Naastenparticipatie. Binnen deze samenwerkingen wordt structureel het perspectief van mantelzorg ingebracht: als partner in de zorg, met eigen kennis, ervaring en ondersteuningsbehoefte.

Daarnaast organiseert Tandem jaarlijks twee publiekscampagnes: de Week van de Respijt en de Week van de Jonge Mantelzorger. Deze campagnes dragen bij aan het zichtbaar maken van mantelzorg, het normaliseren ervan en stimuleren de maatschappelijke erkenning voor deze groep. De inzet op bewustwording is niet alleen een taak van één organisatie, maar een gezamenlijke beweging waarin verschillende partijen bijdragen aan herkenning, erkenning en ondersteuning van mensen die mantelzorgen.

16

Jaarverslag Haarlem 2024 - Tandem Mantelzorg

13

4.2 Informatie en Advies Voor informatie en advies kunnen mensen bij Tandem terecht, zij zijn op meerdere plekken in de stad zichtbaar en bereikbaar. In Haarlem Noord en Schalkwijk zijn laagdrempelige inloopspreekuren. Daarnaast zijn zij aanwezig bij de Buurtplaatsen van Buurts in Haarlem Zuidwest, Centrum en Oost. Inwoners kunnen daar zonder afspraak terecht voor informatie en advies van verschillende organisaties. Ook sluit Tandem aan bij bijeenkomsten waar mensen die mantelzorgen komen, zoals het Alzheimer Café en het Parkinson Café, om vragen te beantwoorden en ondersteuning toe te lichten. Digitale informatie is beschikbaar via meerdere platforms: www.tandemmantelzorg.nl: overzicht van het ondersteuningsaanbod voor mensen die mantelzorgen, inclusief individuele begeleiding, workshops, lotgenotengroepen, inzet van vrijwilligers en informatie voor professionals. www.jmz.nu: informatie voor en over jonge mensen die mantelzorgen en hun ondersteuners. www.helpenzorgen.nl: het regionale overzicht van respijtzorgmogelijkheden. www.eventandemen.nl: een hulpmiddel om mantelzorgtaken in kaart te brengen en het eigen netwerk te activeren. Mensen die mantelzorgen en bij Tandem zijn ingeschreven ontvangen een digitale nieuwsbrief, het Tandem Magazine.

Die bevat verhalen en informatie gericht op herkenning en verbondenheid, wat bijdraagt aan de zichtbaarheid van beschikbare ondersteuning en mensen die mantelzorgen laat zien dat zij er niet alleen voor staan. Daarnaast ontvangen zij de jaarlijkse uitnodiging voor de Dag van de Mantelzorg, welke in hoofdstuk vier terugkomt. "Dat ik van een ambtenaar te horen kreeg: heeft u wel zelf aan de Wmo gedacht? Hoezo? Ik heb zelf ook wel hulpvragen, maar nee. Dus ik vond dat wel mooi, dat iemand MIJ vroeg terwijl ik daar zat voor iemand anders.." - Klankbordgroep Mantelzorg

4.3 Groepsondersteuning Mensen die mantelzorgen hebben in Haarlem de mogelijkheid om deel te nemen aan workshops en lotgenotengroepen. De workshops zijn gericht op het versterken van kennis en vaardigheden, bijvoorbeeld over omgaan met dementie, het stellen van grenzen, veranderingen in de thuissituatie of het ondersteunen van iemand met psychische kwetsbaarheid. Lotgenotengroepen zijn beschikbaar voor naasten van mensen met uiteenlopende ziektebeelden, waaronder dementie, niet-aangeboren hersenletsel en psychische problemen. Er zijn specifieke groepen voor zonen en dochters, en een wandelgroep. Deze bijeenkomsten bieden ruimte voor ontmoeting, herkenning en het delen van ervaringen. Daarnaast is er in Haarlem Schalkwijk een tweemaandelijks buurtcafé voor mensen die mantelzorgen en in Haarlem Noord vindt tweejaarlijks een mantelzorgcafé plaats. Mensen die mantelzorgen zijn er in vele vormen. Niet alleen ouderen die voor een partner zorgen, maar ook ouders van een zorgintensief kind, jongeren die opgroeien met een zieke ouder, en naasten van mensen met psychische kwetsbaarheid. Deze groepen herkennen zich niet altijd in de term ‘mantelzorg’. Daarom is specifieke aandacht voor doelgroepen die minder makkelijk aansluiting vinden bij het bestaande aanbod. 14

Psychische kwetsbaarheid Voor naasten van mensen met een psychische kwetsbaarheid is er de Verhalenkaravaan: een plek voor ontmoeting, herkenning en erkenning. In een open setting wordt gedeeld wat vaak onuitgesproken blijft. Het taboe dat op psychische kwetsbaarheid rust, maakt dat veel mensen die mantelzorgen zich hierin alleen voelen. De Verhalenkaravaan laat zien dat ze er niet alleen voor staan. Ook Prezens, de preventietak van GGZ inGeest, biedt ondersteuning aan naasten van mensen met psychische kwetsbaarheid. Via bijeenkomsten, trainingen en spreekuren krijgen mensen die mantelzorgen handvatten aangereikt om beter om te gaan met stress, complexe situaties en communicatie binnen het gezin. De cursus Psychische problemen in de familie is gericht op bewustwording, informatie en het vergroten van veerkracht. Daarnaast bieden familiespreekuren ruimte voor vragen, zorgen en afstemming met professionals. 17 "… mensen met autisme [zijn] een hele specifieke doelgroep die gebruikmaken van mantelzorg en begeleiding. Die kan je niet in een hokje stoppen, geen autist is hetzelfde. Als de begeleiding wegvalt, … vallen ze in een diep gat, is alles ontregeld. Alle verandering betaal je een prijs voor die je op moet zien te vangen." - Klankbordgroep Mantelzorg

Ouders van een zorgintensief kind Tandem organiseert bijeenkomsten waarin ouders ervaringen kunnen delen en praktische informatie krijgen. Thema’s die spelen zijn bijvoorbeeld: Wat verandert er als mijn kind 18 wordt?, Hoe ga ik om met seksualiteit? en Wat kan het Centrum voor Jeugd en Gezin betekenen? De bijeenkomsten bieden naast informatie ook ruimte voor ontmoeting en een moment van rust. "Dit is misschien een kleinere groep dan mensen die zorgen voor een oudere of partner, daarom een groep die vaak vergeten wordt. […] Zelf kreeg ik recent last van reuma. Daar sta je dan, je kan niet alles meer, probeer dat maar eens aan je kind uit te leggen, die zelf ook nog een hele grote zorgvraag heeft. Dat is best wel heftig." - Klankbordgroep Mantelzorg Jonge mantelzorger Via de Coalitie Mentale Gezondheid Jeugd vraagt Tandem aandacht voor jonge mensen die mantelzorgen. Dit resulteerde onder meer in een symposium voor leerkrachten met workshops van Prezens en Tandem. Kikid ontwikkelde in samenwerking met Prezens en Tandem de les Sterrenstof: Ik heb zorgen, gericht op jongeren met een ouder met psychische problemen of verslavingsproblematiek (KOPP/KOV). De les is onderdeel van een digitaal lesprogramma voor het voortgezet onderwijs. Tijdens de Week van de Jonge Mantelzorger kunnen jongeren via Tandem een bon aanvragen voor een ijsje bij een lokale ijssalon.

De bonnen worden verspreid via scholen, Centra voor Jeugd en

17

Psychische problemen in de familie: stresshantering en communicatie - GGZ inGeest

15

Gezin en jongerenwerk. Professionals ontvangen een factsheet over het herkennen en ondersteunen van jonge mensen die mantelzorgen. Mensen met een migratieachtergrond Diverse maatschappelijke organisaties werken samen om ook mensen die zorgen voor iemand met een migratieachtergrond te bereiken. SSHO, Haarlem Samen, Delftwijk Hand in Hand, het Koerdisch Huis en Tandem organiseren bijeenkomsten waarin ruimte is voor ontmoeting, informatie en ondersteuning. Daarnaast sluit Tandem aan bij activiteiten van onder meer Alzheimer Nederland, Zorgbalans, Buurts en vrijwilligersorganisaties van mensen met een migratieachtergrond om aanwezig en aanspreekbaar te zijn voor mensen die mantelzorgen met een diverse culturele achtergrond.

4.4 Individuele Ondersteuning Mensen die mantelzorgen hebben persoonlijke ondersteuning nodig bij uiteenlopende vragen. Dit kan gaan om hulp bij regelzaken, het organiseren van respijtzorg, het voeren van familiegesprekken of het bieden van emotionele ondersteuning. Indien nodig kan door Tandem een mantelzorgmakelaar worden ingezet, die meedenkt en ondersteunt bij het afstemmen van zorg, werk en regelingen. Ook zorgorganisaties en de gemeente delen in deze brede verantwoordelijkheid. "Dit is zo belangrijk, want ik loop bij zoveel dingen vast. Daar word ik dan bij geholpen. [Bijvoorbeeld] mijn dochter moet gehaald en gebracht worden, … dat is best ingrijpend, je moet constant aan staan. Met de mantelzorgmakelaar heb ik daar fijne gesprekken over, en dan niet binnen 10 minuten, … ik kan altijd mijn hele verhaal doen. Ik heb geen familie die bij kan springen, [dus] ik ben blij dat mijn verhaal aangehoord wordt." - Klankbordgroep Mantelzorg Samen zorgen in de wijk Zorgorganisaties in Haarlem zien steeds meer het belang in van samenwerken met mensen die mantelzorgen. Een voorbeeld is het programma Samen Doen, waarmee Zorgbalans mensen die mantelzorgen als onmisbare partners in de zorg erkent. Zij stimuleert de samenwerking tussen cliënten, naasten en zorgprofessionals, zowel in de thuiszorg als binnen woonzorglocaties.

Mensen die mantelzorgen worden actief betrokken bij het opstellen en uitvoeren van het individueel zorgplan. Daarom biedt de zorgorganisatie ruimte om de inzet van naasten af te stemmen op wat zij kunnen en willen bijdragen, zonder dat het een verplichting wordt. Er is aandacht voor overleg, afstemming en het delen van zorgtaken op een manier die voor alle betrokkenen werkbaar is. Deze aanpak sluit aan bij het streven om de zorg dichtbij en in verbinding met het netwerk te organiseren.18 Parkeerabonnement mantelzorgen Mensen die mantelzorgen die buiten Haarlem wonen, maar zorgen voor een naaste in het centrum van de stad, kunnen in aanmerking komen voor een parkeerabonnement in een van de gemeentelijke parkeergarages. De gemeente vergoedt de kosten van het abonnement, zodat mantelzorg laagdrempelig en bereikbaar blijft.

18

Samen Doen - Zorgbalans

16

Digitaal parkeren Wanneer mantelzorg wordt verleend aan iemand met een Wmo- of Wet Langdurige Zorg (Wlz)indicatie, kan via de bezoekerspas extra parkeertijd worden toegekend. Voor mensen die mantelzorgen voor iemand die géén formele indicatie heeft, is een mantelzorgverklaring van Tandem voldoende om in aanmerking te komen voor een parkeervergunning. Mantelzorg en participatieverplichtingen De gemeente houdt bij de beoordeling van participatieverplichtingen in het kader van de bijstand rekening met mantelzorgtaken. Mantelzorguren tellen mee bij het bepalen van de belastbaarheid en inzetbaarheid. Afhankelijk van de situatie kan een (gedeeltelijke) vrijstelling van verplichtingen worden toegekend, zodat mensen die mantelzorgen voldoende ruimte houden om te zorgen én zelf in balans te blijven. Regie en coördinatie Kennemerhart betrekt mensen die mantelzorgen actief bij de ondersteuning van hun naaste. Samenwerking begint bij het cliëntleefplan, waarin zorgverleners samen met de cliënt en diens naasten afspraken maken over wensen, behoeften en rollen. 19 Daarnaast faciliteert Kennemerhart digitale communicatie via Carenzorgt, een beveiligd platform waarmee naasten het zorgproces kunnen volgen en contact houden met de zorgorganisatie. 20

4.5 Respijtzorg Respijtzorg biedt mensen die mantelzorgen tijdelijk verlichting van zorgtaken, essentieel om overbelasting te voorkomen en mantelzorg vol te kunnen houden. Dit kan variëren van ondersteuning door vrijwilligers tot tijdelijke logeerzorg. De website www.helpenzorgen.nl biedt een overzicht van het respijtaanbod in de regio, de financiering en contactpersonen. Respijtcoaches van Tandem houden deze informatie actueel, bieden advies op maat en bemiddelen bij het vinden van passende respijtzorg. Tijdens de jaarlijkse Week van Respijt wordt extra aandacht gevraagd voor het belang van tijd voor jezelf, met activiteiten zoals ontmoetingen, informatiesessies, ontspanningspodcasts, en gratis sportaanbod in samenwerking met SportCity en Servicepaspoort. Logeerzorg is een voorziening die in Haarlem zowel vanuit de Wmo als de Wlz geboden wordt om mensen die mantelzorgen te ontlasten. Om de toegankelijkheid en laagdrempeligheid te vergroten is logeerzorg vanuit de Wmo sinds 2024 als algemene voorziening beschikbaar. De respijtcoaches van Tandem coördineren de toegang tot logeerzorg in samenwerking met de betrokken zorgaanbieders: Kennemerhart, Sint Jacob, Zorgbalans en de Reigershoeve. Er is behoefte aan een afzonderlijk ‘logeerhuis’, met aandacht voor aankleding, activiteiten en een huiselijke sfeer. Hospice Haarlem e.o.

werkt aan de ontwikkeling hiervan in Haarlem of de nabije omgeving met daarin zes bedden voor hospicezorg en vier bedden voor logeerzorg. Na het afvallen van een eerdere locatie in Bloemendaal is inmiddels een geschikte plek gevonden in Aerdenhout. In 2024 en 2025 nam Haarlem deel aan een samenwerkingsproject gefinancierd door de Specifieke Uitkering Domein Overstijgend Samenwerken (SPUK DOS): logeerzorg, samen met Tandem, zorgaanbieders, het zorgkantoor en regiogemeenten. Binnen dit project kregen mensen die mantelzorgen na afloop van de logeerperiode training in vaardigheden of advies over hulpmiddelen die hen thuis kunnen helpen.

19 20

Mantelzorg bij Kennemerhart - Kennemerhart Carenzorgt bij Kennemerhart - Kennemerhart

17

Naast professionele respijtzorg, kunnen mensen die mantelzorgen ook een vrijwilliger inzetten. In Haarlem zijn verschillende organisaties actief zoals Tandem, STG, VWC/BUUV, Maatjes GGZ, Vitalis en Humanitas. Vanuit de visie van Buurts is het uitgangspunt dat iedereen mee kan doen in de wijk. Waar dit niet mogelijk is, wordt samengewerkt met partners zoals Zorgbalans, de Sociale Benadering, Stichting Zaaigoed, SIG en Ons Tweede Thuis.

18

5.

Waardering Ondersteuning en versterking van mensen die mantelzorgen gaat hand in hand met waardering. In Haarlem deze waardering zichtbaar verankerd in het beleid. Daarmee wordt erkend dat mantelzorg een rol is die velen vervullen, naast andere verantwoordelijkheden - een onderdeel van het leven. Waar sommige gemeenten kiezen voor een financieel mantelzorgcompliment, kiest Haarlem bewust voor een collectieve vorm van waardering. Sinds de decentralisatie van de AWBZ naar de Wmo in 2015 is, heeft de gemeenteraad in overleg met zorgaanbieders, de Participatieraad en andere betrokkenen, gekozen voor een breed toegankelijk ondersteuningsaanbod én een gezamenlijke waardering. Tot 2019 bestond deze waardering uit een voorstelling in de Philharmonie waarmee vooral de oudere, niet werkende doelgroep werd bereikt. Inmiddels wordt een gevarieerd programma geboden, gedurende de dag en avond, waardoor meer verschillende doelgroepen bereikt worden. De jaarlijkse Dag van de Mantelzorg vindt plaats in november en wordt georganiseerd door Tandem, in samenwerking met gemeenten in de regio. Mensen die mantelzorgen en bekend zijn bij Tandem, ontvangen een uitnodiging en kunnen deelnemen aan een breed programma met informatieve workshops, ontspannende wandelingen, films en andere activiteiten. De dag wordt goed gewaardeerd en levert positieve reacties op.

Tegelijkertijd is bekend dat waardering niet voor iedereen dezelfde vorm hoeft te hebben. De gemeente kiest voor deze collectieve benadering, in de wetenschap dat behoeften en voorkeuren kunnen verschillen. Waardering krijgt ook vorm door mensen die mantelzorgen actief te betrekken bij het beleid dat hen raakt. Het in gesprek gaan met mensen die mantelzorgen, en hen erkennen als ervaringsdeskundigen, is een manier om hun inzet serieus te nemen. De eerder genoemde Klankbordgroep Mantelzorg, waarin inwoners uit Haarlem en Zandvoort hun ervaringen en perspectieven delen, is daarvoor opgericht. De klankbordgroep levert waardevolle inzichten op over knelpunten en behoeften in de praktijk. Signalen die hieruit voortkomen worden meegenomen in de beleidsontwikkeling en het verbeteren van de dienstverlening van de gemeente. Daarnaast helpen de signalen om het aanbod beter te laten aansluiten op wat mensen die mantelzorgen daadwerkelijk nodig hebben. Haarlem blijft inzetten op structurele betrokkenheid van mensen die mantelzorgen bij beleidsvorming. "Ik had een keukentafelgesprek met een hele fijne meneer, waarin ik me echt gezien en gehoord voelde. De uitkomst was ik niet blij mee, maar het was een fijn gesprek." "Ik kreeg later een mail waarin het leek alsof de aanvraag niet eens gedaan was.

Toen had ik contact met iemand van de gemeente, begon ik te huilen en zij reageerde heel lief en met veel empathie. Die is er meteen achteraan gegaan en toen was het heel fijn dat mensen dan toch meedenken." - Klankbordgroep Mantelzorg

19

6.

Bijlagen 6.1 Bijlage 1: Wet en regelgeving Het begrip mantelzorg en instrumenten om mensen die mantelzorgen te ondersteunen komen terug in veel wet- en regelgeving, zoals de Wlz en de Wmo. Hieronder wordt dit globaal toegelicht. De Wmo geeft de gemeente de opdracht aandacht te besteden aan de manier waarop mensen die mantelzorgen en vrijwilligers worden ondersteund. In het onderzoek bij een aanvraag om een voorziening wordt niet alleen gekeken wat de persoon die mantelzorgt kan bijdragen aan de zorg, maar ook welke ondersteuning diegene zelf nodig heeft om die rol te kunnen vervullen. Mensen die mantelzorgen kunnen bijvoorbeeld gebruikmaken van respijtzorg (vervangende zorg voor de zorgvrager) zoals kortdurend verblijf in een zorghotel of dagopvang. Bedoeld om de persoon die mantelzorgt tijdelijk te ontlasten. De gemeente heeft ook de verantwoordelijkheid om ieder jaar vorm te geven aan een blijk van waardering aan de mensen die mantelzorgen. De gemeente bepaalt de vorm van de waardering zelf. De Wlz is bedoeld voor kwetsbare ouderen en mensen met een beperking die langdurige zorg nodig hebben. Professionals stellen een zorgplan op en de persoon die mantelzorgt kan hierbij worden betrokken. Belangrijk is de samenwerking tussen professionals, cliënt en degene die mantelzorgt. De Participatiewet heeft als doel mensen aan het werk te krijgen.

Op grond van deze wet mogen gemeenten mensen met een uitkering vragen om een tegenprestatie. Als iemand mantelzorg verleent kan de gemeente deze uren als tegenprestatie rekenen. Mensen die mantelzorgen, die zorgen voor een kind dat onder de Jeugdwet valt, kunnen gebruikmaken van respijtzorg. Kortdurend verblijf voor kinderen met een beperking, stoornis of aandoening valt ook onder deze wet. Via de Zorgverzekeringswet worden de verpleging en verzorging aan huis gefinancierd. Sommige zorgverzekeraars vergoeden geheel of gedeeltelijk vormen van respijtzorg, vaak opgenomen in aanvullende pakketten. Middels de Wet arbeid en zorg hebben mensen die mantelzorgen recht op zorgverlof als zij zorgen voor een (zieke) partner, kind of ouder. Respijtzorg wordt vanuit verschillende regelingen gefaciliteerd: • Vanuit Wmo (kortdurend verblijf, dagbesteding en vele vormen van informele respijtzorg in de sociale basis); • Vanuit de Wlz, als de zorgvrager zelf zorg krijgt vanuit de Wlz. In dat geval kan de persoon die mantelzorgt een indicatie voor respijtzorg aanvragen bij het CIZ (met een inkomensafhankelijke eigen bijdrage); • Vanuit de aanvullende verzekering: Sommige zorgverzekeraars vergoeden respijtzorg geheel of gedeeltelijk binnen de aanvullende verzekering.

20

6.2 Bijlage 2: Infographic: ondersteuning, versterking en waardering in Haarlem

21

6.3 Bijlage 3: Mantelzorgcijfers in Haarlem Met de Inwonerspeiling worden verschillende Haarlemmers gevraagd naar hun ervaringen met mantelzorgen. In 2024 gaven 401 van de deelnemers van die peiling aan mantelzorger te zijn. De grafiek hier naast toont hoe vaak zij aangeven zich overbelast te voelen. De meerderheid ervaart dit af en toe (onregelmatig) (36,7%), terwijl een aanzienlijk deel dit vaak (10,1%) of zeer vaak (7,5%) ervaart. Slechts een klein deel van hen geeft aan nooit overbelasting te voelen (13,5%). Dit onderstreept het belang van passende ondersteuning en aandacht voor mentale belasting.

Een volgende vraag schetst in hoeverre mensen die mantelzorgen bekend zijn met de organisatie Tandem. Slechts 26,9% van de respondenten geeft aan Tandem goed te kennen en te weten waarvoor men er terecht kan. Nog eens 19,1% kent alleen de naam, maar weet niet precies wat Tandem doet. Meer dan de helft van hen (54,0%) kent Tandem helemaal niet.

Deze derde grafiek illustreert hoe bekend mensen die mantelzorgen, die aangeven zich (zeer) vaak overbelast te voelen, met Tandem zijn. Dat is hoger dan gemiddeld: 30,6% weet goed waarvoor zij er terecht kunnen. Tegelijkertijd kent nog altijd 43,1% deze organisatie helemaal niet. Dit onderstreept het belang van gerichte communicatie en ondersteuning, juist naar deze zwaar belaste groep.

22

Tandem ondersteunde in 2024 784 mensen die mantelzorgen individueel en 488 mensen die mantelzorgen in de regio in groepsverband. In onderstaande grafiek is de verdeling naar stadsdeel terug te zien.

De in 2024 ondersteunde mensen die mantelzorgen zijn onder te verdelen in verschillende leeftijdsgroepen. Te zien is dat een kwart 60-70 jaar is en een kwart 70-80 jaar. Minder dan 5% is jonger dan 40 jaar.

23

6.4 Bijlage 4: Reactie op de conceptnota - Participatieraad Haarlem *Onderstaande reactie is gegeven op een conceptversie van bovenstaand stuk. Op- en aanmerkingen zijn zo veel mogelijk overgenomen en verdere vragen zijn in reactie beantwoord. d.d. dinsdag 3 juni 2025

Fijn dat we gevraagd zijn om onze zienswijze op deze nota te kunnen geven. De nota is goed leesbaar en begrijpelijk. Wij herkennen de ontwikkelingen en trends die in deze nota zijn weergegeven en vinden het positief dat het gemeentebestuur aandacht heeft voor mantelzorg en mantelzorgers. Wij hebben veel waardering voor het werk dat Tandem verzet op dat terrein en krijgen van mantelzorgers signalen dat de ondersteuning van Tandem zeer gewaardeerd wordt. Onderstaand geven we wat punten aan die ons inziens aandacht verdienen. Op pag. 4 troffen wij de volgende opmerking aan: ‘Om dit te realiseren werd onder andere ingezet op een nauwere samenwerking tussen de gemeente en zorgprofessionals zoals huisartsen en wijkverpleegkundigen.’ Deze beoogde nauwere samenwerking juichen wij toe, maar constateren ook dat dit doel nog niet Haarlem-breed bereikt is. We zouden graag meer inzicht willen hebben in de stappen die zijn ondernomen om die samenwerking te stimuleren en welke resultaten daarmee bereikt zijn. Ook op pag. 4 wordt de Klankbordgroep Mantelzorg vermeld. Wie maken deel uit van deze groep en wat doet de Klankbordgroep? Op pag. 6 wordt geschreven over Zorgzame wijken.

Wij denken dat een zorgzame wijk, waarin bewoners, professionals, vrijwilligers en organisaties samenwerken aan een leefomgeving waar mensen zich gekend, betrokken en ondersteund voelen slechts voor een enkele wijk of buurt op middellange termijn een haalbaar streven is. Het zal een flinke inspanning vergen om zorgzame wijken tot stand te brengen in alle wijken en buurten van Haarlem. Wordt daar bij de plan- en beleidsvorming rekening mee gehouden? Is er voor deze ontwikkeling geld gereserveerd? En hoe en waar wordt dat ingezet? De inzet van digitalisering lijkt ons op korte en middellange termijn haalbaar te zijn. Zijn over de toepassing van digitale ondersteuningsmiddelen meer gegevens bekend? Er wordt geschreven over trainingen voor minder digitaal vaardige mantelzorgers. Is daar al ervaring mee? Wat zijn de resultaten? Door wie worden die trainingen verzorgd? Op pagina 7 wordt de voor ons onbekende term premantelzorgwoning gebruikt. Het lijkt ons goed om even toe te lichten wat daar onder verstaan wordt. Op pagina 8 wordt de term preventieve ondersteuning gebruikt. Wat moeten wij ons, naast voorlichting, daarbij voorstellen? Met vriendelijke groet, Namens de werkgroep Zorg en Welzijn van de PR Haarlem

24

Dit is een uitgave van gemeente Haarlem, 8 september 2025

Tekst: R. R. van Loon Fotografie: Jurriaan Hoefsmit, ________________________________ Postbus 511 2003 PB Haarlem Tel. 14 023 haarlem.nl 25