2 Bijlage 1 Haarlems Erfgoed, Verbindende kracht in de stad (2024-2034)

Voor zorgvuldige omgang met erfgoed is het essentieel dat erfgoedwaarden goed en vanuit de daarvoor bestaande vakdisciplines (zoals archeologie, historische geografie, bouwhistorie, tuinhistorie en architectuurhistorie) in beeld gebracht worden. De gemeente heeft al veel geïnventariseerd en gewaardeerd op gebouwniveau. De monumenten en beeldbepalende panden zijn, met uitzondering van de periode na 1965 grotendeels in beeld. Voor de historische geografie en het stadslandschap is het rapport Dit is Haarlem, Cultuurhistorische Hoofdstructuur van de stad opgesteld. Dit beschrijft de kernkwaliteiten van verschillende ruimtelijk en cultuurhistorisch samenhangende gebieden en de ruimtelijke structuren met bijzondere cultuurhistorische waarden: de ‘lange lijnen’ waarlangs Haarlem zich ontwikkeld heeft en de groengebieden rondom Haarlem.

Stimuleringsregeling Historische Winkelpuien Historische puien zijn voor de uitstraling van de winkelstraten van grote waarde. Door betimmering of wijzigingen van de pui is in de loop van de tijd veel kwaliteit verloren gegaan. Daarom worden eigenaren die hun historische pui herstellen, door de gemeente ondersteund. Ondersteuning bestaat uit het opstellen van een inspiratiedocument op basis van een bouwhistorische verkenning, met een advies waarin de uitgangspunten voor het herstel of verbetering van de winkelpui zijn aangegeven en een subsidie voor het ontwerp en de realisatie (tot maximaal 50% van de kosten en tot € 15.000,- per pand).

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

30

Een aantal onderwerpen is nog niet of onvoldoende in beeld en zal de komende jaren specifieke aandacht krijgen bij het inventariseren en waarderen. Dit is belangrijk vanwege de erfgoedwaarden en/of omdat hier grote ruimtelijke opgaven spelen. Het gaat in ieder geval om: • bouwhistorie; • de omgeving van een monument; • bebouwing en stedenbouw uit de periode na 1965 (post 65) en als aandachtsgebied aangewezen waardevolle wijkjes en wederopbouwgebieden; • groen erfgoed, zoals parken en de historische geografie van het buitengebied; • de historische binnenstad; • openbare ruimte in de beschermde gezichten en langs de lange lijnen; • historische interieurs en kleur.

Haarlem zal de kennis van de inventarisatie- en waarderingsprojecten beschikbaar maken. Bijvoorbeeld door het toevoegen van digitale inspiratie- en informatielagen aan de cultuurhistorische hoofdstructuur, en door het creëren van (digitale) toe­ganke­lijkheid voor erfgoeddata (gegevens Kernregistratie en erfgoedkaarten).

4.4 Erfgoed en het omgevingsplan Met het inwerkingtreden van de Omgevingswet vormt het omgevingsplan het centrale instrument van de lokale erfgoedzorg. Het bevat de regels waarmee concrete plannen beoordeeld en getoetst worden. Gemeenten moeten in het omgevingsplan rekening houden met het belang en behoud van cultureel erfgoed. Dit kan gaan om beschermen maar ook om het bieden van ruimte voor verandering. De regels moeten worden opgesteld op basis van een inventarisatie en analyse van het aanwezige beschermde en onbeschermde erfgoed.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

31

Huis ter Kleef Op 16 juni is door het Team Erfgoed van de gemeente Haarlem de kennisbijeenkomst ‘Huis ter Kleef, herontdekt’ georganiseerd. Hieraan namen naast experts van Team Erfgoed onder andere deskundigen van de Archeologische Werkgroep Haarlem en de RCE deel. Ook waren er deelnemers van de Natuur-en Milieueducatie en de Stichting Haarlemmer Kweektuin, waarin ondernemers en vrijwilligers van de Klevertuinen zijn vertegenwoordigd. Tijdens deze bijeenkomst stond de vraag centraal: “Hoe kunnen we het Huis ter Kleef, dat een bijzondere plek in de geschiedenis van de stad inneemt, weer een plaats geven in het Haarlem van nu en de toekomst? En hoe kunnen we het verhaal van de kasteelbewoners weer levend maken”? Een van de conclusies van de bijeenkomst was dat het verhaal en de plek van het Huis ter Kleef in de Kweektuinen momenteel onvoldoende tot hun recht komen. Dit was ook het beeld bij de bezoekers van de manifestatie die in het kader van de Nationale archeologiedagen 2023 op het terrein van de Haarlemmer Kweektuin werd gehouden. Alle betrokkenen hebben de wens uitgesproken om hier samen verder mee aan de slag te gaan.

4.4.1 Omzetten van de bestaande regelingen en nieuwe eisen Het omgevingsplan neemt de bepalingen uit de huidige bestemmingsplannen over, zoals archeologische (verwachtings-)waarden en de bescherming van landschappelijke en stedenbouwkundige waarden in door het Rijk aangewezen beschermde stadsgezichten. Ook de regelingen voor beeldbepalende panden (zogenaamde orde 2 panden) en bouwhistorische waarden worden omgezet naar het omgevingsplan. Maar het omgevingsplan is uitgebreider dan de huidige bestemmingsplannen. Nieuw is onder meer dat in het omgevingsplan ook de aanwijzing van (gemeentelijke) monumenten geregeld wordt (nu op basis van de gemeentelijke Erfgoedverordening) en dat rekening gehouden moet worden met de (negatieve) effecten die ingrepen in de omgeving van een monument op dat monument kunnen hebben. Het vormgeven van de erfgoedregels in het omgevingsplan vraagt de komende jaren inzet en capaciteit van de gemeente. Bestaande regels moeten goed landen in het omgevingsplan en als gevolg van

wettelijke verplichting moeten nieuwe regels ontwikkeld worden. Ook zal in relatie tot het omgevingsplan nagedacht moeten worden over het vergemakkelijken van vergunningen, gekoppeld aan publieksinformatie (zie hieronder).

4.4.2 Beschermen waardevol erfgoed Naast de omzetting van de bestaande regelingen en het voldoen aan de nieuwe eisen wordt in het omgevingsplan ook waardevol maar nu nog niet of voldoende beschermd erfgoed geborgd. Dit betreft een aantal specifieke erfgoedonderwerpen: • de beeldbepalende panden; • de actualisatie van de archeologische bescherming en een procedure voor archeologische (vondst-) meldingen; • bouwhistorische waarden Spaarndam; • de aanwijzing van nieuwe gemeentelijke monumenten (waaronder uit de wederopbouwperiode); • Post 65 architectuur en stedenbouw; • Groen erfgoed. • Hiernaast gaat het om gebiedsgerichte actualisaties van het omgevingsplan voor: • de binnenstad; en

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

32

Erfgoed visualiseren Op verschillende manieren kan erfgoed bijdragen aan de kwaliteit van nieuwe ontwikkelingen, bijvoorbeeld door de geschiedenis of eigenheid van de plek zichtbaar te houden, of nieuw karakter en kwaliteit toe te voegen. Soms zijn erfgoedstructuren of -elementen uitgangspunt en inspiratiebron bij de ruimtelijke inrichting van een ontwikkellocatie. Ook kan er een ‘herinnering’ gemaakt worden aan een niet meer zichtbaar of verdwenen historisch element. Voorbeelden hiervan zijn de stadspoorten in het plaveisel van de Kruisstraat en Jansstraat, de inrichting van de parkeergarage aan de Dreef, de loop van de Haarlemse beek door de binnenstad en straatnamen die verwijzen naar archeologische vondsten in de Zuiderpolder.

• waardevolle erfgoedgebieden (waaronder lange lijnen, bijzondere stedelijke ensemble en wederopbouw aandachtsgebieden, zie ook de Beleidsen waardenkaart Erfgoed en Ruimte). Aan deze gebiedsgerichte actualisaties gaat het maken van een cultuurhistorische waardenstelling van de binnenstad en het opstellen van transformatiekaders voor waardevolle erfgoed gebieden vooraf.

4.4.3 Publieksinformatie In het omgevingsplan ontstaat meer ruimte om activiteiten vergunningvrij te maken. De regels daarvoor worden ‘aan de voorkant’ gegeven. De gemeente toetst dan niet meer maar kan wel achteraf handhaven. Zover willen we het liever niet laten komen. Daarom zal Haarlem de komende jaren vooraf maximale duidelijkheid geven over wat er op een bepaalde plek volgens het omgevingsplan wel en niet mag. We zullen publieksinformatie opstellen, zoals een richtlijn voor veel voorkomende ingrepen aan orde 2 panden en wat te doen bij het stuiten op archeologische vondsten.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

33

4.5 Uitvoeringsagenda erfgoed en leefomgeving intensieve inzet

gemiddelde inzet

beperkte inzet

2024 2025

2026 2027 2028

Doelstelling

Aanpak

Actie

Erfgoedwaarden worden gericht ingebracht bij maatschappelijke opgaven en ruimtelijke ontwikkelingen.

Haarlem maakt zo veel mogelijk vooraf inzichtelijk of wordt ingezet op het borgen van erfgoedwaarden, het ontwikkelen met behulp van erfgoed, dan wel het inzetten van erfgoed als inspiratiebron.

Opstellen procesafspraken over de brede erfgoedadvisering door gemeente en Adviescommissie Omgevingskwaliteit.

Erfgoed voegt effectief waarde toe aan de omgevings­ kwaliteit.

Haarlem zet erfgoedwaarden proactief in en geeft inzicht in de transformatieruimte en ontwikkelprincipes van waardevolle gebieden en structuren. Ontwikkelingen worden ‘erfgoedinclusief’ gemaakt.

Voor waardevolle gebieden en structuren werken we met ontwikkelprincipes en transformatiekaders.

Beleidskaart Erfgoed en ruimte en Archeologische Beleidskaart Haarlem gebruiken voor brede erfgoedadvisering.

Ontwikkelprojecten maken we erfgoedinclusief zoals het terugbrengen van historische kleuren op bruggen en zoeken externe cofinanciering (zoals de Erfgoed Deal). Doorontwikkelen van de Stimuleringsregeling Historische Winkelpuien met kleur en gevelbeeld, evaluatie in 2026.

Erfgoedwaarden zijn voor iedereen inzichte­lijk en goed (digitaal) ontsloten.

Haarlem inventariseert en waardeert haar erfgoed, aanvullen van hiaten en nieuwe thema's.

Inventariseren bouwhistorische waarden Spaarndam en de betekenis van de omgeving voor monumenten. Inventariseren erfgoedwaarden Post 65 en groen erfgoed, bijzondere stedelijke ensemble (zoals waardevolle wijkjes) en wederopbouw aandachtsgebieden. Nader inventariseren erfgoedwaarden in de historische binnenstad. Inventariseren erfgoedwaarden openbare ruimte in beschermde gezichten en lange lijnen. Kleurhistorisch onderzoek en onderzoek historische interieurs.

Haarlem publiceert de resultaten van inventarisaties en waarderingen.

Publiceren van digitale inspiratie- en informtielagen.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

34

intensieve inzet

gemiddelde inzet

beperkte inzet

2024 2025

2026 2027 2028

Doelstelling

Aanpak

Actie

Erfgoedwaarden zijn verankerd in het omgevings­plan.

Haarlem laat de bestaande erfgoedregels goed landen in het omgevingsplan en zorgt dat ze voldoen aan nieuwe wettelijke verplichtingen.

Bijdragen vanuit erfgoed aan de omzetting van de huidige regels naar het omgevingsplan, waaronder de omgeving van een monument.

Haarlem stelt regels op m.b.t. specifieke erfgoedthema's.

Parapluplan behoud omgevingskwaliteit Haarlem met bescherming beeldbepalende panden en actualisatie archeologische bescherming. Aanwijzing van nieuwe gemeentelijke monumenten, waaronder uit de wederopbouwperiode. Bouwhistorie regeling voor Spaarndam in het omgevingsplan. Beschermende regeling voor erfgoed uit de Post 65-periode, groen erfgoed en bijzondere stedelijke ensembles in het omgevingsplan.

Haarlem maakt, waar daar aanleiding voor is, gebiedsgerichte actualisaties van het omgevingsplan.

Gebiedsgerichte actualisatie van het omgevingsplan m.b.t. de binnenstad.

Gebiedsgerichte actualisatie van het omgevingsplan m.b.t. waardevolle erfgoedgebieden, zoals lange lijnen en wederpbouw aandachtsgebieden.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

35

5 Erfgoed en duurzaamheid

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

36

Het derde grote thema van het Haarlemse erfgoedbeleid is ‘erfgoed en duurzaamheid’. Erfgoedzorg is in essentie duurzaam omdat het instandhouding en hergebruik nastreeft en de bestaande omgeving als uitgangspunt neemt. Tegelijk ligt er een grote opgave voor het energetisch verduurzamen van monumenten en beeldbepalende panden en het werken aan een aardgasvrije en klimaatadaptieve stad. Dit hoofdstuk beschrijft op welke manier de gemeente Haarlem met haar erfgoedbeleid bijdraagt aan de duurzaamheidsopgaven. Eerst wordt ingegaan op het energetisch verduurzamen van monumenten en de manieren waarop de gemeente eigenaren van deze monumenten ondersteunt bij vaak complexe en dure maatregelen die de monumentale waarden behouden. Vervolgens wordt beschreven hoe Haarlem de verduurzaming van erfgoed wil versnellen door te werken met kansrijke clusters. Omdat ontwikkelingen op het gebied van verduurzaming snel gaan, zet de gemeente steeds in op kennisontwikkeling en innovatie. In de laatste paragraaf wordt beschreven waarom Haarlem erfgoed ziet als sleutel voor de verduurzaming van de stad als geheel. De historische stad biedt tal van voorbeelden om de fysieke leefomgeving weerbaarder en veerkrachtiger te maken. Die zullen de komende jaren worden onderzocht. Zo kunnen de lessen die de historische stad ons leert, worden gebruikt bij de huidige opgaven.

5.1 Energetisch verduurzamen van monumenten Energetisch verduurzamen van monumenten is nodig vanuit klimaatdoelstellingen en voor het aantrekkelijk houden van monumenten. Het gaat hierbij om isolatiemaatregelen, duurzame installaties en het opwekken van schone energie. De gemeente Haarlem stimuleert de energetische verduurzaming van monumenten met als doel een zo optimaal mogelijke energiehuishouding met behoud van erfgoedwaarden. Het gaat om een goede balans tussen energie-efficiëntie, kostenefficiëntie en behoud van monumentale waarden. Omdat elk monument anders is, is verduurzaming maatwerk.

5.1.1 Ondersteunen van monumenteneigenaren Het energetisch verduurzamen van monumenten is niet eenvoudig. Daarom staat bij de ondersteuning vanuit de gemeente de eigenaar centraal. De gemeente heeft hierin stappen gezet. Er is onder andere geïnvesteerd in een Monumentenloket, vooroverleg, kennisontwikkeling en op eigenaren

Opgaven en mogelijkheden In de Routekaart Verduurzaming Monumenten heeft de erfgoedsector in het kader van het Klimaatakkoord afgesproken te komen tot 40% CO2-reductie in 2030 en 60% in 2040 als gemiddelde over alle monumenten. Dit betekent een grote opgave. In de Haarlemse Transitievisie Warmte wordt een gebiedsgerichte aanpak voorgesteld voor het aardgasvrij maken. Ook verduurzaamt Haarlem haar eigen vastgoed waaronder een groot aantal monumenten. Landelijk is het nodige onderzoek gedaan naar de aanpak van verduurzaming van monumenten en knelpunten hierbij. In technische zin is het goed mogelijk om monumenten te verduurzamen. Wel vraagt dit een zorgvuldige aanpak waarbij een goede balans ontstaat tussen energie-efficiëntie (CO2 reductie), kosten-efficiëntie en behoud van monumentwaarden. Maatregelen moeten integraal bekeken worden, o.a. om de bouwfysische balans goed te houden en vochtproblemen te voorkomen. Van groot belang is dat er voldoende kennis bij de gemeente aanwezig is en wordt aangeboden ter begeleiding van eigenaren. Onderzoek laat zien dat belemmeringen bij het verduurzamen van monumenten niet zozeer worden veroorzaakt door de wet- en regelgeving, maar meer te maken hebben met o.a. communicatie en kennis van eigenaren.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

37

gerichte communicatie, zoals de Week van Duurzame Monumenten (in samenwerking met de RCE en het ABC Architectuurcentrum Haarlem). Op het gebied van regelgeving zijn de mogelijkheden voor het plaatsen van zonnepanelen in het beschermd stadsgezicht verruimd en de mogelijkheden inzichtelijker gemaakt met een Kansenkaart zonne-energie. De komende jaren zal Haarlem individuele eigenaren nog meer ondersteunen. De gemeente wil de verschillende stappen in het proces van verduurzaming beter begeleiden, het handelingsperspectief van de eigenaar vergroten en belemmeringen zoveel mogelijk wegnemen. We doen dit door een samenhangend pakket van kennis en kunde, communicatie, proces en regelgeving en onder­ steuning met middelen.

5.1.2 Aanbieden van kennis en informatie Het verduurzamen van monumenten is voor eigenaren vaak een ingewikkeld traject. Haarlem zet in op het aanbieden van een ‘helpende hand’ door ondersteuning met kennis en kunde. Het monumentenloket wordt verder uitgebouwd met advisering gericht op duurzaamheidsmaatregelen. Dit gebeurt door de inzet van een gemeentelijke DuMo-coach met specifieke kennis en ervaring op het gebied van de verduurzaming van monumenten. De gemeente biedt mogelijkheid voor vooroverleg over concrete plannen voorafgaand aan de formele procedure. Daarnaast wordt monumenteigenaren hulp geboden door het aanbieden van laagdrempelige

informatie, zoals een digitaal stappenplan voor verduurzaming van een monument. De gemeente zal een communicatiestrategie opstellen om eigenaren te bereiken en de digitale vindbaarheid van informatie te verbeteren. De communicatie is ook gericht op promotie van verduurzaming van monumenten, bijvoorbeeld door een website met voorbeelden, tentoonstellingen en voortzetting van de Week van Duurzame Monumenten.

5.1.3 Eenvoudiger proces en regelgeving Verduurzaming van monumenten is maatwerk. Tegelijk wil de gemeente zoveel mogelijk duidelijkheid bieden door vooraf inzichtelijk te maken wat mogelijke maatregelen zijn en hoe afwegingen gemaakt worden. Daarom is het Afwegingskader voor duurzaamheidsmaatregelen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed als uitgangspunt vastgesteld voor monumenten in Haarlem. Het afwegingskader geeft eigenaren vooraf duidelijkheid over de wijze waarop de gemeente de afweging tussen erfgoedwaarden en verduurzaming maakt bij maatregelen zoals venster-, gevel, dak- en vloerisolatie. De monumentenrichtlijnen worden hiernaast geactualiseerd.

Duurzame toekomst voor het Rosenstock Huessy Huis Een mooi voorbeeld van een verduurzaamd monument is het huis van de voormalige binnenhuisvader en -moeder van het complex Rosenstock-Huessy uit 1750. Het complex, dat al eeuwenlang is ingericht om kwetsbare Haarlemmers te helpen, bestaat uit allerlei gebouwen en een kapel rond twee binnentuinen. In 1972 is het van de sloop gered door vier stellen die er een levendige woongroep van maakten. Sinds 2015 is het complex van Stadsherstel dat het gefaseerd verbouwt en verduurzaamt zodat het nog eeuwen mee kan. Het pand is grondig geïsoleerd, heeft duurzame warmtebronnen in plaats van gas en er liggen zonnepanelen buiten het zicht op de daken.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

38

Vereenvoudigen proces voor duurzaamheidsmaatregelen Met Pré Wonen is voor woningen in de Patrimoniumbuurt als pilot een alternatief proces voor vergunningaanvragen ontwikkeld. Omdat het hier vergelijkbare woningen betreft kan voorafgaand aan de formele aanvraag voor specifieke uitgewerkte duurzaamheidsmaatregen beoordeeld worden of deze wel of niet mogelijk zijn. Het gaat dan bijvoorbeeld om isolatieglas van een bepaalde dikte of om een specifiek soort dakisolatie. Bij deze beoordeling wordt o.a. gekeken naar monumentwaarden en bouwfysische gevolgen van de maatregelen en wordt advies gevraagd aan de Adviescommissie Omgevingskwaliteit. Als een duurzaamheidsmaatregel eenmaal beoordeeld is, wordt dit opgenomen in sneltoetscriteria. Voldoet een formele aanvraag aan deze criteria dan kan versneld, zonder weer een uitgebreide beoordeling te maken, getoetst worden. Niet alleen kan dan sneller vergund worden ook geven deze sneltoets­ criteria eigenaren vooraf duidelijkheid over een aantal concrete duurzaamheidsmaatregelen. In de uitvoeringagenda is opgenomen dat verder onderzocht wordt hoe voor specifieke duurzaamheidsmaatregelen het proces van vergunningaanvragen vereenvoudigd kan worden. Naast sneltoetscriteria hangt dit samen met de inrichting van vaktafels waarop de integrale advisering in het vergunningsproces kan plaatsvinden.

Haarlem onderzoekt de mogelijkheden voor het vereenvoudigen van het proces voor specifieke duurzaamheidsmaatregelen zoals vensterisolatie of vloerisolatie. Voor complexmatig gebouwde panden is een pilot gedaan om het proces van vergunningverlening eenvoudiger en sneller te maken voor eigenaren, zie ook tekstkader. De ontwikkelingen met betrekking tot zonne-energie in beschermde stadsgezichten en op monumenten worden gevolgd. Zo nodig wordt het beleid daarop aangepast. Ook wordt gewerkt met pilotprojecten waarin samen met eigenaren ervaring opgedaan wordt.

wat mogelijke duurzaamheidsmaatregelen zijn voor een specifiek monument in relatie tot kosten, energiebesparing en monumentale waarden. Dit is vaak een eerste aanzet tot de verduurzaming van een monument. Ook ondersteunt de gemeente bij specifieke projecten zoals mogelijkheden voor zonne-energie op kerkgebouwen en legplannen voor zonnepanelen gekoppeld aan collectieve inkoopacties.

5.1.4 Kosten laag houden Verduurzamen van monumenten is vaak complex en duur. De gemeente helpt eigenaren de kosten zo laag mogelijk te houden. Voor het monumenten­ aspect van duurzaamheidsmaatregelen bij gemeentelijke monumenten en het plaatsen van zonne­panelen brengt de gemeente geen leges in rekening. Advies bij het monumentenloket en vooroverleg over concrete duurzaamheidsplannen is gratis. Hiernaast wordt maatwerkadvies voor verduurzaming van gemeentelijke monumenten beschikbaar gesteld. Deze zogenaamde DuMo-scans brengen in beeld

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

39

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

40

erfgoedzorg. Daarom is het van groot belang dat de medewerkers die belast zijn met deze VTH-taken, goed op de hoogte zijn van de regels rondom erfgoed. Niet alleen voor zover dit monumenten betreft, maar ook ten aanzien van de beeldbepalende panden (orde-2 panden). Door middel van interne training en opleiding worden alle medewerkers belast met de VTH-taken hierin op regelmatige basis (bij-)geschoold.

5.3 Versnellen door clustering

5.2 Versterken dienstverlening Om de dienstverlening te versteken en initiatiefnemers zoveel mogelijk te informeren wordt ingezet op vooroverleg. In een vooroverleg wordt door vergunningverleners in samenspraak met erfgoedadviseurs geadviseerd op de haalbaarheid (kansrijkheid) van een initiatief. Door middel van vergunningverlening, toezicht en handhaving (VTH) wordt uitvoering gegeven aan de

De ambities met betrekking tot de energietransitie naar een aardgasvrije stad vragen om een versnelling van de verduurzaming, ook bij monumenten. Om hier stappen in te maken in balans met erfgoedwaarden wordt naast ondersteuning van individuele eigenaren ingezet op versnelling door een gebiedsen clustergerichte aanpak. Door kansrijke clusters te bepalen (bijvoorbeeld a.d.h.v. gebouwtypen, eigendomssituatie, gebouwcomplexen) kijkt Haarlem waarmee de verschillende doelgroepen ondersteund kunnen worden en wat er nodig is om belemmeringen weg te nemen. Te denken valt hierbij aan een ‘ontzorgingsprogramma’ waarbij eigenaren ondersteund worden in de verschillende stappen van de klantreis. Voor deze clustergerichte aanpak stelt de gemeente een strategie met plan van aanpak op. Ervaring wordt opgebouwd in verschillende pilotprojecten. Ook de omgang met monumentaal gemeentelijk

Erfgoed en circulariteit In feite zijn we in de monumentenzorg al decennia bezig met dit onderwerp, omdat monumenten bij uitstek circulair zijn. Sterker nog, de moderne circulaire economie kan veel leren van hoe we omgaan met erfgoed. Zaken als duurzaam (her)gebruik van materialen en gebouwen en het uitgangspunt dat sloop pas een optie is als alle vormen van behoud zijn onderzocht, staan centraal. Monumenten zijn door hun lange levensduur ook vele malen duurzamer dan nieuwbouw. Neven- of herbestemming met behoud van kwaliteiten heeft de voorkeur, evenals een functie die zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke functie blijft, zodat zo min mogelijk aanpassingen nodig zijn en de oorspronkelijke kwaliteit behouden blijft. Om circulariteit een extra impuls te geven maken we een agenda erfgoed en circulariteit. Thema’s hierbij zijn: •B  ehoud van gebouwen met oorspronkelijke functie; •H  erbestemming met passende functies in plaats van sloop / nieuwbouw; • Reversibele aanpassingen dus omkeerbaar zodat een volgende ingreep of herbestemming ook mogelijk is; •G  ebruik van afbreekbare, circulaire en lokale materialen bij onderhoud en aanpassingen; • Hergebruik vrijkomende (historische) bouwmaterialen.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

41

vastgoed en ondergronds erfgoed in relatie tot de energietransitie komt hierbij aan de orde.

5.4 Kennisontwikkeling en innovatie Ontwikkelingen op het gebied van verduurzaming gaan snel. Dit geldt ook voor het verduurzamen van erfgoed, zowel wat betreft de technische innovatie als de ontwikkeling van nieuwe (beleids)instrumenten. Het is daarom belangrijk de kennis en kunde actueel te houden door in te zetten op kennis­ ontwikkeling en innovatie. Dit doet de gemeente door het starten van pilot­ projecten die innovatief zijn op het gebied van verduurzaming van erfgoed, circulariteit en klimaatadaptatie. De gemeente maakt een Agenda erfgoed en circulariteit met acties voor het stimuleren van herbestemming van gebouwen en hergebruik van historische bestrating en bouwmateriaal. Hiernaast wordt kennis opgehaald en gedeeld door actief te participeren in (landelijke) netwerken zoals de Routekaart Verduurzaming Monumenten | Duurzaam Erfgoed en Federatie Grote Monumentengemeenten — Website van de Federatie Grote Monumentengemeenten, het Steunpunt Monumenten en Archeologie Noord-Holland. Zo mogelijk wordt (mee)gewerkt aan publicaties voor vakdeskundigen en een breed publiek.

5.5 Verduurzamen van de leefomgeving Met de strategische keuzes in de omgevingsvisie maakt Haarlem werk van een van de grootste ruimtelijke opgaven van deze tijd: het verduurzamen

van de fysieke leefomgeving. Het vergroenen en vernatten van de stedelijke omgeving leidt tot minder hittestress en maakt Haarlem minder kwetsbaar bij extreme weersomstandigheden. De energietransitie vraagt ruimte, zowel boven- als ondergronds, die in de bestaande stad moet worden gevonden. En de mobiliteit moet duurzamer: zoveel mogelijk te voet, met de fiets, of met het openbaar vervoer. Haarlem ziet erfgoed als sleutel voor de verduurzaming van de stad. De historische stad biedt tal van voorbeelden om de fysieke leefomgeving weerbaarder en veerkrachtiger te maken. De samenhang tussen de stad en haar natuurlijke omgeving was vroeger veel vanzelfsprekender dan nu. Denk bijvoorbeeld aan waterdoorlatende straatinrichting afgestemd op de samenstelling van de ondergrond. Aan de vaak verdwenen waterkelders, watergangen, duikers, overkluizingen, waterkeringen, vijvers en vestingwerken. En de historische lommerrijke kades en andere groenstructuren. Zie ook het project Stadsgenese, Cultuurhistorie en het natuurlijke systeem als gids voor klimaatadaptatie en stedelijke ontwikkeling waarin o.a. voor Haarlem de relatie in beeld is gebracht van het natuurlijke systeem van bodem, water en groen/ natuur en van de ingrepen van de mens in het natuurlijke systeem door de eeuwen heen.

De gemeente zal investeren in kennis over archeologische bodemwaarden, historische water- en groenstructuren en de inrichting van de openbare ruimte. Deze kennis zal Haarlem inzetten bij actuele opgaven op het gebied van klimaatadaptatie en energietransitie. Immers, de historische stad was en is een adaptieve stad.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

42

5.6 Uitvoeringsagenda erfgoed en duurzaamheid intensieve inzet

gemiddelde inzet

beperkte inzet

2024 2025

2026 2027 2028

Doelstelling

Aanpak

Actie

Monumenteneigenaren in staat stellen beter en sneller energetisch te verduurzamen.

Haarlem ondersteunt monumenteigenaren met kennis en informatie.

Uitbouwen advisering via het monumentenloket met DuMo-­advisering voor eigenaren.­ Fysieke inrichting monumentenloket Bakenesserkerk, eenmalige aanpassing en digitale mogelijkheden. Opstellen communicatiestrategie en digitale vindbaarheid informatie mogelijk maken, waaronder een stappenplan voor particuliere eigenaren. Organiseren Week van Duurzame ­Monumenten en andere informatie­bijeenkomsten.

Haarlem vereenvoudigt waar mogelijk het proces van vergunningverlening en verheldert de regelgeving.

Actualiseren monumentenrichtlijnen m.b.t. duurzaamheidsmaatregelen en omzetten van het Afwegingskader verduurzaming monumenten voor Haarlemse eigenaren. Onderzoeken van de mogelijkheden voor het vereenvoudigen van het proces voor specifieke duurzaamheidsmaatregelen. Evaluatie beleid zonne-energie in beschermd stadgezicht en op monumenten.

Versterken dienstverlening.

Haarlem houdt de kosten van verduurzaming voor monumenteigenaren zo laag mogelijk.

Gratis advies monumentenloket voor eigenaren.

Haarlem versterkt de dienstverlening m.b.t. het proces van vergunningverlening bij erfgoed.

Inzetten op vooroverleg met initiatief­ nemers door erfgoedadviseurs en vergunningverleners.

Beschikbaar stellen DuMo-scans voor gemeentelijke monumenten en religieus erfgoed.

Versterken van kennis en kunde van erfgoedadviseurs en medewerkers belast met VTH-taken.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

43

intensieve inzet

gemiddelde inzet

beperkte inzet

2024 2025

2026 2027 2028

Doelstelling

Aanpak

Actie

Versnellen verduurzaming van erfgoed op weg naar een aardgasvrije stad.

Haarlem bepaalt in welke kansrijke clusters verschillende doelgroepen optimaal ondersteund kunnen worden en hoe de middelen daarbij zo doelmatig mogelijk kunnen worden ingezet.

Opstellen strategie en plan van aanpak voor het versnellen van verduurzaming door ondersteuning van fysieke clusters en gedifferentieerde doelgroepen. Uitvoering plan van aanpak voor ondersteuning clusters en doelgroepen. Opbouwen, delen en toepassen van ervaring door verschillende pilot­projecten, o.a. Buurtbakens, Hofjesproject en samenwerking Hendrick de Keyser. Samenwerking met en ondersteuning van duurzaamheidsinitiatieven in buurten met veel erfgoed. Extra ondersteunen en adviseren bij verduurzaming van monumentaal gemeentelijk vastgoed. Adviseren over ondergronds erfgoed i.r.t. de energietransitie.

Kennis ontwikkelen, beheren en delen en het ontwikkelen van nieuw instrumentarium m.b.t. gebouwd erfgoed.

Haarlem houdt kennis over het verduurzamen van erfgoed actueel, zowel technische innovatie als de ontwikkeling van (beleids)instrumenten.

Starten innovatieve pilotprojecten m.b.t. verduurzaming erfgoed, circulariteit en klimaatadaptatie. Opstellen agenda erfgoed en circulariteit. Delen kennis en ervaringen in (landelijke) netwerken en steden met veel erfgoed. (Mee)werken aan publicaties en lezingen voor vakdeskundigen en een breed publiek.

Benutten van kansen bij het verduurzamen van de fysieke leefomgeving door gebruik van kennis over de historische stad.

Haarlem bouwt kennis op over de adaptieve inrichting van de historische stad en zet deze in bij actuele opgaven.

Inventariseren en analyseren van archeologische bodemwaarden, water- en groenstructuren en historische inrichting van het openbaar gebied. Kennis inzetten bij actuele opgaven op het gebied van klimaatadaptatie en energietransitie.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

44

Bijlagen

Bijlage 1 Totstandkoming van de nota Bij de voorbereiding van de conceptnota is zowel intern (organisatiebreed) en extern uitgebreid overleg gevoerd. Hierbij is de stad betrokken en is overleg gevoerd met verschillende stakeholders waaronder erfgoedverenigingen. In deze bijlage wordt verslag gedaan van de uitkomsten van de externe participatie. De bevindingen van de participatierondes zijn in de conceptnota verwerkt.

Erfgoedavond Op 30 november 2022 is een Erfgoedavond georganiseerd waarbij verschillende thema’s zijn verkend. Aan de hand van stellingen is het gesprek gevoerd met stakeholders waaronder raadsleden, architecten, erfgoedverenigingen, aannemers, monumenteneigenaren en ambtenaren. De thema’s waarover gesproken is, waren: • het (energetisch) verduurzamen van monumenten; • het beschermen van de historische stadsgezichten in relatie tot ruimte voor ontwikkeling; • de meerwaarde van erfgoed bij de (her)inrichting van het openbaar gebied onder andere in relatie tot het klimaatadaptief maken en ruimte bieden voor de energietransitie; • kansen voor het beter toegankelijk en zichtbaar maken van erfgoedverhalen onder andere uit de Haarlemse bodem; • kansen voor het profileren van Haarlem als echte erfgoedstad.

Inwonerspanel Haarlem Met een vragenlijst voor het Inwonerspanel Haarlem is de belangstelling en waardering voor erfgoed gepeild en is onderzocht hoe bewoners tegen enkele specifieke onderwerpen aankijken (zie Bijlage 2 voor de samenvatting van de uitkomsten).

Overleg erfgoedverenigingen Met de erfgoedverenigingen Historische Vereniging Haerlem (werkgroep Gebouw en Omgeving en vertegenwoordiger Bomenstichting) en Bond Heemschut is overleg gevoerd over de opzet van de nota. Hiernaast is gesproken met de archeologische

werkgroep Haarlem. De verenigingen vroegen aandacht gevraagd voor: • groen erfgoed; • recent erfgoed, post 65; • diversiteit van het erfgoed, o.a. immaterieel erfgoed; • voldoende capaciteit en kennis en kunde op het gebied van erfgoed bij de gemeente; • goede borging erfgoed in het omgevingsplan; • voorkomen verrommeling door strakkere bestemmingsplanregels en regels Nota Ruimtelijke Kwaliteit met minder ruimte voor afwijkingen; • meer meewegen erfgoed in beschermde stadsgezichten en bij omgeving van monumenten; • meer draagvlak breed in de organisatie voor erfgoed; • actievere informatievoorziening aan betrokken erfgoedorganisaties; • het aanstellen van een kerkencoach; • het organiseren van bijeenkomsten voor/met eigenaren van gebedshuizen; • meer serieus nemen van de zienswijzen/ resultaten participatie van erfgoedorganisaties.

Overleg toekomst religieus erfgoed De toekomstverkenning Haarlemse Kerken, Kansen voor de stad! is in samenwerking met besturen van kerken en moskeeën tot stand gekomen. In de klankbordgroep zaten naast vier vertegenwoordigers van kerken ook de voorzitter van de Historische Vereniging Haerlem en adviesbureau Kathedraaldenkers/COUP. Met deze verkenning is de oriëntatiefase op de toekomst religieus erfgoed Haarlem afgerond. Deze oriëntatiefase waarin met meer dan 20 kerkbesturen is gesproken is mede mogelijk gemaakt met budget van het ministerie van OCW voor het opstellen van kerkenvisies. De belangrijkste conclusies voor de gemeente zijn opgenomen in de erfgoednota. Deze paragaaf is afgestemd met de voorgenoemde klankbordgroep.

Terinzagelegging conceptnota en verdere afstemming Het concept erfgoedbeleid is besproken in de commissie ontwikkeling van 12 oktober 2023. Hiernaast heeft het beleid vanaf 14 september 2023

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

46

gedurende zes weken ter inzage gelegen. In deze periode kon eenieder een reactie geven. Er zijn in totaal 10 reacties naar voren gebracht, waaronder een reactie van de Adviescommissie Omgevingskwaliteit (voorheen Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit) een reactie gegeven op de erfgoednota.

De naar voren gebrachte reacties zijn samengevat en voorzien van een beantwoording in de Reactienota. Deze nota is als afzonderlijke bijlage opgenomen bij de stukken. Voor zover de reacties hebben geleid tot een aanvulling of bijstelling is dit in de reactienota aangegeven.

Start participatietraject: de resultaten van de eerste interne brainstorm met Team Erfgoed zijn weergegeven in dit ‘erfgoedhuis van de toekomst’.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

47

Bijlage 2 Onderzoek Inwonerspanel Haarlem In het participatietraject zijn de grote thema’s die deze erfgoednota aansnijdt, besproken met zowel interne als externe stakeholders. De informatie die daarmee werd vergaard, is door de gemeente gebruikt om de beleidslijnen en de uitvoeringsagenda aan te scherpen. Een ontbrekende schakel in het traject was een onderzoek onder panelleden van het Inwonerspanel Haarlem. Doel van het onderzoek was om de waardering, verbinding, omgang met erfgoed en duurzaamheid ook te toetsen een bredere groep burgers. De enquête is verstuurd naar 4.786 panelleden. Uit de hoge respons (43%) en de resultaten van de enquête bleek dat de waardering voor erfgoed hoog is, vooral voor de historische binnenstad. Acht op de tien inwoners vindt dat erfgoed bijdraagt aan een prettige woonomgeving en dat het de identiteit van de stad bepaalt. Dit bevestigt de in de nota geschetste lijn waarin we erfgoed koesteren en maatregelen nemen om de komende jaren met meer expertise het erfgoed te beschermen, te verduurzamen en als ontwikkelkracht te gebruiken.

En om gehoor te geven aan de wens van zowel stakeholders als panelleden om meer verbinding met de stad te zoeken. Twee derde van de panelleden geeft daarbij aan gebruik te willen maken van een online informatieplatform als dat voorhanden is. Dat erfgoed kan bijdragen tot leef-geluk blijkt onder meer uit de volgende quotes van panelleden op de vraag wat erfgoed bijdraagt aan een prettige woon- en leefomgeving:

“ Het vormt een verrijking van mijn leven in de stad. ” “ Het geeft een gevoel van geborgen­heid. ” “ Groene Bolwerken zijn het weinige groen dat Haarlem nog heeft en vertellen tegelijk het verhaal van de stad. ” “ Het zorgt ervoor dat ik mij een geluksvogel voel dat ik in Haarlem mag wonen. ” Zie de afzonderlijke bijlage: Erfgoed, Belangstelling en waardering van inwoners, Afdeling Data, Informatie en Analyse, gemeente Haarlem, 2023

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

48

Bijlage 3 Duurzame toekomst voor religieus erfgoed Religieus erfgoed is een kans voor de stad Haarlem heeft nog 55 gebedsgebouwen die oorspronkelijk voor die functie gebouwd zijn. Daarvan zijn er 36 nog in gebruik en 21 van die gebedshuizen hebben een monumentenstatus. Veel mensen, ook niet-religieuze inwoners, waarderen gebedshuizen door hun architectuur en beeldbepalende karakter. Ook zijn het van oudsher ontmoetingsplaatsen voor de buurt, stad of regio. Door onder meer teruglopend kerkbezoek is het voortbestaan van veel van deze gebouwen onzeker. Er bestaan goede mogelijkheden voor nieuwe of aanvullende functies, maar dat is niet eenvoudig. Vanuit het sociaal domein bezien, kunnen kerken en hun buitenruimte bijdragen aan het versterken van het sociaal weefsel in de stad en het dorp. Naast deze maatschappelijke en stedenbouwkundige betekenis, hebben veel gebedshuizen hoge

erfgoedwaarden. Door gebedshuizen her- of neven te bestemmen, met behoud van waarden als architectuur- en interieurwaarden, kunnen nieuwe functies worden toegevoegd en een sluitende businesscase gevonden. Samen met de gebedshuizen is een toekomstinventarisatie gemaakt en zijn de gebouwen in kaart gebracht. De toekomstverkenning voor kerken, moskeeën en Joods erfgoed is als bijlage opgenomen. Op de digitale Erfgoed Kenniskaart staan de gebedshuizen en hun beschrijving. De inventarisatie, het rapport en de Kaart Religieus Erfgoed konden tot stand komen dankzij een uitkering van het landelijke programma Toekomst Religieus Erfgoed. In 2019 kreeg de gemeente Haarlem de bijdrage en werd gestart met gesprekken met gebedshuiseigenaren over de toekomst van de gebedshuizen. Uit het archief- en

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

49

gebouwenonderzoek bleek Haarlem bijzonder rijk aan waardevolle gebedshuizen uit allerlei perioden. Het project en het eindrapport zijn in nauw overleg met de Klankbordgroep Kerkenvisie Haarlem tot stand gekomen. De inzichten uit deze oriëntatiefase hebben geleid tot de keuzes die in rapport zijn verwoord.

Transformatieproces van gebedshuizen Gemeente Haarlem wil besturen van gebedshuizen helpen bij het bieden van een duurzame toekomst voor de gebouwen. Dat geldt ook voor niet-monumentale gebedshuizen, omdat deze bijdragen aan de ‘collectie religieus erfgoed’ en de ruimtelijke kwaliteit van de stad. Voor de gemeente Haarlem is vooral van belang: • Behoud van religieus erfgoed en de ruimtelijke waarden. • Behoud en/of versterken van de rol van ontmoetings- en welzijnsfunctie voor de buurt door de kerkelijke gemeente uit te breiden met de buurt en buurtbewoners. Het verhalenhuis in Haarlem-Noord is hier een sprekend voorbeeld van. Gebedshuizen hebben financiële middelen nodig om de gebouwen te verwarmen en onderhouden, om medewerkers in dienst te houden, bijeenkomsten en activiteiten te organiseren en goede doelen te kunnen steunen. Verhuur of verkoop van (bij) gebouwen is soms nodig om dit te bekostigen. In het bepalen van de mogelijkheden voor gebruik en transformatie wordt een afweging gemaakt waarbij verschillende erfgoed-, ruimtelijke en gebruikswaarden een rol spelen. Deze waarden moeten tijdig in beeld worden gebracht. Gemeente Haarlem ondersteunt gebedshuiseigenaren voor een duurzame toekomst van de gebouwen en hanteert daarbij drie speerpunten:

Speerpunt 1 Maatschappelijke bestemming in principe behouden Voor een gebouw is het voortzetten van de oorspronkelijke functie het meest gunstig, omdat aanpassingen niet of nauwelijks nodig zijn. Bij kerken is dat vaak al sinds de bouwtijd het geval. Het gebouw en het interieur zijn vaak nog intact en daardoor waardevol. Tegenwoordig krijgen veel kerken een nieuwe functie. In Haarlem is dat bovengemiddeld vaak gebeurd, een derde van de oorspronkelijke kerken zijn verbouwd tot kantoor, praktijk of woningen. Bij functiewijziging zijn vrijwel altijd wijzigingen aan het gebouw nodig,

bijvoorbeeld voor meer daglicht of betere fysieke toegankelijkheid. Omdat gebedshuizen allerlei waarden vertegenwoordigen worden zorgvuldige afwegingen gemaakt bij dit soort transformaties. De gemeente Haarlem streeft naar het versterken van het sociaal weefsel voor het welzijn van Haarlemmers (zie kader Omgevingsvisie 2045). Gebedshuizen hebben van oudsher de functie als ‘pleisterplaats voor de ziel’, door open te staan voor ontmoeting, gesprek, opvang etc. Het goed her- of nevenbestemmen van gebouwen is vaak een meerjarenproject. Erfgoed-, ruimtelijke en gebruikswaarden moeten vooraf zorgvuldig worden afgewogen, vooral in relatie tot welke ruimte er voor ontwikkeling en transformatie is. Vooral bij kerken, die de eeuwen hebben doorstaan, wordt gekeken vanuit de lange termijn.

Ambities maatschappelijke voorzieningen in de gemeentelijke Omgevingsvisie 2045 • Sociaal-maatschappelijke voorzieningen en sportparken goed onderling en met omliggende wijken verbinden via tien-minuten netwerken en waar en wanneer mogelijk positioneren op centrale plekken in de wijk. • Publieke ruimte zo veel mogelijk dubbel benutten door voorzieningen slim te combineren, met elkaar, met de omgeving of met bedrijven. Het samenbrengen van zorgvoorzieningen en scholen kan bijvoorbeeld tot meerwaarde leiden. Sommige schoolgebouwen worden bijvoorbeeld ’s avonds al gebruikt als buurthuis. Deze ontwikkeling willen we op meer plekken in de stad; enerzijds omwille van efficiënt ruimtegebruik, anderzijds om synergie tussen voorzieningen te creëren. • Voldoende betaalbare maatschappelijk inzetbare ruimte op centrale locaties in de wijk die over langere perioden kan worden gebruikt. • We onderzoeken of vrijkomende kerken, vrijkomende scholen en andere vrijkomende betekenisvolle gebouwen – die vaak een centrale positie in de wijk innemen – als prominent onderdeel van de sociale wijkstructuren kunnen gaan functioneren. • Vastgoed en maatschappelijke bestemmingen vaker vasthouden voor maatschappelijke voorzieningen en accepteren dat er soms tijdelijke ‘frictieleegstand’ is voordat weer een gepaste maatschappelijke functie is gevonden.

• Maatschappelijke ruimte gedeeltelijk laten programmeren door de wijk zelf en de organisaties die er al actief zijn.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

50

Speerpunt 2 Afwegingskader ruimtelijke transformaties gebedshuizen Bij het bepalen van de mogelijkheden voor gebruik en transformatie wordt door de gemeente een afweging gemaakt waarbij verschillende waarden worden betrokken. De volgende waarden moeten tijdig in beeld gebracht zijn: • Erfgoedwaarden zoals: – gebouw/architectuur – interieur en inventaris – betekenis voor het religieus erfgoed van Haarlem en landelijk • S  tedenbouwkundige waarden zoals: – strategische ligging in de buurt – ruimtelijke samenhang met de buurt • Gebruikswaarden / toekomstwaarden zoals: – Toegankelijkheid – Kostendragers voor duurzame instandhouding

Speerpunt 3 Gemeente ondersteunt bij toekomstbestendig maken van gebedshuizen De gemeente Haarlem biedt ondersteuning als een gebedshuiseigenaar de religieuze functie van het gebouw wil uitbreiden of opgeven vanwege een onzekere toekomst. De gemeente kan de eigenaar op weg helpen bij: • Verdiepend onderzoek (bouwhistorisch-, interieur-, transformatie en duurzaamheidsonderzoek)

• Aanvullen van de beschrijvingen in de Erfgoed Kenniskaart Religieus erfgoed. • Opstellen van een Duurzame Monumentenscan en een Transformatiekader • Ondersteuning vanuit het Monumentenloket voor een verduurzamingsaanpak • Doen van een planologische quickscan • Start ruimtelijke procedure (bestemmingsplanwijziging, tzt omgevingsplan, vooroverleg etc.) Binnen de maatschappelijke bestemming zijn allerlei scenario’s mogelijk, zoals: • Maatschappelijke nevenbestemming openbaar Het gebedshuis zoekt een maatschappelijke of culturele partner om ruimtes mee te delen voor aanvullend, seculier gebruik. De geloofsgemeenschap blijft de eredienst houden, maar is daarbuiten voor iedereen toegankelijk, zoals een Buurtkamer of Buurtbaken. • Maatschappelijke nevenbestemming semi­ openbaar Het gebedshuis blijft de eredienst houden en verhuurt (een deel van) het gebouw aan een maatschappelijke partner. De ruimtes zijn op afspraak te bezoeken, er is geen of nauwelijks sprake van een ontmoetingsfunctie, bijvoorbeeld bij huisartsen of kinderdagopvang/ huiswerkbegeleiding. • Maatschappelijke herbestemming Mocht het niet lukken de religieuze functie te behouden, dan kan het gebouw ingericht worden voor een nieuwe sociale en/of culturele functie. Vaak gaat dit gepaard met een ingrijpende transformatie van het gebouw en verhuur of verkoop.

Met name voor de gebedsruimte kan dit (erfgoed)waarden bedreigen. De waarden en

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

51

transformatieruimte dienen op tijd onderzocht te worden om de kaders te stellen en de mogelijkheden in beeld te brengen. • Verhuur of verkoop van bijgebouwen voor maatschappelijke doeleinden Veel gebedshuizen hebben (jongere) bijgebouwen en buitenruimtes die verhuurd, verpacht of verkocht kunnen worden voor nieuwe of aanvullende functies. De extra inkomsten kunnen ten goede komen aan de (monumentale) gebedshuis/kerkzaal. Doelen visie op religieus erfgoed: • Duurzame instandhouding religieus erfgoed, door ondersteuning eigenaren met kennis en advies. • Voor (deels) leegkomende kerkgebouwen is een passend gebruik noodzakelijk om de gebouwen voor de toekomst te behouden. Doel van de gemeente is het behouden van erfgoed-, ruimtelijke en gebruikswaarden door eigenaren te ondersteunen als de huidige functie van een gebedshuis onder druk staat. • Dit beleid is gericht op de erfgoed- en stedenbouwkundige aspecten van gebedshuizen. Gebedshuizen hebben ook een raakvlak met de sectoren sociaal domein (Buurtbakens), vastgoed, economie en toerisme. Wat blijft Haarlem doen? • De gemeente blijft in contact met de eigenaren van de gebedshuizen tijdens een jaarlijkse bijeenkomst. • Dankzij de inventarisatie van gebedshuizen en gesprekken met de eigenaren en het project Buurtbakens is de Haarlemse collectie aan religieus erfgoed duidelijk geworden.

Deze is digitaal ontsloten via de Kaart Religieus Erfgoed (ook wel kerkenpaspoorten genoemd) die door team Erfgoed beheerd wordt. • Het verhaal van Haarlem als religieuze stad vraagt erom verteld te worden. Het openstellen van gebedshuizen blijven we stimuleren ten behoeve van educatie, toerisme en draagvlak. Dit gebeurt momenteel met Haarlem Marketing tijdens Open Monumentendag en sinds 2023 op Open Kerkendag.

Wat gaat Haarlem anders doen? • Ondersteuning van gebedshuiseigenaren bij verduurzamingswensen via het Erfgoedloket • Vereenvoudigen proces en verhelderen regel­ geving door: – Inzichtelijk te hebben wat de eigenaar en de gemeente te doen hebben als een gebedshuis van functie wijzigt (beoordelingskader Erfgoedwaarden, Transformatiekader, ­DuMo-scan, planologische scan etc.). – Opstellen van een checklist met de inzichten uit Buurtbakens. De checklist kan worden ingezet als een gebedshuis een nevenbestemming zoekt. • Er komt een toegankelijk aanspreekpunt, dat goed is ingericht om de kerken verder te helpen volgens de procedure. • Samen met de kerken organiseert de gemeente een jaarlijkse bijeenkomst om actuele kennis te delen en hulp aan kerken te bieden als het voortbestaan in gevaar komt, in het geval van verduurzamingsvragen etc. Deze bijeenkomst staat los van de jaarlijkse bijeenkomst met de burgemeester.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

52

Bijlage 4 Archeologische Beleidskaart Haarlem 2024 De Archeologische Beleidskaart Haarlem

Opbouw van de Archeologische Beleidskaart Haarlem

Een beleidskaart streeft naar een betere verantwoording van de maatschappelijke kosten voor de archeologische monumentenzorg en verhoging van de archeologische inhoudelijke kenniswinst. Zo’n kaart is in het belang van alle betrokkenen: overheden, burgers en het bedrijfsleven. En niet in de laatste plaats in het belang van een zorgvuldige omgang met het bodemarchief. In 2009 is door de gemeente Haarlem, in navolging van de vigerende wetgeving, een beleidsnota archeologie opgesteld. Onderdeel van dit beleid is de Archeologische Beleidskaart Haarlem, die eveneens in 2009 door de gemeenteraad is vastgesteld. Op deze kaart is voor elk gebied in de gemeente Haarlem aangegeven wat de archeologische verwachting en waarde is en welke regels daar aan verbonden zijn wanneer door ruimtelijke initiatieven de bodem zal worden geroerd. De beleidskaart is onlangs geactualiseerd. Daartoe is een gedetailleerde archeologische informatiekaart opgesteld, die gecombineerd met een landschappelijke eenhedenkaart en historische relictenkaart, is omgezet in een archeologische verwachtingenkaart. Op basis daarvan, in combinatie met de opgebouwde ervaringen met de eerste beleidskaart, is de nieuwe beleidskaart tot stand gekomen.

Voor een goede archeologische waardering moet er inzicht zijn in de ruimtelijke spreiding van bekende en nog te verwachten archeologische waarden. Hiervoor is informatie over het natuur- en cultuurlandschap in het verleden van cruciaal belang. Daartoe zijn de aardkundige landschappelijke eenheden in kaart gebracht en is aangegeven welke in het verleden mogelijk in gebruik zijn geweest door de mens. De activiteit van de mens in het verleden heeft namelijk een neerslag in de vorm van archeologische resten, daarom wordt alle archeologisch relevante landschappelijke informatie verzameld. Daarna zijn de bekende, dat wil zeggen de aanwezige en aangetoonde, archeologische resten geïnventariseerd, gecontroleerd en geïnterpreteerd. Hiervoor is alle archeologische informatie gebruikt die sinds de jaren 60 van de vorige eeuw door de gemeente is geregistreerd. Daarnaast zijn historische relicten geïnventariseerd. Van deze relicten kunnen archeologische resten in de bodem verwacht worden. Ook is gekeken naar (recente) verstoringen. Dat is van belang omdat archeologische resten in de bodem geheel of gedeeltelijk verloren kunnen zijn gegaan door recente bodemverstoringen. Het bovenste deel van de bodem, de zogenaamde bouwvoor, wordt buiten de archeologische verwachtingen gehouden.

De rapportage (onderdeel van deze bijlage) over de opbouw van de Archeologische Beleidskaart Haarlem is te vinden in BAAC Rapport V-19.0130A. Door opname in het omgevingsplan geeft de gemeente aan welke archeologische waarden en verwachtingsgebieden belangrijk zijn en welke prioriteit deze hebben. Er kunnen daarmee ook functionele verbindingen gelegd worden met het bovengrondse erfgoed en het historische landschap en met andere aspecten als recreatie, toerisme, natuurbeheer en een leefbare stad.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

53

Archeologische Beleidskaart Haarlem LEGENDA: zie volgende pagina

0

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

1 km

54

Archeologische Beleidskaart Haarlem LEGENDA Beleidscategorie

Beleid

categorie 1a bij ingrepen groter dan 0 m2 dient een waardestellend archeologisch rapport te worden overlegd categorie 1b bij ingrepen groter dan 0 m2 en dieper dan 30 cm beneden maaiveld dient een waardestellend archeologisch rapport te worden overlegd categorie 2a bij ingrepen groter dan 50 m2 en dieper dan 30 cm beneden maaiveld dient een waardestellend archeologisch rapport te worden overlegd categorie 2b bij ingrepen groter dan 50 m2 en dieper dan 150 cm beneden maaiveld dient een waardestellend archeologisch rapport te worden overlegd categorie 3 bij ingrepen groter dan 250 m2 en dieper dan 30 cm beneden maaiveld dient een waardestellend archeologisch rapport te worden overlegd categorie 4 bij ingrepen groter dan 500 m2 en dieper dan 30 cm beneden maaiveld dient een waardestellend archeologisch rapport te worden overlegd categorie 5a bij ingrepen groter dan 2.500 m2 en dieper dan 30 cm beneden maaiveld dient een waardestellend archeologisch rapport te worden overlegd categorie 5b bij ingrepen groter dan 2.500 m2 en dieper dan 150 cm beneden maaiveld dient een waardestellend archeologisch rapport te worden overlegd categorie 6 vrijgesteld van onderzoek Topografie gemeentegrens

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

55

Bijlage 5 Beleids- en waardenkaart Erfgoed en Ruimte enteRuimte BBeleidskaart eleidskaart ErfgoErfgoed ed en Ruim

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

56

Legenda en toelichting Beleidskaart Erfgoed en Ruimte Op de Beleidskaart Erfgoed en Ruimte is op hoofdlijnen aangegeven hoe omgegaan wordt met de cultuurhistorische hoofdstructuren. Hierbij zijn drie benaderingswijzen genoemd. Voor elke benaderingswijze is aangegeven welke gebieden, structuren, bakens en zichtlijnen hieronder vallen. 1 Borgen: Erfgoed vormt een zwaarwegend belang, borgen van de erfgoedwaarden is het uitgangspunt Beschermde stads- en dorpsgezichten Beschermde stadsgezichten De lange en rijke geschiedenis van Haarlem komt bij uitstek tot uiting in de en het beschermde historische binnenstad, het beschermd dorpsgezicht Spaarndam en de overige dorpsgezicht Spaarndam beschermde stadsgezichten. We koesteren de samenhang van stedenbouw­ kundige opzet, inrichting, water en groen en bebouwing. Bij ontwikkelingen in deze gebieden borgen we de cultuurhistorische kernkwaliteiten van het gebied. 2 Ontwikkelingen: erfgoed is van groot belang, ontwikkelingen worden vormgegeven op basis van de bestaande waarden en met respect voor het erfgoed Gebieden Bijzondere stedelijke ensembles Wederopbouw gebieden Groen erfgoed

Bijzondere stedelijke ensemble en Wederopbouw aandachtsgebieden zijn buurten met een waardevolle, samenhangende stedenbouwkundige opzet, inrichting van het openbaar gebied (bijvoorbeeld historisch groen en straatmeubilair) en architectuur. Bij ontwikkelingen is behoud van samenhang en cultuurhistorische kernkwaliteiten uitgangspunt. De landschappelijke (historisch geografische) ondergrond is op verschillende plekken goed zichtbaar zoals de Schoterveenpolder en het buitengebied. Als groen erfgoed kent Haarlem veel restanten van buitenplaatsen en waardevolle historische parkaanleg, waaronder de Haarlemmerhout en de Bolwerken. We beschermen de cultuurhistorische waarden van het groen en de onbebouwde gebieden. Groen erfgoed is beperkt geïnventariseerd en beschermd, aangegeven op de kaart zijn de beschermde groene monumenten. Dit zal n.a.v. de inventarisatie worden aangevuld.

Lange lijnen Waterlopen Wegen en dijken Water­lopen (gedempt) Stelling van Amsterdam

De historische routes zijn waardevolle verbindende structuren. Ze geven met de hierlangs gelegen bebouwing samenhang aan de stad en verbinden de stad met de omgeving. Ook het Spaarne geldt als een lange lijn. Ontwikkelingen langs lange lijnen mogen geen afbreuk aan de continuïteit en zorgen dat het historische karakter van de lijn als geheel afleesbaar blijft. Ze vormen een versterking van de lijn. Aan de oostzijde van Haarlem is de Stelling van Amsterdam een belangrijke cultuurhistorische structuur (Unesco Werelderfgoed).

Stellinggebied Forten Spoorlijnen Overige lange lijnen

Bakens en zichtlijnen Bakens Zichtlijnen

Haarlem kent meerdere historische ruimtelijke oriëntatiepunten, dat wil zeggen belangrijke gebouwen die voor het zicht en het stadssilhouet bepalend zijn, zoals de Grote- of Sint Bavokerk, de voormalige Koepelgevangenis en de Koepelkathedraal. Behoud van deze bakens en lange zichtlijnen is van belang.

Verder op de volgende pagina >>

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

57

3 Inspireren: Erfgoed is een inspiratiebron, het versterkt omgevingskwaliteit en zorgt voor waardecreatie Alle overige gebieden

Verschillende buurten en gebieden hebben een eigen ruimtelijk-historische karakteristiek en samenhang. In bestaande wijken beschermen we de cultuurhistorische waarden als het gaat om monumenten, beeldbepalende panden (orde 2), beeldbepalende ensembles (orde 2- ensembles). Hiernaast is er ruimte voor ontwikkeling waarbij erfgoed een inspiratiebron vormt.

De beleidskaart is gebaseerd op het rapport: Dit is Haarlem, Cultuurhistorische Hoofdstructuur van de stad https://kaart.haarlem.nl/app/map/33. Dit document is in opdracht van de gemeente door Mooi Noord-Holland opgesteld en is input geweest voor de Omgevingsvisie Haarlem. De Cultuurhistorische Hoofdstructuur geeft een inventarisatie en waardring van erfgoed in de stad. In de nota wordt verwezen naar dit rapport. De wederopbouw aandachtsgebieden zijn hiernaast ook gebaseerd op het rapport Naoorlogse architectuur en stedenbouw in Haarlem Cultuurhistorische inventarisatie en waardering, Dolf Broekhuizen (April 2020). Waardenkaart Erfgoed en ruimte

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

58

W aardenkaart ErfErfgoed goed en ren uimRuimte te Waardenkaart

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

59

Legenda en toelichting Waardenkaart Erfgoed en Ruimte Op de Waardenkaart Erfgoed en Ruimte zijn de waarden van de cultuurhistorische hoofdstructuur aangegeven. Hiernaast is de geïnventariseerde waardevolle bebouwing ingetekend. Dit betreft monumenten, beeldbepalende panden (orde 2) en beeldbepalende ensemble (orde 2 – ensembles). Ook is, voor zover geïnventariseerd, waardevol groen erfgoed aangegeven. Nieuwe inventarisaties van bijvoorbeeld groen erfgoed, stedenbouw en architectuur uit de periode na 1965 zullen tot een actualisatie van de kaart leiden.

Gebieden Beschermde stadsgezichten en beschermd dorpsgezicht Spaarndam Bijzondere stedelijke ensembles Wederopbouw aandachtsgebieden Groen erfgoed, waaronder begraafplaatsen (voor zover geïnventariseerd) Lange lijnen Waterlopen Wegen en dijken Water­lopen (gedempt) Stelling van Amsterdam Stellinggebied Forten Spoorlijnen Overige lange lijnen Bakens en zichtlijnen Bakens Zichtlijnen Gebouwen Waardevol gebouwd erfgoed waaronder monumenten, beeldbepalende panden, met begrenzing samenhangende gebieden NB: archeologische en bouwhistorische verwachtingswaarden zijn niet op de kaart aangegeven, zie hiervoor de Archeologische beleidskaart en kaart.haarlem.nl. De waardenkaart is gebaseerd op de Kernregistratie Erfgoed (zie o.a. https://kaart.haarlem.nl/app/map/62) en het rapport: Dit is Haarlem, Cultuurhistorische Hoofdstructuur van de stad https://kaart.haarlem.nl/app/map/33. Dit document is in opdracht van de gemeente door Mooi Noord-Holland opgesteld en is input geweest voor de Omgevingsvisie Haarlem. De Cultuurhistorische Hoofdstructuur geeft een inventarisatie en waardring van erfgoed in de stad. In de nota wordt verwezen naar dit rapport.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

60

Bijlage 6 Begrippenlijst beschermd erfgoed Haarlem kent verschillende instrumenten voor de bescherming van erfgoed. Zo kunnen we gericht beschermen wat nodig is. In deze bijlage is een beknopt overzicht opgenomen. Welke objecten en gebieden zijn aangewezen als beschermd erfgoed is te vinden op kaart.haarlem.nl/Beschermd Erfgoed.

Monumenten Monumenten zijn in het geheel beschermd. Bij gebouwen betreft dit zowel de buitenkant als het interieur. Voor de instandhouding van monumenten is het daarom belangrijk dat bij wijzigingen een omgevingsvergunning verplicht is zodat erfgoedwaarden beschermd kunnen worden. De vergunningsplicht geldt ook voor het verduurzamen van een monument en het wijzigen van het interieur. Hierbij gelden enkele uitzonderingen bijvoorbeeld wanneer sprake is van gewoon onderhoud of het aanbrengen van tochtstrips, zie ook de informatiefolder van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Bij monumenten geldt over het algemeen dat er ruimte is voor het plaatsen van zonnepanelen wanneer deze niet zichtbaar zijn vanaf de straat, bijvoorbeeld op platte daken of aan de achterzijde, zie ook Zonneenergie in het beschermd stadsgezicht en op monumenten. Rijks-, provinciale en gemeentelijke monumenten In de gemeente Haarlem zijn rijks-, provinciale en gemeentelijke monumenten. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap wijst op basis van de Erfgoedwet, bouwwerken aan als rijksmonument. Dit zijn bouwwerken die van landelijk belang zijn vanwege hun schoonheid, hun betekenis voor de wetenschap of hun cultuurhistorische waarde. In de gemeente Haarlem staan circa 1200 rijksmonumenten, waarvan een groot deel in de binnenstad.