2 Bijlage 1 Duisenberg onderzoek beleidsveld 4 3 Aantrekkelijke leefomgeving en doel Haarlem is groen en biodivers

Beleidsveld 4.3 Doel: Haarlem is groen en biodivers Methode Duisenberg 2024 Commissie Beheer uw rapporteurs: Melissa Oosterbroek Janneke Moedt

De 6 ‘Duisenberg’ vragen 1

Wat is het beeld van het beleidsterrein op hoofdlijnen? Wat is het probleem?

2

Welke doelen zijn gepland/behaald? Wat willen we bereiken?

3

Welke prestaties/ activiteiten zijn gepland/geleverd?

4

Wat gaat het kosten/heeft het gekost?

Hoe gaan we dat doen?

Kunnen we het geld volgen?

5

Wat is het oordeel over rechtmatigheid, doeltreffendheid en doelmatigheid? Wat is het oordeel van externe en interne controleurs?

6

Welke conclusies en aanbevelingen heb ik? Hoe kan onze informatie positie verbeterd worden? 2

Vraag 1: wat is het beeld van het beleidsterrein op hoofdlijnen?

Beleidsveld 5.1 (begroting 2023-2027) is Beleidsveld 4.3 (Jaarverslag 2023) geworden:

NB: Product 4340 Dierenbescherming: voorstel om dit visueel los te koppelen in de doelenboom, want geen relatie met prestatieindicatoren aantal wilde bijensoorten en opp. ecologisch beheerd groen (die vallen onder product 4311 Groen)

Vraag 1: Wat is het beeld van het beleidsterrein op hoofdlijnen? • Haarlem is een versteende gemeente, de biodiversiteit staat ook in Haarlem onder druk en een veranderend klimaat maakt de noodzaak voor vergroening nog groter. • Toevoegen van groen oppervlak is lastig vanwege vele ruimteclaims, zomerstorm Poly heeft vele bomen het leven gekost. • Vele enthousiaste inwoners vergroenen de stad, samen met gemeente en Spaarnelanden.

Open Data steeds uitgebreider. Elke Haarlemmer kan altijd bij alle gegevens over groen!

Vraag 2: Welke doelen zijn gepland/behaald? Doel: Haarlem is groen en biodivers

Vraag 3: Welke prestaties/activiteiten zijn gepland/geleverd? Prestatie • Verminderen verharding en aanbrengen groen Prestatie • Versterken ecologische structuur en biodiversiteit

Legenda beoordeling rapporteurs Uitvoering volgens plan Uitvoering vertraagd volgens plan Uitvoering niet volgens plan Uitvoering niet te controleren

3. Analyse prestaties en indicatoren Programma: 4.3

Realisatie

Streefwaarden en gerealiseerde waarden 2023

Beoordeling rapporteurs

Opmerkingen

2020

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

Groenoppervlak wijk- en buurtgroen (ha) in paars cijfers ‘22-’26

164 (164)

167 (165)

166 (166)

S 167

168 (168)

169 (169)

170 (170)

170

Streefwaarde in jaarverslag omlaag aangepast: navraag→wsl aanpassing in afronding

Aantal bomen in de openbare ruimte Per 2021 definitie zonder bomen op sportvelden

-

61.500 (62900)

61.800 (63.000)

62.100 (63.100)

62.400

Streefwaarde in jaarverslag omlaag aangepast. Navraag→wsl vanwege verschillende aanleveraars cijfers

Haarlem is groen en biodivers Prestatie: Verminderen verharding en aanbrengen groen Prestatie indicator

Prestatie indicator

Prestatie indicator

Aantal bomen sportvelden schoolpleinen

Prestatie indicator

Aantal nieuw geplante bomen in de openbare ruimte

(167)

R 165 S 166 60.398 (64.000)

60.900 (62600)

S 61.200 (62.800)

R 57.637 S 58.500 1500

S 4400 R 4406 S 4000

4450

4500

4500

4500

Definitie aangepast dus niet ineens 2906 bomen erbij

500 (300)

S 300

300 (100)

300 (100)

300 (100)

300

Streefwaarde in jaarverslag omlaag aangepast. Navraag: typfout? 151 bomen in Molenwijk gepland maar niet in dit plantseizoen gelukt: eerste kwartaal 2024

(oude definitie)

433 (433)

591 (400)

(200)

R 148 S 200

3. Analyse prestaties en indicatoren

* vanaf 2022 is berekening aangescherpt: opp. ecologisch wordt bepaald door 100% geheel ecologisch beheer en 50% van het gedeeltelijk ecologisch beheerd oppervlakte te tellen. Technisch gevraagd: wat betekent dit? Gemeentelijke definities (graag hyperlink!): • niet-ecologisch beheer: culturele beplanting, gazon en gazon met bollen. • deels ecologisch beheer: bijengazon • ecologisch beheer: natuurlijke beplanting/bosplantsoen, ruw gras, hoge kruiden, natuurgebied, oeverbegroeiing, riet en vlindergras Programma:

Legenda beoordeling rapporteurs Uitvoering volgens plan Uitvoering vertraagd volgens plan Uitvoering niet volgens plan Uitvoering niet te controleren

Realisatie 2020-2022

Streefwaarden (en in blauw S en R 2023)

2020

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

S: 79

-

80 (80)

-

81 (81)

-

Niet geteld in 2023

275 (275) S: 257* R: 239*

300 (300)

310 (310)

315 (315)

320

2022: 237*

Beoordeling rapporteurs

Opmerkingen

Doel: Haarlem is groen en biodivers Prestatie Versterken ecologische structuur en biodiversiteit Prestatie indicator

Aantal wilde bijensoorten (Begroting 2022)

77 (77)

-

Prestatie indicator

Oppervlak ecologisch beheerd groen (ha) (Begroting 2022)

246 (246)

256 (249)

R: 59 275 (275)

Product 4311 groen is een stukje van de groene puzzel: ‘de beheertrein’ (strategisch beheer openbare ruimte) valt hier bijvoorbeeld niet onder (die valt onder product 4310) Technische noodzaak groot en vervangingsonderhoud is leidend. Riool ≈ treinspoor De wagonnetjes ≈ de opgaven die tegelijk worden meegenomen: groen, klimaatadaptatie, mobiliteits- en energietransitie. Onderbesteding op beleidsveld 4.3 met name vanwege trager op gang komen beheertrein (product 4310)

Product 4311 groen is een stukje van de groene puzzel: Ook spoor 3 en 4 uit het groenbeleidsplan (‘samen maken we groen’ en pilotprojecten) vallen niet onder product 4311 groen. Spoor 1 valt deels onder beleidsveld 4.1 wonen en spoor 2 valt deels ook onder 4310 openbare ruimte, waar ook groot onderhoud van de openbare ruimte bij zit. Wat valt dan wél onder product 4311? DBC Groen en Spelen Spaarnelanden, groot onderhoud groen, lonen en overig groenonderhoud.

Wat vinden wij hier van? • Jaarverslag 2023: aanbiedingsbrief college: groen wordt dit jaar niet genoemd. • Concrete activiteiten in jaarverslag maar niet in Programmabegroting: is wat gepland stond ook gerealiseerd?

• 3 van de 5 streefwaarden bij prestaties niet behaald. Lichtgroene smileys passend?

Vraag 4: wat gaat het kosten/heeft het gekost?

Begroting 2023, p. 131

©One minute walk

Jaarverslag 2023, p. 143

12

Vraag 4: wat gaat het kosten/heeft het gekost?

©One minute walk

Begroting 2024, p. 133

13

Jaarverslag 2023, p. 143

Vraag 4: in de jaarrekening is tegenwoordig te zien hoeveel er naar product 4311 Groen gaat

Hoe is die circa €15 miljoen van Product 4311 globaal verdeeld?

Niet in P&C producten terug te vinden. Uit technische vragen blijkt: €9 miljoen naar DBC Groen en Spelen van Spaarnelanden €3,6 miljoen naar kapitaallasten (waaronder bv. bruggen, dus niet alles in product Groen is groen) €1 miljoen voor groot onderhoud van het groen €1,4 miljoen voor lonen en overig groenonderhoud. Het BBV (Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten) schrijft voor dat per programma aangegeven dient te worden met welke verbonden partijen de doelstellingen worden gerealiseerd. Dit staat bij de paragraaf verbonden partijen, echter zonder financiële informatie.

Vraag 5: wat is het oordeel over rechtmatigheid, doeltreffendheid en doelmatigheid? • Rechtmatigheid: €498k onderbesteding bij programmabeleidsveld 43 (Aantrekkelijke leefomgeving), maar dit verschil is verklaarbaar. • Doeltreffendheid: lichtgroene smileys passend? Zie aanbevelingen.

• Doelmatigheid: er zijn geen Artikel 213a en geen rekenkameronderzoeken. • Lopend onderzoek naar bedrijfsvoering Spaarnelanden N.V., rapport daarvan verwacht medio 2024

Vraag 6: welke conclusies en aanbevelingen hebben we?

Algemene aanbevelingen: 1. Informatie begroting en jaarverslag beter op elkaar aan laten sluiten In het jaarverslag verantwoordt het college zich over het gevoerde beleid van het afgelopen jaar. Dit doet zij niet alleen over de uitgaven, maar ook over wat er bereikt (doelen) en uitgevoerd (prestaties) is. In de programmaverantwoording wordt voor ieder beleidsveld kort toegelicht wat er wel of niet bereikt en gedaan is. Voor de rapporteurs is het echter lastig om te beoordelen of ook bereikt en uitgevoerd is, wat afgesproken is. In de begroting voor dat betreffende jaar is deze informatie namelijk niet op dezelfde manier opgenomen, maar moet gezocht worden in andere hoofdstukken of documenten. De rapporteurs bevelen aan om bij ieder beleidsprogramma de koppen ‘wat willen we bereiken’ en ‘wat gaan we doen’ toe te voegen op de manier zoals dat ook in het jaarverslag gedaan wordt voor de tegenhangers ‘wat hebben we bereikt’ en ‘wat hebben we gedaan’, zodat er een beter inzicht komt in of wat er gepland was, ook bereikt en uitgevoerd is. Zo sluit de informatie in de begroting en het jaarverslag beter op elkaar aan.

17

Algemene aanbevelingen: 2. Presentatie en lay-out tabellen verbeteren ter ondersteuning van leesbaarheid en trendinformatie De verschillende tabellen in begroting en jaarverslag zijn door de gekozen presentatievorm van de informatie en de lay-out niet erg goed leesbaar. Het is bijvoorbeeld lastig om in de indicatorenoverzichten een goed onderscheid te maken tussen de doelen met de effect indicatoren en de prestaties met de prestatie-indicatoren. Door de manier van presenteren is tevens niet goed te zien of realisatiewaardes in lijn zijn met streefwaardes. Ook andere trendinformatie voor bijvoorbeeld de baten en de lasten is zowel door de manier van presenteren als door de versnippering van de informatie binnen de documenten zelf, lastig te zien. Er zijn gemeenten, zoals de gemeente Utrecht, die dit op een andere manier presenteren door bijvoorbeeld de lay-out van deze tabellen aan te passen of gebruik te maken van grafieken en diagrammen. De rapporteurs zijn zich ervan bewust dat de documenten hierdoor minder compact worden, maar de leesbaarheid zal hierdoor verbeteren, het is nu te compact.

De rapporteurs bevelen aan om de presentatie en lay-out van zowel de indicatoren overzichten als de informatie over de baten en de lasten uit te breiden met trendinformatie en te onderzoeken op welke manier visualisatie van deze informatie bijvoorbeeld door het gebruik van grafieken en diagrammen kan worden verbeterd, eventueel aangevuld met infographics.

18

Voorbeeld weergave trend streefwaarde en realisatie waarde

Indicator X 250

220

200

200

150

160 150

180 165

170

175

175*

2020

2021

2022

2023

180

185

190

2024

2025

2026

195

200

2027

2028

100

50

0 2019

Streefwaarde

Realisatie waarde

* Streefwaarde aangepast ivm herijking indicatoren sessie Raad (datum)

Voorbeeld weergave benchmark Scores publieksonderzoek Vraag A Vraag J

Vraag I

10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0

Vraag B

Vraag C

Vraag H

Vraag D

Vraag G

Vraag E Vraag F

Gewenst

Resultaat Haarlem

Resultaat Landelijk

Algemene aanbevelingen: 3. Smileys legenda objectiever maken Het college geeft in het jaarverslag met gekleurde smileys aan in hoeverre doelen en prestaties gerealiseerd zijn of niet. Wat opvalt is dat een doelstelling als gerealiseerd (groen) gepresenteerd kan worden terwijl de onderliggende prestaties niet gehaald en zelfs rood of geel zijn. Dit kan een vertekend beeld geven. De rapporteurs constateren na navraag dat het toekennen van de score gebeurt op basis van een inschatting van de beleidsafdelingen zelf en dat de betekenis van de scores: volledig, grotendeels, gedeeltelijk of niet gerealiseerd ruimte laat voor veel interpretatie. De rapporteurs stellen voor om voor een wat meer objectieve legenda te kiezen waarbij aangegeven wordt of het behalen van het doel / de uitvoering van de prestaties volgens plan verloopt (groen), aandacht verdient (oranje) of niet volgens plan (rood) verloopt.

21

Algemene aanbevelingen: 4. Indicatoren formuleren in traject nieuwe formats raadsnota’s Na navraag blijkt dat er binnen de gemeente van verschillende indicatoren voor het beleid gebruik gemaakt wordt, welke om verschillende redenen niet opgenomen kunnen worden in het jaarverslag of in andere monitoringinstrumenten die voor de raad toegankelijk zijn. Hierdoor missen raadsleden informatie en kan de organisatie eigenlijk niet het volledige beeld geven. De rapporteurs willen nogmaals het belang van de wens (zoals geformuleerd bij het traject nieuwe formats raadsnota’s) benadrukken om bijvoorbeeld in kaderstellende nota's een uitgebreidere set indicatoren op te nemen. Deze kunnen dan gedurende de gehele beleidsperiode gevolgd worden in een bijbehorende monitor. (Link of verdieping met indicatoren in begroting en jaarverslag, maar hoeven er niet in)

22

Algemene aanbevelingen: 5. Aanpassing in streefwaarden vermelden We constateren dat in 2023 het realiseren van de streefwaarden van de prestatie-indicatoren grotendeels niet gelukt is. Externe factoren zoals de diverse ruimteclaims en storm Poly zijn hierop van invloed. De rapporteurs zijn zich ervan bewust dat, wanneer er sprake is van externe factoren waarop de gemeente geen invloed heeft, het niet halen van streefwaarden demotiverend kan werken, voor zowel de ambtelijke organisatie als het gemeentebestuur. Zeker wanneer er op andere fronten binnen het programma wel successen geboekt zijn, die niet hun weg (kunnen) vinden in het jaarverslag. Met de huidige set prestatie-indicatoren is het lastig te beoordelen of het doel ‘Haarlem is groen en biodivers’ binnen bereik is. Echter, het veranderen van indicatoren raden we niet aan, omdat wisselen van prestatieindicatoren de vergelijking op de lange termijn bemoeilijkt. Waar we wel aandacht voor willen vragen is het feit dat meerdere streefwaarden voor 2023 in het jaarverslag blijken te verschillen van de streefwaarden voor 2023 in de programmabegroting.

Uit navraag blijkt dat deze verschillende waarden verklaarbaar zijn, namelijk veroorzaakt door afrondingsverschillen (groenoppervlak wijken buurtgroen in ha), een typfout (aantal nieuw geplante bomen in de openbare ruimte) en het aanleveren van cijfers door verschillende beheerders/eigenaren (aantal bomen in de openbare ruimte). Deze verklaringen zijn echter niet terug te vinden in het jaarverslag.

De rapporteurs stellen voor om in geval van aanpassing van de streefwaarden ten opzichte van rapportage in vorige documenten (begroting en jaarverslag) de reden hiervoor te vermelden in de opvolgende documenten (jaarverslag en begroting) van die raadsperiode, bijvoorbeeld met een asterix. Zo wordt duidelijk dat er binnen de raadsperiode een aanpassing is gedaan en waarom. Daarnaast: vier je successen! 23

Algemene aanbevelingen: 6. Maak de verklaring voor verschillen tussen primaire begroting en begroting na wijziging inzichtelijker in het programmaverslag zelf. In het jaarverslag wordt bij verschillende programma’s in het onderdeel Financiën per programma een verschil tussen de primaire begroting en de begroting na wijziging weergegeven. In het programmaverslag zelf wordt in de toelichting een summiere verklaring gegeven voor een deel van dit verschil. Er komt pas na veel gepuzzel met informatie uit de bestuursrapportage, decemberrapportage en de bijlage 6.5 ‘analyse en toelichting per beleidsveld’ meer duidelijkheid. Hierdoor is het lastig voor raadsleden om een sluitend verband te zien. Wij adviseren om de beknopte toelichting bij de programma’s in het jaarverslag over de verschillen tussen de primaire begroting en de begroting na wijziging iets aan te vullen. Zodat duidelijk wordt welke verschillen bijvoorbeeld het resultaat zijn van amendementen of verklaard zijn in voortgangsrapportages, waardoor de informatiewaarde voor raadsleden verhoogd wordt en zij zonder lang te hoeven puzzelen een sluitend verband kunnen zien. Neem ook links op naar relevante documenten waar de verschillen in toegelicht zijn.

Programmaspecifieke aanbeveling: 1. Product Dierenbescherming visueel ‘ontkoppelen’ Na navraag blijkt dat de prestatie-indicatoren ‘aantal wilde bijensoorten’ en ‘oppervlakte ecologisch beheerd groen (in ha)’ niet horen bij het product Dierenbescherming (4340), maar zoals we al vermoedden- bij product Groen (4311). In de doelenboom lijken ze echter visueel aan elkaar gekoppeld. De rapporteurs stellen voor om de opmaak van de doelenboom voor beleidsveld 4.3 aan te passen, zodat visueel ondersteund wordt dat product Dierenbescherming (4340) niet gekoppeld is aan de prestatie-indicatoren ‘aantal wilde bijensoorten’ en ‘oppervlakte ecologisch beheerd groen (in ha)’, behorende bij product Groen (4311).

25

Programmaspecifieke aanbeveling: 2. Meer inzicht op hoofdlijnen Spaarnelanden 1/2 De gemeenteraad heeft weinig inzicht in het dagelijks beheer en onderhoud van Spaarnelanden (SPL). Het gaat hierbij niet om een gedetailleerd inzicht, omdat we dit op afstand geplaatst hebben, maar om een inzicht op hoofdlijnen. Uit ons onderzoek blijkt dat dit inzicht op hoofdlijnen, hoe weten we of de doelen die we gesteld hebben en de prestaties die afgesproken zijn voor het dagelijks beheer en onderhoud van Spaarnelanden ook gehaald en geleverd worden binnen de door de gemeente beschikbaar gestelde middelen, lastig te vinden is of zelfs ontbreekt. Er is op verzoek van de vorige rapporteurs wel in het overzicht van de verbonden partijen opgenomen aan welke beleidsveld en in enkele gevallen ook aan welk doel de verbonden partij bijdraagt, maar niet aan/met welke prestatie.

Hiermee voldoen we als gemeente ook niet aan de vereisten van artikel 8 lid 3 b. van het BBV (Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten) dat zegt dat een programmaplan de doelstelling bevat en in het bijzonder de maatschappelijke effecten (wat willen we bereiken), maar ook de wijze waarop ernaar gestreefd wordt die effecten te bereiken (hoe gaan we dat doen) en de betrokkenheid hierbij van verbonden partijen. Die vermelding van de betrokkenheid van verbonden partijen slaat dus niet alleen op het doel maar ook op de prestaties. Dit inzicht is er nu niet, ook niet in de informatie die binnen de commissie bestuur besproken wordt. De vraag is: hoe kunnen wij - als toezichthouder van het college- toezicht houden op hun rol als aandeelhouder van een verbonden partij als SPL, wanneer we zo’n beperkte hoeveelheid informatie aangeboden krijgen?

26

Programmaspecifieke aanbeveling: 2. Meer inzicht op hoofdlijnen Spaarnelanden 2/2 In artikel 8 van het BBV (Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten) staat dat in het programmaplan dient te worden opgenomen op welke wijze ernaar gestreefd wordt de doelstellingen te bereiken, en hierbij de betrokkenheid van verbonden partijen aan te geven. Door de toevoeging in het overzicht verbonden partijen, van de beleidsvelden en in enkele gevallen ook de doelen waaraan een verbonden partij bijdraagt voldoet de gemeente nog niet aan de vereiste van BBV artikel 8. De gemeenteraad krijgt ook nog niet voldoende informatie om op hooflijnen in te kunnen schatten of de door het college met de verbonden partij afgesproken doelen en prestaties ook bereikt en geleverd worden. De rapporteurs stellen voor dat om beter inzicht te krijgen in op welke manier verbonden partijen bijdragen aan de door de gemeente gestelde doelen en prestaties en te voldoen aan de vereisten van BBV artikel 8, toegevoegd wordt: 1. Welke prestaties (geheel of gedeeltelijk) door verbonden partijen uitgevoerd worden 2. Informatie op hooflijnen over of de door het college met de verbonden partijen afgesproken doelen en doelen en prestaties ook bereikt en geleverd worden 3.

Dit niet alleen inzichtelijk gemaakt wordt in de bijlage verbonden partijen maar ook in de programma verantwoording zelf, bijvoorbeeld via een actieve verwijzing naar de bijlage. 27