2 Bijlage 1 Kaderstellende startnotitie spoorwegovergang Westergracht

Spoorwegovergang Westergracht Kaderstellende startnotitie

Gemeente Haarlem 28 augustus 2024

Project Opdrachtgever

Document Status Datum Referentie

Projectcode Projectleider

Spoorwegovergang Westergracht gemeente Haarlem

Kaderstellende startnotitie Ongecontroleerd (aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend) 20 juni 2023 -

2017501712 Edwin Koenen

Goedgekeurd door

Edwin Koenen Liane van der Hek-Vermeer Hans Vermeulen

Paraaf

HVe

Auteur(s) Gecontroleerd door

INHOUDSOPGAVE

1

SCOPEBEPALING PROJECT

5

1.1

Aanleiding project

5

1.2

Doel project

5

1.3

Afbakening

5

2

UITGANGSPUNTEN, RANDVOORWAARDEN EN DILEMMA’S

7

2.1

Uitgangspunten en randvoorwaarden

7

2.2

Dilemma’s

7

3

OMGEVING EN RAAKVLAKKEN

9

4

HOOFDKEUZES EN KADERSTELLING

10

4.1

Conflictanalyse

10

4.2

Afweging en advisering

10

4.3

Varianten

10

5

PARTICIPATIE EN INSPRAAK

15

5.1

Strategie vanuit initiatieffase

15

5.2

Participatie- en inspraakstrategie

15

6

RISICO’S

16

7

FINANCIËN

17

7.1

Budget

17

8

JURIDISCH

18

8.1

Eigendomsgrenzen

18

8.2

Bestemmingsplannen

18

8.3

Vergunningeninventarisatie

18

9

PLANNING EN VERVOLG

19

Laatste pagina

19

Bijlage(n) -

Aantal pagina's

1 SCOPEBEPALING PROJECT 1.1

Aanleiding project

ProRail heeft in 2017 voor de overweg aan de Westergracht bij het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat een aanvraag ingediend in het kader van het voormalige Landelijke Verbeterprogramma Overwegen (hierna te noemen LVO) om de veiligheid en de doorstroming op de overweg te verbeteren. Deze aanvraag is geaccepteerd en daarom is er in 2018 door Arcadis een Integrale probleemanalyse opgesteld voor deze overweg. Parallel hieraan heeft de gebiedsontwikkeling Plaza West voor een extra dimensie gezorgd omdat er een extra uitweg voor logistiek verkeer benodigd was die ten oosten van de overweg op de Westergracht moest uitkomen. Resultaat van de probleemanalyse is een overwegontwerp waarin zowel de Gemeente Haarlem als ProRail zich ambtelijk in kunnen vinden. In samenwerking met ProRail is er een grondige risicoanalyse uitgevoerd door een ingenieursbureau, waarbij twee punten zijn behandeld: 1. Het verbeteren van de onveilige situatie op het spoor als gevolg van de uitweg Calvijnlaan. 2. Het verbeteren van de overige veiligheidsaspecten op en rondom het spoor. De uitweg van de Calvijnlaan wordt aangepakt door de gemeente. ProRail en de gemeente, passen de overweg en de directe omgeving aan. Voor deze verbetering van de veiligheid hebben de gemeente en het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat financiële middelen vrijgemaakt.

Inmiddels is het LVO overgegaan in Structurele Overwegen Verbeteraanpak (SOVA) en ondanks de bezuiniging die ProRail heeft moeten doorvoeren is de overweg Westergracht binnen het programma behouden.

1.2

Doel project

De veiligheid op en in de directe nabijheid van de overweg verbeteren.

1.3

5 | 19

Afbakening

Het project Spoorwegovergang Westergracht betreft de overweg en de directe omgeving. Dit zijn

de aanzetten naar de overweg, de aansluiting van de Westerstraat en de uitweg Calvijnlaan. De projectgrenzen zijn weergegeven in figuur 1.

Figuur1, Projectgrens Spoorwegovergang Westergracht.

6 | 19

2 UITGANGSPUNTEN, RANDVOORWAARDEN EN DILEMMA’S 2.1

Uitgangspunten en randvoorwaarden

De spoorwegovergang te laten voldoen aan de vigerende veiligheidsnormen en voorschriften voor weginrichtingen is het uitgangspunt van dit project. Uit de risicoanalyse is gebleken dat er voor het verbeteren van de verkeersveiligheid op en in de directe nabijheid van de overweg Westergracht, twee zaken dienen te worden onderscheiden: 1. De eerste zaak is de onveilige situatie die in het recente verleden is ontstaan als gevolg van de uitweg Calvijnlaan. 2. De tweede zaak is het veiligheidsrisico op en rond de overweg Westergracht als gevolg van de inrichting van de overweg zelf en de directe omgeving. Zaak 1: Aanpassen uitweg Plaza West voor vrachtverkeer (Calvijnlaan – Westergracht)

De ontwikkeling van Plaza West is een vastgoedontwikkeling geweest buiten de gemeente om, dus door een ontwikkelaar op basis van een omgevingsvergunning. Hierdoor heeft er geen projectgroep van de gemeente deelgenomen aan het begeleiden van de bouw en inrichting van de openbare ruimte eromheen. De ontwikkelaar heeft zonder instemming van ProRail de huidige uitweg van de Calvijnlaan aangelegd, waarbij geen rekening is gehouden met de eisen vanuit ProRail. De gemeente heeft de onjuiste aanleg niet tijdig onderkend. De hierdoor ontstane situatie beïnvloedt de veiligheid van de overweg zeer nadelig. Het aanpassen van deze uitweg vergt geen grote infrastructurele aanpassing en een aanpassing van het bestaande verkeersbesluit niet noodzakelijk. ProRail heeft deze aanpassing als randvoorwaardelijk gesteld voor de uitvoering van de herinrichting van de overweg. Zaak 2: Herinrichting overweg Westergracht en directe omgeving

Voor het verbeteren van de veiligheid op en in de directe nabijheid van de overweg Westergracht is een ontwerptraject gestart om te bepalen op welke wijze de overweg Westergracht, na de aanpassing van de Calvijnlaan, aan alle veiligheidsvoorschriften kan voldoen. Dit schetsontwerp dient als basis voor de verdere uitwerking. ProRail heeft ingenieursbureau Arcadis aangesteld om het ontwerp van de overweg verder uit te werken. Om het ontwerpproces, en zeker ook de uitvoering, efficiënt te laten verlopen en de kans op omissies in de raakvlakken te minimaliseren zal de gemeente Arcadis ook vragen om een offerte uit te brengen voor het ontwerp en voorbereiding van de werkzaamheden in directe omgeving van de overweg.

2.2

Dilemma’s

Voor het verbeteren van de veiligheid op en in de directe nabijheid van de overweg zullen een reeks aan maatregelen worden uitgevoerd. Twee belangrijke (mogelijk zelfs de twee meest belangrijke maatregelen) vormen dilemma’s die worden opgelost: 1.

Uitweg Calvijnlaan:

7 | 19

Tijdens de ontwikkeling van Plaza West is de uitweg van de Calvijnlaan onjuist aangelegd. Er is gezamenlijk met de eigenaar van Plaza West gekeken naar mogelijke aanpassingen van de uitweg om een veilige situatie te creëren voor de spoorwegovergang. De eigenaar van Plaza West heeft aangegeven geen medewerking te willen verlenen aan het aanpassen van deze uitweg. De gemeente voert gesprekken om deze impasse met de eigenaar op te lossen, zodat de uitweg kan worden aangepast vóórdat de overige werkzaamheden aan de spoorwegovergang plaatsvinden. Eventueel worden dwingende maatregelen voorgesteld. 2.

Aansluiting Westerstraat op Westergracht: Om de spoorwegovergang Westergracht veiliger te maken, is het noodzakelijk om het gemotoriseerd verkeer dat vanuit de Westerstraat komt niet in de directe nabijheid van de overweg in te laten voegen op de Westergracht. Dit vereist een verkeersbesluit. Door het afsluiten van de Westerstraat moet de verkeerscirculatie in het achterliggende gebied Leidse buurt worden aangepast. Het verkeerscirculatieplan voor deze buurt is in 2023 aangepast en hierin is het afsluiten van de Westerstraat toen niet meegenomen, omdat de doorgang van het voorliggende project toen nog niet duidelijk was. De vereiste aanpassing is inpasbaar in de verkeerscirculatie, maar zal naar verwachting door een aantal bewoners niet gewaardeerd worden.

8 | 19

3 OMGEVING EN RAAKVLAKKEN Het grootste deel van de maatregelen maken de situatie veiliger zonder dat deze een grote invloed hebben op de omgeving. De hiervoor benoemde dilemma’s vormen beide de belangrijkste raakvlakken met de omgeving, zijnde: - Aanpassing uitweg Calvijnlaan Dit raakvlak bevindt zich op de aanpassing van de huidige weginrichting op grondgebied van Plaza West en de gemeente. - Afsluiting Westerstraat van Westergracht Dit raakvlak vereist een aanpassing van het verkeerscirculatieplan uit 2023 en heeft een directe impact op de bewoners van de Leidse buurt omdat het gemotoriseerde verkeer de bestaande aansluiting van de Voorzorgstraat op de Westergracht zal moeten gebruiken (circa 200m in zuidoostelijke richting).

9 | 19

4 HOOFDKEUZES EN KADERSTELLING 4.1

Conflictanalyse

In beginsel is door ProRail een risicoanalyse op de overweg uitgevoerd. Hieruit bleek dat de overweg Westergracht moest worden aangemerkt als potentieel onveilig. Vervolgens is onderzocht welke maatregelen er genomen moesten worden om het risicoprofiel te beperken en de situatie op en in de directe nabijheid van de overweg te laten voldoen aan de vigerende eisen voor overwegen en wet- en regelgeving voor de inrichting van verkeerswegen.

4.2

Afweging en advisering

De risicoanalyse, ontwerprichtlijnen en wet- en regelgeving hebben geleid tot één schetsontwerp voor de overweg (door ProRail) en twee schetsontwerpvarianten voor de directe omgeving (door gemeente). In alle varianten is noodzakelijkerwijs gestreefd naar het creëren van meer overzicht nabij de overweg, minder kans op opstoppingen op de overweg en minder oneigenlijke verkeersbewegingen op en in de directe nabijheid van de overweg. Het belangrijkste verschil tussen de varianten met betrekking tot de directe omgeving is de positionering van de oversteek voor fietsers en voetgangers. Enerzijds wil de gemeente fietsers en voetgangers zoveel als mogelijk faciliteren, waaronder voorrang bieden en zo min mogelijk om laten fietsen of lopen, anderzijds dient veiligheid geboden te worden aan alle verkeersdeelnemers.

4.3

Varianten

Naar aanleiding van de knelpunten die uit de probleemanalyse naar voren kwamen, zijn door ProRail en de gemeente varianten uitgewerkt voor het aanpassen van de overweginrichting en de directe omgeving. In de basis draagt ProRail zorg voor het ontwerp en realisatie van de overweg en de gemeente voor de openbare ruimte in de directe omgeving van de overweg. Beide ontwerpen dienen naadloos op elkaar aan te sluiten en zorgen tezamen voor de gewenste verbetering van de veiligheid. Uit de risicoanalyse van ProRail kwam naar voren dat, naast de uitweg Calvijnlaan, een van de belangrijkste probleempunten de aansluiting van de Westerstraat op de Westergracht is. De aansluiting ligt (van oudsher) zeer dicht op de overweg en geeft ontruimings- en veiligheidsknelpunten op de overweg. Ook zijn er allerlei oneigenlijke verkeersbewegingen geconstateerd die een relatie hebben met de aansluiting Westerstraat. Daarom is in het SOVAontwerp de opheffing van de aansluiting van de Westerstraat op de Westergracht voor gemotoriseerd verkeer opgenomen. Het afsluiten van deze aansluiting voor gemotoriseerd verkeer leidt tot een overzichtelijkere overwegsituatie en een sterke toename van de veiligheid op en rond de overweg. De ontsluiting binnen de woonbuurt is nog steeds mogelijk via de parallelweg langs de Westergracht en de aansluiting bij de Voorzorgstraat.

De Westerstraat en de parallelweg langs de Westergracht zijn op dit moment geschikt voor tweerichtingsverkeer, in de vervolgfase wordt verder onderzocht of het mogelijk is om hier éénrichtingsverkeer in te stellen.

10 | 19

Figuur 2, Ontwerp overweg door ProRail In het ontwerp van ProRail wordt de huidige fietsstrook aan de noordzijde van de overweg vervangen door een in twee richtingen te berijden fietspad. Het noordelijk gelegen vrijliggende voetpad en het zuidelijk gelegen vrijliggende fiets- en voetpad blijven gehandhaafd, maar worden qua overweginrichting kleinschalig aangepast. Om de extra ruimte op de overweg voor het tweerichtingenfietspad te kunnen creëren, is ervoor gekozen om de huidige middenberm in de rijbaan op te heffen en ter hoogte van de overweg de oorspronkelijke twee rijstroken van de Westergracht als één rijbaan uit te voeren. Omdat een slechte ontruiming van een overweg kan leiden tot een aanrijding van een wegvoertuig en/of weggebruiker door een trein is in dit ontwerp voorgesteld om de bestaande fietsoversteken over de Westergracht en De Ruijterweg op te heffen en om op de Westergracht centraal één nieuwe fiets- en voetgangersoversteek (uit de voorrang) te creëren die op meer dan 27 meter afstand ten oosten van de overweg komt te liggen. Dit laatste kan echter niet in combinatie met de uitweg Calvijnlaan uitgevoerd worden. De uitweg Calvijnlaan op de Westergracht dient in de basis gefaciliteerd te worden. Echter de huidige afstand tot de overweg en de draaicirkel waarin vrachtwagens in moeten voegen op de Westergracht zijn te krap.

Dit zorgt geregeld voor een slechte ontruiming van de overweg. In ontwerpvariant 1 voor de directe omgeving is de uitweg Calvijnlaan met een ruimere bochtstraal ingepast op de locatie van de fiets- en voetgangersoversteek uit het ontwerp van ProRail. De afstand tussen overweg (profiel van vrije ruimte van het meest oostelijk gelegen spoor) en de uitrit Calvijnlaan (meest westelijke rand van de uitweg ter hoogte van de rijbaan) bedraagt dan 27 meter. De afstand tot het spoor en de grotere bochtstraal nemen de onveiligheid op de overweg als gevolg van de uitweg in voldoende mate weg. De fiets- en voetgangersoversteek komt dan tussen deze uitweg en de Menno Simonszweg te liggen, circa 200m ten zuidoosten van de overweg. Hierbij kunnen zowel fietsers als voetgangers in twee fasen de Westergracht oversteken. Om opstoppingen van verkeer op de Westergracht op de overweg te voorkomen dienen fietsers en voetgangers hierbij voorrang te verlenen aan het verkeer op de Westergracht. Tussen de overweg en de fietsoversteek over de Westergracht is het zuidelijk van de Westergracht gelegen fietspad officieel in één richting (van west naar oost) te berijden. Het fietspad tussen de fietsoversteek en de Menno Simonszweg wordt een in twee richtingen te berijden fietspad.

11 | 19

Figuur 2, Wegontwerp ontwerpvariant 1.

In de tweede variant van de uitweg Calvijnlaan bedraagt de afstand tussen het profiel van vrije ruimte (directe spooromgeving) van het meest oostelijk gelegen spoor en de meest westelijke rand van de uitweg (ter hoogte van de rijbaan) 33 meter. Tevens is de bochtstraal van de uitweg in het ontwerp veel groter gemaakt waardoor vrachtwagens vloeiender en vlotter de rijbaan van de Westergracht op kunnen draaien. De afstand tot het spoor en de grotere bochtstraal nemen de onveiligheid op de overweg als gevolg van de uitweg in voldoende mate weg. Tussen de overweg en de uitweg is ruimte gecreëerd voor een fiets- en voetgangersoversteek. Hiermee kunnen fietsers en voetgangers in twee fasen de Westergracht oversteken. De afstand tussen het profiel van vrije ruimte van het meest oostelijk gelegen spoor en de meest westelijke rand van de fietsoversteek bedraagt ruim 21 meter. Dit voldoet aan de regelgeving van ProRail rond overwegen. Hiermee wordt voorkomen dat fietser en voetgangers circa 200m om moeten fietsen en lopen. Tevens maakt dit ontwerp het onaantrekkelijk voor fietsers en voetgangers om de overweg diagonaal over te steken. Fietsers en voetgangers die de rijbanen van de Westergracht willen oversteken dienen voorrang te verlenen aan het gemotoriseerd verkeer op de Westergracht om opstoppingen van verkeer op de Westergracht komend vanaf de overweg te voorkomen.

Het zuidelijk gelegen fietspad tussen de overweg en de nieuwe fietsoversteek is in één richting te berijden. Tussen de fietsoversteek en de Menno Simonszweg zal het fietspad zodanig aangepast worden dat deze in twee richtingen kan worden bereden.

12 | 19

Figuur 3, Wegontwerp ontwerpvariant 2.

In deze ontwerpvariant van de uitweg Calvijnlaan en de openbare ruimte in de directe omgeving van de overweg is rekening gehouden met de ombouw van de overweg. Ook is in het ontwerp een hekwerk in de middenberm van de Westergracht opgenomen en zijn schampblokken in combinatie met hoge RWS-banden in de buitenbocht van de uitweg toegevoegd. Beide maatregelen dienen zoveel mogelijk te voorkomen dat gemotoriseerd verkeer vanaf de Calvijnlaan niet de verplichte rijrichting volgt.

4.4. Conclusie Het ontwerp van de overweg gecombineerd met de wegontwerpvariant 2 is de meest veilige en voor fietsers en voetgangers meest comfortabele oplossing. De belangrijkste maatregelen die nodig zijn om de overweg weer verkeersveilig te maken zijn: 1. De aansluiting tussen de Westerstraat en de Westergracht wordt afgesloten voor gemotoriseerd verkeer. Hiervoor is een verkeersbesluit nodig. 2. De huidige fietsstrook aan de noordzijde van de overweg wordt vervangen door een tweerichtingsfietspad. 3. Om de extra ruimte voor het tweerichtingsfietspad te kunnen creëren is ervoor gekozen om de huidige middenberm in de rijbaan op te heffen en ter hoogte van de overweg de oorspronkelijke twee rijstroken van de Westergracht uit te voeren als één rijbaan. 4. De bestaande fietsoversteek op de De Ruijterweg wordt opgeheven, de bestaande oversteek op de Westergracht wordt vervangen door één nieuwe tweerichtingsfiets- en voetgangersoversteekplaats (geen voorrang) tussen de uitweg van de Calvijnlaan en het spoor. Het verlenen van voorrang door fietsers en voetgangers aan het verkeer op de Westergracht is noodzakelijk omdat de ontruiming van de overweg anders alsnog gehinderd kan worden. 5. Het zuidelijk gelegen fietspad van de Westergracht is vanuit de De Ruijterweg tot aan de oversteek op de Westergracht in éénrichting te berijden.

Tussen de oversteek en de Menno Simonszplein is het fietspad in twee richtingen te berijden. Met deze uitgangspunten wordt het ontwerpproces vervolgd.

13 | 19

14 | 19

5 PARTICIPATIE EN INSPRAAK 5.1

Strategie vanuit initiatieffase

In de initiatieffase is ontwerpvariant 2 besproken met de politie, fietsersbond en de bereikbaarheidsambassadeur. De bewoners van de Leidse buurt en ondernemers van Plaza West zijn nog niet meegenomen het participatieproces. De bewoners en ondernemers worden na de startnotitie op de hoogte gebracht van het ontwerp en de vervolgstappen van het HCCP-proces midden impact.

5.2

Participatie- en inspraakstrategie

Het deel van de participatie in dit geval is dat het ontwerp vooral uitgelegd zal worden aan de bewoners en bedrijven langs de Westergracht. Besloten is deze communicatie te starten na de startnotitie. Er kan namelijk niet iets wezenlijks wijzigen vanuit de spoorweg- en verkeersveiligheid

15 | 19

6 RISICO’S Risico/gebeurtenis

Oorzaak

Gevolg

Beheersmaatregel

de eigenaar van de uitrit Calvijnlaan werkt niet mee aan het aanpassen van de Calvijnlaan.

De eigenaar is in conflict met de gemeente op andere projecten. Hierdoor wil hij ook niet meewerken met het aanpassen en veiliger maken van de Calvijnlaan en spoorwegovergang. Om de veiligheid van de spoorovergang te verbeteren moet de Westerstraat afgesloten worden voor gemotoriseerd verkeer. Door omstandigheden wordt de spoorwegovergang in zijn geheel of gedeeltelijk niet aangepast, waardoor er een onveilige situatie blijft bestaan. De eigenaar werkt niet mee aan het aanpassen van de uitrit en de gemeente heeft geen juridische middelen om de uitrit te laten aanpassen

De onveilige situatie bij de spoorwegovergang wordt niet opgelost.

Juridisch uitzoeken of de uitrit afgesloten kan worden wegens veiligheid reden.

De buurt maakt bezwaar tegen het verkeersbesluit om de Westerstraat af te sluiten.

De buurt goed uitleggen waarom dit gebeurt en tijd reserveren voor bezwaarprocedures

De spoorwegovergang blijft onveilig.

Procedures en proces goed op elkaar afstemmen zodat de situatie veiliger wordt.

De gemeente loopt een financiële bijdrage mis van 600k.

Alle juridische mogelijkheden uitzoeken en proberen in gesprek te komen met de eigenaar.

De materialen kunnen niet tijdig worden geleverd

De uitvoering kan niet starten tot dat en duidelijkheid is over de slagbomen. Er liggen kabels en/of leidingen in de weg van de werkzaamheden

Op tijd de slagbomen reserveren of bestellen.

De buurt is het niet eens met het ontwerp omdat de Westerstraat afgesloten wordt voor gemotoriseerd verkeer. De spoorwegovergang wordt niet aangepast en/of niet volledig aangepast.

Als de uitrit van de Calvijnlaan niet wordt aangepast krijgt de gemeente geen financiële bijdrage van ProRail omdat de spoorwegovergang nog steeds onveilig is. De levering van de slagbomen duurt langer. Er worden onbekende kabels en leidingen aangetroffen

16 | 19

Uit de klic-melding komen kabels en leidingen waarvan de eigenaar onbekend is.

Er moet uitgezocht worden of de kabels of leidingen nog in gebruik zijn en/of er achterhaalt kan worden wie de eigenaar is.

7 FINANCIËN 7.1

Budget

Voor het realiseren van het gehele project een budget nodig van € 2.452.123,-. Uit het Structurele Overwegen Verbeteraanpak (SOVA) stelt Het Ministerie van IenW en ProRail een bijdrage beschikbaar van € 600.000 voor het verbeteren van de veiligheid op en ronde de spoorwegovergang Westergracht. In de kadenota 2024 is het overige bedrag vastgesteld.

17 | 19

8 JURIDISCH 8.1

Eigendomsgrenzen

De Calvijnlaan en een deel van de Westergracht zijn geen eigendom van de gemeente. Het deel van de Westergracht waar de rijbaan met bermen ligt wordt al jaren door de gemeente beheerd en onderhouden en functioneert als openbaar terrein. De gemeente kan de inrichting van dit deel kan bepalen en noodzakelijke aanpassingen kan doen voor de veiligheid van de weggebruikers. Echter het doorvoeren van deze noodzakelijke aanpassing zou leiden tot een onbruikbare uitrit omdat deze dan niet meer aan zou sluiten op het deel van de uitrit dat op grond in eigendom van Plaza West ligt.

8.2

Bestemmingsplannen

Voor het veiliger inrichten van de spoorwegovergang en omgeving is geen bestemmingsplanwijziging nodig.

8.3

Vergunningeninventarisatie

Na de startnotitie worden alle benodigde vergunningen in kaart gebracht.

18 | 19

9 PLANNING EN VERVOLG

Fase Definitie Ontwerp

Voorbereiding

Realisatie

Tussenresultaten/Producten Startnotitie incl. - PvE schets Participatie en communicatie Vrijgave Voorlopige ontwerp (VO) inspraak Inspraak Vaststellen Definitief Ontwerp (DO) Opstellen Uitvoeringsontwerp en gunningen uitvoeringsopdracht Realisatie Revisie en opleverdossier Evaluatie

Bevoegdheid College stelt vast

Planning Q3 2024 Q4 2024 Q2 2025 Q2 2025 Q4 2025 Q1-Q2 2026

Q3 2026 Q1 2027 Q2 2027

De bovenstaande planning is afgestemd met ProRail. De planning kan daarom geen uitloop hebben.

19 | 19

Bijlage(n)

I

BIJLAGE: VOORKEURSVARIANT ONTWERP 2