2 Bijlage 1 Concept beleidsnota Haarlems Erfgoed

Haarlems Erfgoed Verbindende kracht in de stad

Haarlems Erfgoed Verbindende kracht in de stad Erfgoednota Haarlem 2023-2024 Concept 6 september 2023

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

2

“Oud, volk-ryk, schoon-geboud, vol-timmerd, wel-gelegen, In’t midden van het land, aen liefelyke wegen, Aen veld, aen bosch, aen duyn, aen meyren, aen de see. Voorwaer een Paradijs ende een volmaekte Stee!” Uit: Beschryvinge ende lof der stad Haerlem in Holland, Samuel Ampzing (1628)

Programma Erfgoed in de fysieke leefomgeving Haarlem 2024-2034 met uitvoeringsprogramma 2024-2027

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

3

Inhoud Samenvatting

5

4 Erfgoed en leefomgeving

24

De schatkamer van Haarlem

6

4.1 Drie benaderingswijzen

25

1

De noodzaak van actueel erfgoedbeleid

8

4.2 Erfgoedwaarden als ontwikkelprincipes

27

1.1 Erfgoed en identiteit van de stad

9

4.3 Inventariseren, waarderen, publiceren

29

4.4 Erfgoed en het omgevingsplan

30

4.5 Uitvoeringsagenda erfgoed en leefomgeving

32

1.2 Cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving

9

1.3 Aanleidingen voor deze nota

10

1.4 De status van deze nota

11

5 Erfgoed en duurzaamheid

33

1.5 Totstandkoming van de conceptnota

11

5.1 Energetisch verduurzamen van monumenten

34

5.2 Versnellen door clustering

36

5.3 Kennisontwikkeling en innovatie

36

5.4 Verduurzamen van de leefomgeving

38

2 Haarlems erfgoedbeleid

12

2.1 De basis

13

2.2 Ambitie en thema’s 2024-2034

13

3 Erfgoed en samenleving

15

3.1 Erfgoedwaarden als verbindende kracht

16

3.2 De samenleving betrekken bij erfgoed

16

3.3 Kennis als basis

18

3.4 Publieksactiviteiten

20

3.5 Duurzame maatschappelijke toekomst voor religieus erfgoed 3.6 Uitvoeringsagenda erfgoed en samenleving

22 23

Bijlagen 1

Totstandkoming van de nota

41

2 Onderzoek Inwonerspanel Haarlem

43

3 Duurzame toekomst voor religieus erfgoed

44

4 Archeologische Beleidskaart Haarlem 2024

48

5 Beleids- en waardenkaart Erfgoed en Ruimte

51

6 Begrippenlijst beschermd erfgoed

56

Afzonderlijke bijlagen

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

58

4

Samenvatting Haarlem koestert haar erfgoed De rijke historie van Haarlem is nog altijd zichtbaar in de stad en het omringende landschap. Het erfgoed wordt door velen gekoesterd en draagt bij aan de Haarlemse omgevingskwaliteit: een mooie, gezonde en betekenisvolle leefomgeving die mensen gelukkig maakt. Voor de meeste Haarlemmers bepaald het Haarlems erfgoed de identiteit van de stad. Met deze nota actualiseert de gemeente haar beleid voor erfgoed in de fysieke leefomgeving (voor de leesbaarheid verder kortweg ‘erfgoed’). Het gaat om het tastbare boven- en ondergrondse erfgoed dat vorige generaties ons hebben nagelaten. Vernieuwing van het erfgoedbeleid is nodig omdat de rol van erfgoed in de samenleving verandert. Ook krijgt de gemeente nieuwe verplichtingen en instrumenten door de invoering van de Omgevingswet. Bovendien heeft de stad grote ruimtelijke opgaven, zoals herbestemmen, mengen en verdichten; energiebesparing en -opwekking; klimaatadaptatie, vergroenen en vernatten. Met het vernieuwde erfgoedbeleid zet de gemeente de koers uit voor de komende tien jaar. Deze nota krijgt de status van een vrijwillig programma onder de Omgevingswet. Bij de voorbereiding van de conceptnota is zowel intern als extern uitgebreid overleg gevoerd. Van de uitkomsten is dankbaar gebruik gemaakt bij het opstellen van deze conceptnota.

Doel van het erfgoedbeleid Haarlem wil de komende jaren vanuit het erfgoedbeleid een krachtige bijdrage leveren aan het ruimtelijk beleid en het verwezenlijken van de doelen van de omgevingsvisie. Het beleid concentreert zich op drie grote thema’s: 1) het benutten en beleven van erfgoed als verbindende kracht in de samenleving; 2) de inzet van erfgoed als integraal onderdeel van de fysieke leefomgeving en 3) de bijdrage van erfgoed aan de verduurzaming van de stad. Daarnaast zorgt de gemeente voor een blijvend goede basis van het erfgoedwerk, door efficiënte uitvoering van wettelijke taken en daarmee samenhangende activiteiten.

Erfgoed en samenleving

en erfgoed midden in de samenleving. Erfgoedparticipatie zorgt niet alleen voor meer kennis, draagvlak en beleving, maar verbindt Haarlems erfgoed ook met andere domeinen zoals leefbaarheid, sociale cohesie, welzijn, emancipatie en inclusiviteit. Met deze benadering wordt ook de economische potentie van erfgoed benut, het stimuleert de promotie van de stad en het cultuurtoerisme.

Erfgoed en leefomgeving In Haarlem is steeds meer aandacht voor de samenhang tussen gebouwde monumenten en stedenbouwkundige, landschappelijke en archeologische waarden. Bovendien groeit het bewustzijn dat erfgoed in hoge mate bijdraagt aan het aantrekkelijke leef- en vestigingsklimaat. Maar Haarlem is niet alleen een erfgoedstad. Het is ook een stad met een grote ruimtelijke en maatschappelijke dynamiek. In de huidige praktijk van ruimtelijke ontwikkelingen ontbreekt een heldere koers voor de omgang met erfgoed. Daarom werkt de gemeente de komende jaren aan een proactief gebieds- en ontwikkelingsgericht erfgoedbeleid waarmee kan worden bijgedragen aan de grote opgaven in de stad.

Erfgoed en duurzaamheid De zorg voor erfgoed is in essentie duurzaam omdat het instandhouding en hergebruik nastreeft en de bestaande omgeving als uitgangspunt neemt. Dat neemt niet weg dat er ook in het erfgoedbeleid grote opgaven voor verduurzaming zijn. Het gaat allereerst om de energetische verduurzaming van monumenten, gericht op een zo optimaal mogelijke energiehuishouding met behoud van erfgoedwaarden. Daartoe ondersteunt Haarlem individuele eigenaren bij de vaak complexe en dure maatregelen. Bovendien streeft de gemeente naar versnelling door te gaan werken met kansrijke clusters, bijvoorbeeld op basis van gebouwtype, eigendomssituatie of gebouwcomplexen. En Haarlem kijkt nog verder: erfgoed kan ook een rol spelen bij de verduurzaming van de stad als geheel. De historische stad biedt tal van voorbeelden om de fysieke leefomgeving weerbaarder en veerkrachtiger te maken. Haarlem wil de lessen die de historische stad ons leert, gebruiken bij de huidige opgaven.

Haarlem werkt vanuit de kernwaarden van het Verdrag van Faro: participatie in de volle breedte, een open houding voor andere erfgoedopvattingen

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

5

De schatkamer van Haarlem De grachten, stegen en brandgangen in het centrum. De pleintjes van Haarlem-Noord, waar de huizen als in hofjes omheen liggen. De Vijfhoek, een labyrint van rechte afslagen. De stad geeft je de mogelijkheid om eindeloos te dwalen en zelfs te verdwalen, al ben je er geboren en kom je er al je hele leven. Op iedere straathoek is er wel iets verrassends te zien. Een straatnaambord in de oude spelling, gevelreclame van een bakkerij die allang verdwenen is, de ondergrondse resten van de middeleeuwse Beek tussen de Raaks en het Spaarne.

het Spaarne, bij de dagelijkse tocht naar het werk in de Waarderpolder.

Als ergens zichtbaar wordt dat het onderscheid tussen heden, verleden en toekomst een menselijke misvatting is, dan is het wel in de stad. In de hofjes wonen nog net als vierhonderd jaar geleden vrouwen en mannen, tegenwoordig oud én jong, soms zelfs nog volgens dezelfde regels en gebruiken als toen, ze lopen dezelfde huiselijke routes, van hun voordeur naar het bankje in de tuin, horen elkaars geluiden, snuiven de geur van rozen op. Ondertussen scrollen ze op hun telefoon door het laatste nieuws en tikken ze een tekstberichtje.

Kortom, Haarlem is voor iedereen een reservoir van herinneringen, mooie en ook minder mooie. Maar aan de stad laat zich nog zoveel meer aflezen, zowel boven de grond als in de bodem: de geschiedenis van het dagelijks leven, de vestingbouw, de architectuur. De evolutie van een eenvoudige boerennederzetting tussen het Spaarne en het moerassige veengebied in het westen tot het grafelijke hof en de glorieuze handelsstad in de zeventiende eeuw. De ontwikkeling van de winkelnijverheid, van het wonen en het onderwijs, de rol van religie. Hierin ligt de culturele en wetenschappelijke betekenis van erfgoed.

Wie op zijn fatbike het viaduct onder het NS-station door zoeft, over de Kruisweg en de Kruisstraat, voorzichtig de drukke Barteljorisstraat door, langs het Stadhuis, door de Koningstraat en verder richting Houtplein, die volgt exact het tracé van de oude landweg over de strandwal, die handelaars, reizigers, wandelaars en niet te vergeten de Graven van Holland met hun garnizoenen bereisden in de middeleeuwen. Nu wordt hier geshopt, gesnackt en geflaneerd, er worden klanten geholpen, kinderdromen vervuld, er wordt vergaderd, getrouwd en gefotografeerd. Een oude stad is een voorrecht, zeldzamer dan alles wat we nieuw kunnen maken. Maar hoewel het verleden er alomtegenwoordig is, zijn de kiemen van verandering en vernieuwing overal aanwezig, in de handelingen en plannen van bestuurders, onder­ nemers, huizenbewoners, architecten. Het ligt in de aard van steden om te veranderen.

Zoals het huis een manifestatie is van de meest persoonlijke omgeving die de mens voor zichzelf creëren kan, zo is de stad de openbare huiskamer van de samenleving. Alle verhalen, herinneringen, idealen en ambities komen samen op de intieme pleinen van het centrum, op de oneindige wegen van Schalkwijk, waar de Haarlemse luchten op hun mooist zijn, in de cafés aan de Botermarkt, in de kinderboerderij van het Schoterbos.

Fraaie, bewonderenswaardige bouwwerken kunnen dit zijn, ware kroonjuwelen, zoals Huis ter Kleef, Paviljoen Welgelegen, Van Loghems Tuinwijk-Zuid, de Kathedrale basiliek Sint Bavo aan de Leidsevaart. Dergelijke erfgoediconen markeren het collectieve geheugen van de stad. Zo bezien is Haarlem gevuld met een enorme verscheidenheid van herinneringswaarden. Deze schatkamer is een geschenk van de geschiedenis, die elke dag verder aangevuld wordt. En het is aan elke generatie om deze schat goed te onderhouden, te herstellen, te bewaren én als inspiratiebron te gebruiken, zodat het verhaal van Haarlem steeds weer opnieuw ervaren en verteld kan worden. Wim de Wagt, Architectuurhistoricus

De gehechtheid van mensen aan een stad heeft juist hiermee te maken: de herinneringen die er zijn ontstaan tijdens Bevrijdingspop op het Vlooienveld, bij een rouwdienst in de kerk, bij een onverwachte ontmoeting met een oude bekende op een brug over

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

6

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

7

1 De noodzaak van actueel erfgoedbeleid

Haarlem heeft een rijke historie die nog altijd zichtbaar is in de stad. De gemeente Haarlem koestert dit erfgoed en wil het tot drager maken van ruimtelijke veranderingen in de stad en het omringende landschap. Bovendien wil Haarlem haar identiteit als erfgoedstad duidelijk en zichtbaar uitdragen. Met deze nota Haarlems erfgoed: Kwaliteit in ontwikkeling geeft de gemeente voor de komende tien jaar uitwerking aan deze ambities. Daarbij is een uitvoeringsagenda gemaakt met de voorziene acties voor vijf jaar. Dit eerste inleidende hoofdstuk beschrijft op welk cultureel erfgoed deze nota betrekking heeft. Daarna wordt ingegaan op de aanleidingen voor en de noodzaak van deze nota en de status ervan. Tot slot wordt de totstandkoming van de conceptnota beschreven.

1.1

Erfgoed en identiteit van de stad

Erfgoed geldt als drager van de identiteit van de stad en haar omgeving. Acht op de 10 inwoners vindt dat erfgoed bijdraagt aan een prettige woonomgeving en bepalend is voor de identiteit van de stad. (uit: onderzoek inwonerspanel Haarlem 2023). De rijke geschiedenis van Haarlem is nog altijd zichtbaar in de ruimtelijke opbouw van de stad, die getuigt van eeuwenlang gebruik, bewoning en ontwikkeling van de oude nederzetting aan het Spaarne. De tijdlagen samen bepalen het karakter van het hedendaagse Haarlem. Zo zijn er verschillende ruimtelijke ‘karaktereigenschappen’ aan te wijzen die Haarlem typeren en identiteit geven. Erfgoed maakt als drager van die identiteit deel uit

van de leefomgeving en draagt onmiskenbaar bij aan de omgevingskwaliteit. Welke erfgoedwaarden belangrijk gevonden worden, is niet statisch maar ontwikkelt zich door de tijd. Het gesprek hierover verbindt mensen met de omgeving en met elkaar.

1.2 Cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving Erfgoed is een breed begrip. Het omvat alle culturele uitingen die we hebben geërfd van onze voorouders. Het vertelt waar we vandaan komen, wie we zijn en hoe we in verbinding staan met onze omgeving. Als je de Haarlemmers vraagt waar ze bij de term cultureel erfgoed aan denken, noemen ze de monumenten in de binnenstad, archeologische waarden, parken, waterstructuren, bruggen, bijzondere plekken in hun buurt en het omringende landschap. Sommigen wijzen ook op het niet-tastbare erfgoed dat besloten ligt in verhalen, herinneringen en tradities – zoals de Haarlemse Luilakmarkt. Deze nota richt zich hoofdzakelijk op cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving. Dat wil zeggen het tastbare erfgoed dat vorige generaties hebben nagelaten in de stad, het dorp en het landschap. Over immaterieel erfgoed gaat het alleen voor zover de inrichting van de leefomgeving van belang is voor het behoud hiervan. Voor de leesbaarheid gebruiken we in de verdere tekst kortweg het woord ‘erfgoed’ voor cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving.

Haarlem-monumenten, Hofje van Staats

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

9

1.3 Aanleidingen voor deze nota Met deze nota actualiseert de gemeente Haarlem haar erfgoedbeleid. Vernieuwd, integraal erfgoedbeleid met duidelijke accenten is noodzakelijk voor een zorgvuldige omgang met erfgoed in een dynamische stad. Immers, de rol van erfgoed in de samenleving verandert; de invoering van de Omgevingswet schept nieuwe verplichtingen en instrumenten; en de stad kent grote ruimtelijke opgaven, zoals onder andere verwoord in de Omgevingsvisie Haarlem 2045.

1.3.1 Veranderende rol erfgoed

stedelijke ontwikkeling, met oog voor gebruikswaarde, belevingswaarde en toekomstwaarde. Erfgoed heeft daardoor ook economische waarde: als gewild vastgoed, als toeristisch- en cultureel potentieel en als vestigingsfactor. Erfgoed krijgt een steeds bredere maatschappelijke betekenis. Mensen voelen grote verbondenheid met het erfgoed in de stad. Het draagt herinneringswaarde in zich voor bewoners, gebruikers, bezoekers en voor groepen of gemeenschappen. Toegankelijkheid van, en interactie met erfgoed wordt daarmee steeds belangrijker.

1.3.2 Omgevingswet en nieuwe instrumenten

Het afgelopen decennium verschoof de manier waarop erfgoedzorg op landelijk en gemeentelijk niveau werd ingericht. Van objectgerichte erfgoedzorg – het klassieke beeld van monumentenzorg en archeologie – ging de aandacht naar gebiedsgerichte erfgoedzorg en -ontwikkeling. In Haarlem verlegden onder andere de nota Archeologie, een waardevol bezit (2009) en de nota Erfgoed en Ruimte (2013) de focus van de historische binnenstad naar de hele gemeente, inclusief de naoorlogse gebieden, het buitengebied en het industrieel erfgoed. Erfgoed ging niet meer over één mooi gebouw of één archeologische vondst of vindplaats, maar over het erfgoed in relatie tot zijn omgeving.

Met de invoering van de Omgevingswet (1 januari 2024) verandert er veel ten aanzien van erfgoed. De Omgevingswet zet in op integrale kwaliteit van de fysieke leefomgeving, oftewel een goede omgevingskwaliteit. Erfgoed is een integraal onderdeel van de leefomgeving en een belangrijke drager van omgevingskwaliteit. De nieuwe wet verplicht iedereen, maar vooral overheden, om te zorgen voor het erfgoed. Nieuwe ontwikkelingen moeten aansluiten op het bestaande stads- en cultuurlandschap, zodat de ruimtelijke samenhang wordt versterkt en gebieden hun specifieke kwaliteiten behouden.

De historische kwaliteit van de Haarlemse leefomgeving is een kostbare erfenis van uitgebalanceerde

De Omgevingswet verandert ook het nodige in de instrumenten die de gemeente heeft voor erfgoedbeleid. Van belang zijn bijvoorbeeld de centrale rol

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

10

die het omgevingsplan gaat spelen en de nieuwe opgaven die de wetgever stelt ten aanzien van de omgeving van een monument.

1.3.3 Opgaven voor de stad Haarlem is een dynamische stad met ontelbare kleine en grote ruimtelijke ontwikkelingen. De druk op de ruimte is enorm. Om de stad toekomstbestendig te maken, komen er belangrijke opgaven op ons af. De opgaven voor het fysieke domein zijn beschreven in de Omgevingsvisie Haarlem 2045. Het gaat hierbij om opgaven op het gebied van: • mengen en verdichten, herbestemmen; • energiebesparing en -opwekking bij monumenten en in de beschermde stadsgezichten; • klimaatadaptatie, vergroening en vernatting; • herbestemming van leegkomende kerkgebouwen; • groen erfgoed (zoals historische parkaanleg) in relatie tot een gezonde leefomgeving en biodiversiteit. Deze opgaven vragen om een zorgvuldige omgang met erfgoed en bieden ook kansen om vanuit erfgoed een betekenisvolle bijdrage te leveren aan de kwaliteit van de stad. Dat kan alleen met een brede kijk op erfgoed in samenhang met andere beleidsvelden, en een proactieve houding vanuit adequaat erfgoedbeleid.

1.4 De status van deze nota Met deze nota geeft de gemeente Haarlem vorm aan integraal erfgoedbeleid voor de fysieke leefomgeving. Het beleid bevat de hoofdlijnen voor de komende tien jaar en een concrete uitvoerings­ agenda voor de komende vijf jaar. Deze nota krijgt de status van een vrijwillig programma onder de Omgevingswet. De nota kan gezien worden als een van de thematische uitwerkingen van de Omgevingsvisie Haarlem 2045 en de hierin beschreven opgaven en strategische beleidskeuzes. In Haarlem krijgen alle thematische en gebiedsgerichte omgevingsprogramma’s onder de Omgevingswet een plek in het zogeheten Haarlemse beleidshuis. Dit beleidshuis vormt een uitwerking van de strategische keuzes van de Omgevingsvisie.

1.5 Totstandkoming van de conceptnota Bij de voorbereiding van de conceptnota is intern en extern uitgebreid overleg gevoerd. Hierbij is de stad betrokken en is overleg gevoerd met diverse stakeholders, waaronder erfgoedverenigingen. Met een vragenlijst voor het Inwonerspanel Haarlem is de belangstelling en waardering voor erfgoed gepeild en is onderzocht hoe bewoners tegen bepaalde onderwerpen aankijken. Op een bijeenkomst in de Gravenzaal zijn verschillende thema’s nader verkend met onder andere raadsleden, architecten, erfgoedverenigingen, aannemers, monumenteneigenaren en ambtenaren. In de Bijlagen 1 en 2 zijn de resultaten van deze participatierondes opgenomen. De bevindingen zijn opgenomen in deze conceptnota.

Omgevingsvisie Haarlem 2045 “Hoe identificeer je een stad? Aan de mensen, aan de gebouwen of aan beide? De gebouwde omgeving zegt vaak veel over de inwoners van de stad. Het zijn de mensen die op basis van hun ideeën, inzichten en idealen met elkaar een leefomgeving hebben gemaakt waarin zij goed gedijen. Zoals de stad door eeuwen heen is veranderd, zijn ook haar inwoners anders. Maar sommige gedeelde waarden blijken verrassend constant. Iedere generatie vormt weer nieuwe Haarlemmers. De constante is dat we Haarlem samen maken, nu en in de toekomst. Haarlem is een stad waar oog is voor elkaar, voor kwaliteit en voor ontspanning. Dat is altijd zo geweest en dat willen we graag zo houden.” (pag. 36)

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

11

2 Haarlems erfgoedbeleid

De gemeente Haarlem heeft zich in haar omgevingsvisie als doel gesteld om de omgevingskwaliteit te versterken, onder meer vanuit de gedachte dat een mooie, gezonde en betekenisvolle leefomgeving mensen gelukkig maakt. Erfgoed kan en moet daar een bijdrage aan leveren, evenals als aan de andere opgaven die zijn benoemd. Daarom zet Haarlem erfgoedwaarden in bij ruimtelijke ontwikkelingen en werkt de gemeente samen met de inwoners aan een omgeving waarin ook toekomstige generaties zich thuis voelen. Voorwaarden hiervoor zijn dat de basis van de gemeentelijke erfgoedzorg op orde is en dat er ingespeeld wordt op actuele ontwikkelingen. Dit hoofdstuk gaat in op die basis van het gemeentelijke erfgoedwerk en benoemt de drie hoofdthema’s voor het erfgoedbeleid in de komende tien jaar. Deze drie thema’s worden uitgewerkt in de hierna volgende hoofdstukken.

digitaliseren, beheren en ontsluiten van erfgoedkennis en -informatie, onder andere door middel van de Kernregistratie Erfgoed en Ruimte (KER) en het archeologisch- en bouwhistorisch depot. Daarnaast zijn er werkzaamheden waarvoor de gemeente heeft gekozen om de wettelijke taken adequaat vorm te kunnen geven naar de mensen in de stad. Voorbeelden daarvan zijn de (actualisatie van) monumentenrichtlijnen, richtlijnen voor archeologisch onderzoek, de financiële ondersteuning van eigenaren van gemeentelijke monumenten, voorlichting, het DuMo-loket, PR-activiteiten zoals de organisatie van Open Monumentendag, tentoonstellingen, lezingen en evenementen, erfgoededucatie en het publiceren van onderzoeksresultaten. Het gemeentelijke erfgoedwerk – vaak aangeduid als de erfgoedadvisering - wordt verricht vanuit het Team Erfgoed Haarlem. De gemeente zal ervoor zorgen dat deze basis op orde blijft.

2.1

2.2 Ambitie en thema’s 2024-2034

De basis

Het gemeentelijke erfgoedwerk bestaat hoofdzakelijk uit de uitvoering van wettelijke taken. Het gaat om werkzaamheden die betrekking hebben op de advisering in het kader van ruimtelijke plannen, omgevingsvergunningen, handhavingszaken, het aanwijzen van monumenten, het uitvoeren van bouw- en architectuurhistorisch onderzoek, het begeleiden van archeologisch onderzoek en het

De Omgevingsvisie Haarlem 2045 bevat ambitieuze doelstellingen voor de grote opgaven waar Haarlem mee te maken heeft. Daarbij is de identiteit van de stad – dat wat we willen behouden, ook in tijden van grote veranderingen – leidend bij het vaststellen van het ambitieniveau van ruimtelijke ontwikkelingen (p.60).

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

13

Daarom zal de gemeente Haarlem de komende jaren vanuit het erfgoedbeleid een krachtige bijdrage leveren aan het ruimtelijk beleid en het verwezenlijken van de doelen van de omgevingsvisie. Ingezet wordt op het samen benutten en beleven van erfgoed als verbindende kracht in de samenleving. Bovendien wil Haarlem onderscheidend zijn als het gaat om innovatief beleid voor erfgoed als integraal onderdeel van de fysieke leefomgeving en de verduurzaming van Haarlem. Deze missie is samengevat in drie grote thema’s van het erfgoedbeleid voor de komende jaren:

• erfgoed en samenleving: erfgoed inzetten als verbindende kracht in de stad; • erfgoed en leefomgeving: erfgoed inzetten om omgevingskwaliteit te inspireren, ontwikkelen en borgen; • erfgoed en duurzaamheid: erfgoed laten bijdragen aan de verduurzaming van de stad. In de volgende drie hoofdstukken worden deze thema’s uitgewerkt en voorzien van een uitvoeringsagenda voor de eerste vijf jaar. Soms gaat het om aanscherpen van bestaande werkwijzen, soms om het ontwikkelen van nieuwe werkwijzen of producten.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

14

3 Erfgoed en samenleving

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

15

Het eerste grote thema van het Haarlemse erfgoedbeleid is ‘erfgoed en samenleving’. De gemeente wil erfgoed inzetten als verbindende kracht in de samenleving, door mensen en hun relatie met erfgoed meer centraal te stellen en onderdeel te maken van de erfgoedpraktijk. Haarlem gelooft in de kracht van samenwerking tussen erfgoedinstellingen en vrijwilligers, burgerinitiatieven, Haarlem Marketing, bedrijfsleven en overheden. Door erfgoedparticipatie wordt Haarlems erfgoed verbonden aan andere domeinen zoals leefbaarheid, sociale cohesie, integratie, welzijn en arbeidsparticipatie. Met deze benadering wordt ook de economische potentie benut, net als de promotie van de stad en het stimuleren van cultuurtoerisme. Dit hoofdstuk gaat in op het beleid dat hiervoor noodzakelijk is: verbinden, samenwerken, kennis ontwikkelen, publieksactiviteiten en behouden van duurzame maatschappelijke functies voor religieus erfgoed.

3.1

Erfgoedwaarden als verbindende kracht

Haarlems erfgoed is allesbehalve verleden tijd. Het is actueel, inspirerend, soms pijnlijk of confronterend. Erfgoed laat zien hoe generaties voor ons leefden, dachten en voelden. Erfgoed gaat over mensen, over de waarden die wij met elkaar willen bewaren, delen en doorgeven, over wie wij als huidige samenleving willen zijn. Het is dit collectieve erfgoed dat tot de verbeelding spreekt en een brug slaat tussen gisteren, vandaag en morgen. Daarom willen mensen actief meedoen met de zorg voor en beleving van erfgoed. Het Verdrag van Faro van de Raad van Europa, dat in 2023 door de staatssecretaris van OCW is ondertekend, gaat over de maatschappelijke waarde van cultureel erfgoed en het belang van betrokkenheid van de samenleving bij de zorg voor erfgoed. Het verdrag gaat uit van drie kernwaarden: participatie in de volle breedte, een open houding voor andere erfgoedopvattingen en erfgoed midden in de samenleving. De gemeente Haarlem onderschrijft deze kernwaarden. Haarlem wil de verbindende kracht van erfgoed in de stad inzetten, de mens en de samenleving en hun relatie met erfgoed meer centraal stellen. Erfgoedparticipatie zorgt niet alleen voor meer kennis, draagvlak en beleving, maar verbindt Haarlems erfgoed ook met andere domeinen zoals leefbaarheid, sociale cohesie, integratie, welzijn en arbeidsparticipatie.

Het kan ook een rol spelen in vraagstukken die te maken hebben met emanci-

patie, inclusiviteit en culturele diversiteit. Om dit de komende jaren te kunnen uitvoeren en realiseren zijn verschillende accenten, acties en producten nodig, die hieronder worden toegelicht.

3.2 De samenleving betrekken bij erfgoed Het eerder genoemde verdrag van Faro stelt dat samenwerking en het delen van zeggenschap over erfgoed ervoor zorgt dat iedereen kan ervaren erbij te horen en medeverantwoordelijk te zijn. Ieders perspectief wordt gehoord en gezien. Dat past bij de huidige maatschappelijke ontwikkelingen en de Omgevingswet, waarin participatie een leidmotief is.

3.2.1 Drempels wegnemen In Haarlem houden veel mensen en partijen zich bezig met erfgoed, ze hebben de kennis en wens om hun liefde voor erfgoed uit te dragen. Denk bijvoorbeeld aan (particuliere) eigenaren van erfgoed, historische verenigingen en museale- en erfgoedinstellingen. Maar ook vrijwilligers en burgerinitiatieven spelen een belangrijke rol bij de instandhouding van erfgoed. Tot op heden bestaat participatie in de erfgoedsector echter vooral uit meedoen met oog op sociale effecten. Het zijn de vrijwilligers die rondleidingen verzorgen in musea, monumenten en stadswijken, of meehelpen bij het digitaal ontsluiten van archieven, of historisch groen beheren, enzovoorts. Echt meedoen is echter niet alleen deelnémen aan erfgoed, maar er deel aan hébben. De gemeente wil zoveel mogelijk mensen in de samenleving bereiken en fysieke, digitale, financiële en mentale drempels

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

16

voor erfgoedparticipatie wegnemen. Samen met inwoners zullen we vrijwilligersbeleid opstellen waarin iedereen die zich wil inzetten voor erfgoed de kans krijgt voor actieve participatie, dicht op de eigen praktijk en belevingswereld. Dat geldt niet alleen voor het historische centrum, maar ook voor alle andere wijken zoals Schalkwijk. Het erfgoed­ beleid wordt hierdoor diverser en toegankelijker, beter herkenbaar en beleefbaar.

3.2.2 Domeinen verbinden Het gesprek over erfgoed zal dynamischer zijn dan tot nu toe het geval is geweest. Bewoners, bezoekers en ondernemers worden actiever bij erfgoedvragen en -projecten betrokken en we maken de stap naar ‘domein-overschrijdende’ erfgoedprojecten, zoals bijvoorbeeld in het project Buurtbakens (zie kader). Daarvoor is duidelijke communicatie nodig, bijvoorbeeld in de vorm van interactieve informatieavonden en debatten met Haarlemmers. Hierbij zijn het verhaal, de betekenis en beleving soms net zo belangrijk als de fysieke erfenis. Die betekenis is niet statisch en kan veranderen in de tijd. De gemeente zal daarom bij erfgoedprojecten onderzoeken hoe het gesprek zo breed mogelijk gevoerd kan worden.

3.2.3 Samenwerken Samenwerken zorgt voor meer kennis, draagvlak en beleving, en kan ook bijdragen aan integratie, welzijn en arbeidsparticipatie van mensen. Haarlem ziet het koesteren van erfgoed als een gezamenlijke verantwoordelijkheid met erfgoedinstellingen en -vrijwilligers, burgerinitiatieven, bedrijfsleven en overheden. De gemeente zal zich inzetten voor het organiseren van gemeenschappelijke kleine projecten zoals kennisbijeenkomsten. De gemeente zoekt en onderhoudt samenwerking op verschillende terreinen, zowel lokaal als regionaal en landelijk. We willen de krachten bundelen, samen met onder andere de Historische Vereniging Haerlem, Erfgoedvereniging Heemschut, de Archeologische Werkgroep Haarlem, het Noord-Hollands Archief, Haarlem Marketing, het ABC Architectuurcentrum Haarlem, Genootschap Oud Schalkwijk en de leden van de Stichting Erfgoed Haarlem. Met deze partijen willen we samenwerken aan erfgoedwaarden, hoe we ze moeten behouden en op welke manier we ze kunnen inzetten om een breed publiek te bereiken.

Buurtbakens Een goed voorbeeld van een domein overschrijdend project (erfgoed en sociaal-maatschappelijke opgaven) is het project Buurtbakens. Daarin worden de kerkgebouwen en -gemeenschappen gekoppeld aan maatschappelijke organisaties die ruimte zoeken. Zo blijven de kerken ’huiskamers van de buurt’ en kunnen er naast de religieuze gebeurtenissen, andere activiteiten plaatsvinden. De kerkbesturen willen hun kerken graag toekomstbestendig maken door de buurt meer te betrekken bij het gebouw. Zelf hebben ze binnen hun gemeenschap vaak niet voldoende mensen die dat kunnen organiseren. Door de koppeling met maatschappelijke organisaties lukt dit wel. Er is in Haarlem veel vraag naar sociale voorzieningen, zoals plekken waar mensen elkaar kunnen ontmoeten, of waar ze kunnen genieten van kunst en cultuur. En voor praktische dingen, als bloedprikken of een gesprek met een zorgondersteuner. Zo snijdt het mes aan twee kanten: de kerkgebouwen behouden hun waarde als historische ontmoetingsplek en de stad heeft meer ruimte voor sociale organisaties. De verbinding die het gebouw daarmee maakt in een wijk, maakt deze aantrekkelijker en diverser.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

17

3.3 Kennis als basis Een stevige kennisbasis is de kurk waarop het erfgoedbeleid drijft. Kennis is onmisbaar bij de samenwerking met en advisering aan overheden, maatschappelijke partners, initiatiefnemers, burgers en monumenteneigenaren. Erfgoedkennis verbindt erfgoed met andere gemeentelijke opgaven en kan bijdragen aan integraal werken. Het stimuleert begrip voor de specifieke erfgoedwaarden in Haarlem en dat wat Haarlem onderscheidt van andere erfgoedsteden. Daarom investeert de gemeente Haarlem de komende jaren in het verder ontwikkelen van erfgoedkennis. Op verschillende onderwerpen is kennisachterstand, bijvoorbeeld over naoorlogs erfgoed, groen erfgoed, historische interieurs, kleurhistorisch onderzoek, uitwerking van archeologische opgravingen, synthese van bouwhistorisch onderzoek, architectuurhistorisch onderzoek en stedenbouwgeschiedenis. De veranderingen in de stad vragen ook om nieuwe kennis, bijvoorbeeld over de historische openbare ruimte, ondergrondse structuren, groenaanleg en waterhuishouding.

3.3.1 Onderzoeksagenda Een van de belangrijkste instrumenten voor een goede basiskennis is de Onderzoeksagenda Erfgoed. Deze agenda draagt bij aan beter begrip van de

historische stad als geheel en biedt een voedingsbodem voor nieuw beleid, adequate advisering en inspiratie bij ruimtelijke ontwikkelingen en een levendig publieksbereik. De agenda biedt een overzicht van beschikbare erfgoedkennis en helpt bij het prioriteren van nieuw onderzoek. De agenda is een dynamisch en erfgoedbreed instrument, hij brengt samenhang in onderzoek vanuit archeologie, bouwhistorie, architectuurhistorie, groen erfgoed en historische geografie.

3.3.2 Onbenutte data Een deel van de benodigde erfgoedkennis ligt al voor het oprapen. Dit geldt in het bijzonder voor archeologische en bouwhistorische kennis. De archeologische vondsten en opgravingen uit de periode dat de gemeente zelf opgroef (1950 tot 2007) zijn nog niet geïnventariseerd, uitgewerkt en ontsloten. De gemeente heeft de plicht om dit te doen en zal de komende jaren geprioriteerd opgravingen uitwerken tot een basisrapportage en een publieksvriendelijke publicatie. Hierbij zullen de vrijwilligers van de Archeologische Werkgroep Haarlem, van de Historische Vereniging Haerlem en van het Archeologisch Museum Haarlem worden betrokken. Ook zal extra professionele capaciteit worden ingehuurd. Het beoogd resultaat is niet alleen een reeks (wettelijk verplichte) rapporten, maar vooral een samenvattend verhaal van de plek, de wijk, de stad.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

18

Dit geldt ook voor kennisbeheer en kennisopbouw met betrekking tot bouwhistorie. De ontdekking van de ‘binnenstad achter de voorgevels’ is in volle gang. Ieder jaar is er weer een rijke oogst aan vondsten en inzichten die de ontwikkelingsgeschiedenis van oude gebouwen ontrafelen. Aan de hand daarvan kan de huidige vorm van een gebouw beter worden begrepen en geduid in het verhaal van Haarlem. Het maakt het mogelijk erfgoedwaarden beter te bepalen zodat bij restauraties en verbouwingswerkzaamheden een goed onderbouwd advies kan worden gegeven. Daarom zal de gemeente de komende jaren werken aan het beheren, opbouwen en ontsluiten van de bouwhistorische kennis.

3.3.3 Kernregistratie en kenniskaarten De Kernregistratie Erfgoed en Ruimte (KER) is een integraal instrument dat dient als onderlegger voor breed erfgoedbeleid, niet alleen voor het thema ‘erfgoed en samenleving’ maar ook voor de thema’s ‘erfgoed en leefomgeving’ en ‘erfgoed en duurzaamheid’. Afgelopen jaren heeft de gemeente Haarlem een framewerk gebouwd waarin de kennis kan worden opgeslagen en geordend. Vervolgens zijn alle beschermde objecten uit het register gedigitaliseerd en openbaar toegankelijk gemaakt. Alle beschermde stadsgezichten, rijksmonumenten, provinciale monumenten, gemeentelijk monumenten, beeldbepalende panden (Orde 2) en de bouwhistorische kennis zijn hiermee te raadplegen. De KER wordt actueel gehouden en aangevuld met nieuwe kennis. Voor archeologie moet de KER nog worden ontwikkeld. Voor de aanwezige en aangetoonde archeologische vindplaatsen wordt tot op heden een aparte

database gebruikt die alle archeologische informatie bevat die sinds de jaren 60 van de vorige eeuw door de gemeente is geregistreerd. Dit archief bevat gegevens van onderzoeken en vindplaatsen, archeologische waarnemingen en vondstmeldingen. De gemeente zal deze archeologische basisregistratie de komende jaren opnemen in de KER. Op basis van de KER kunnen kenniskaarten worden gemaakt. Daarmee wordt de KER dus niet alleen gebruikt om te registreren, maar ook om te informeren, interpreteren en inspireren bij ruimtelijke opgaven in de stad. Op dit moment zijn er drie kenniskaarten openbaar te raadplegen: Beschermd erfgoed, de Cultuurhistorische Hoofdstructuur van de stad en de Archeologische Beleidskaart Haarlem. De gemeente Haarlem zal deze kaarten uitbreiden en nieuwe kaarten toevoegen. Zo is het bijvoorbeeld een wens om de kaart van de cultuurhistorische hoofdstructuur uit te breiden en te verdiepen met waardevolle structuren en stedenbouwkundig en landschappelijk waardevolle gebieden.

3.3.4 Publicaties en media De resultaten en de verhalen van erfgoedonderzoek, zoals in de KER geregistreerd en beheerd, kunnen uiteraard niet achter gesloten deuren blijven. Haarlem zal deze actief ontsluiten door ze onder andere te publiceren in de bestaande reeksen Haarlems Bodemonderzoek en jaarboeken van de Historische Vereniging Haerlem. Ook via sociale en traditionele media en actievere deelname van ambtenaren van de gemeente aan het lezingen­ circuit zullen de resultaten en de verhalen meer onder de aandacht worden gebracht.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

19

3.3.5 Erfgoedplatform, erfgoedloket en erfgoedhuis Voor laagdrempelig contact met de samenleving, brede toegankelijkheid van erfgoedkennis en goede dienstverlening ontwikkelt de gemeente Haarlem een digitaal erfgoedplatform, een fysiek erfgoedloket en (op termijn) een erfgoedhuis. Het digitale erfgoedplatform is een website met kennisdeling en publieksbereik, interactie en samenwerking als belangrijkste doel. Op dit platform kunnen verschillende doelgroepen aan de slag met door hen gewenste informatie. Van wet- en regelgeving tot de verhalen over de geschiedenis van een plek of inspirerende voorbeelden en verhalen van monumenteneigenaren over hun pand. Het fysieke loket biedt de mogelijkheid tot ontmoeting en persoonlijke informatievoorziening en advies. Dit erfgoedloket kent al een eerste aanzet in de reeds bestaande adviesloketten Duurzaam Erfgoedloket en het Archeologisch Spreekuur. Deze zullen worden doorontwikkeld tot een breed loket voor advies, inspiratie, gesprek en kennisdeling. Om de kennis en deskundigheid van het Haarlemse erfgoed het meest effectief te delen en de betrokkenheid te vergroten, wordt onderzocht of het mogelijk is om het digitale platform en het fysieke loket verder uit te bouwen tot een erfgoedhuis. Dit erfgoedhuis zal een knooppunt zijn van kennis, beleid en ondersteuning, waar het verhaal van Haarlem wordt gedeeld met en door iedereen.

3.4 Publieksactiviteiten De komende jaren bevordert Haarlem het publieke besef van het (gedeelde) verleden en de bekendheid met het Haarlemse erfgoed. Het gaat om mensen met verschillende achtergronden, leefstijlen en leeftijden. Door beleving en duiding, reflectie en inspiratie wordt zichtbaar gemaakt dat er verschillende zienswijzen op het verleden bestaan, en daarmee ook op het heden. Ruimtelijke ontwikkelingen worden in beeld gebracht. Nieuwe plannen worden in een grotere ontwikkeling van stedelijke continuïteit geplaatst. De nadruk ligt hierbij op de herinnerings-¬ en belevingswaarde en de maatschappelijke betekenis van erfgoed, naast de wetenschappelijke en historische waarde.

3.4.1 Educatie en evenementen Vanuit de gemeentelijke speerpunten inclusiviteit en een leven lang leren verbreedt Haarlem het aanbod van erfgoededucatie, zowel voor de jeugd als voor volwassenen. Erfgoededucatie stimuleert het besef van het (gedeelde) verleden en bekendheid met het Haarlemse erfgoed. Zelf verhalen beleven en in het leven van iemand anders stappen laat mensen nadenken over hun eigen keuzes en het huidige leven. Storytelling speelt daarom een belangrijke rol in het Haarlemse erfgoedbeleid. Met verhalen en interactieve methoden worden de geschiedenis en het erfgoed van de stad tot leven gebracht.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

20

Haarlem zet erfgoed in voor de promotie van de stad en het stimuleren van cultuurtoerisme, in samenwerking met Team Cultuur, Haarlem Marketing, erfgoedverenigingen, ondernemers en culturele- en erfgoedinstellingen in de stad. De gemeente wil de krachten bundelen om bekendheid met het Haarlems erfgoed te vergroten middels gezamenlijke projecten (prijsvragen, publicaties etc.), erfgoedactiviteiten en -evenementen. Door het jaar heen zijn er speciale gelegenheden zoals de Open Monumenten Dagen, de Kunstlijn, het Museumweekend, de Haarlemse kindermaand, de nationale Archeologiedagen en de Verjaardag van Haarlem. Deze erfgoedevenementen kunnen ieder jaar weer rekenen op grote belangstelling, betrokkenheid en participatie van vrijwilligers en publiek. Deze momenten zullen actief worden ingezet voor de beleving van Haarlems erfgoed.

3.4.2 Immaterieel erfgoed Naast materieel erfgoed, bovengronds en ondergronds, is er ook immaterieel erfgoed. Dit is een levende en dynamische vorm van erfgoed, bewegend met de tijd. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) definieert immaterieel erfgoed als: “cultuuruitingen die door erfgoedgemeenschappen worden beleefd als erfgoed en hen

een gevoel van identiteit en continuïteit geven. Dit immaterieel erfgoed wordt steeds opnieuw vormgegeven in samenhang met maatschappelijke veranderingen en in interactie met de sociale omgeving en van generatie op generatie doorgegeven. Haarlems immaterieel erfgoed omvat verhalen, gebruiken en tradities, zoals Haarlemmer Olie, de Honkbalweek, Bevrijdingspop, het Bloemencorso, Luilak en de Koningskermis. De gemeente heeft oog voor dit rijke, diverse en dynamische cultureel erfgoed vanwege de historische en culturele betekenis voor de stad en omdat het mensen verbindt. Immaterieel erfgoed verbindt niet alleen de gemeenschap die het beoefent en zich er mee identificeert. Het verbindt ook in het algemeen mensen met specifieke plekken en gebouwen in de stad. Immers, gebruiken en tradities vinden plaats in de fysiek leefomgeving, denk aan de route van het Bloemencorso of de locatie van Bevrijdingspop. De gemeente wil ervoor zorgen dat de inrichting van de leefomgeving bijdraagt aan het behoud van waardevol immaterieel erfgoed. In het omgevingsplan kunnen bijvoorbeeld ruimtelijke randvoorwaarden voor instandhouding van immaterieel erfgoed worden opgenomen.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

21

3.5 Duurzame maatschappelijke toekomst voor religieus erfgoed Kerken en andere gebedshuizen zijn van oudsher ontmoetingsplaatsen voor de buurt, stad of regio. Ze hebben veelal een beeldbepalend karakter dat door veel mensen, religieus of niet-religieus, wordt gewaardeerd. Haarlem heeft nog 55 gebedshuizen die oorspronkelijk voor die functie gebouwd zijn. Daarvan zijn er 36 nog in gebruik. 21 gebedshuizen hebben een monumentenstatus, maar ook de niet-monumentale gebedshuizen dragen bij aan de Haarlemse ‘kerkencollectie’ en de ruimtelijke kwaliteit van de stad. Vanuit het sociaal domein bezien, kunnen gebedshuizen en hun buitenruimte bijdragen aan het versterken van het sociaal weefsel in de stad en het dorp. Maar door onder meer teruglopend kerkbezoek is het voortbestaan van veel van deze gebouwen onzeker.

De gemeente stelt een communicatiestrategie op om kennis te delen en zal een zichtbaar aanspreekpunt voor gebedshuiseigenaren instellen. Er zullen (thema)bijeenkomsten worden georganiseerd. Een ‘kerkencoach’ zal gebedshuiseigenaren de weg wijzen naar gemeente en het gemeentelijk aanspreekpunt. Er wordt een procesbeschrijving om tot transformatie te komen opgesteld, als gedeeld en werkbaar uitgangspunt voor alle partijen. In Bijlage 3 worden de beleidsvoornemens voor een duurzame toekomst voor religieus erfgoed meer in detail uitgewerkt.

Gezien de grote maatschappelijke en ruimtelijke betekenis en de hoge erfgoedwaarden van gebedshuizen, ondersteunt de gemeente Haarlem eigenaren, omwonenden en erfgoedorganisaties bij het zoeken naar een duurzame, maatschappelijke toekomst voor gebedshuizen. Er zijn goede mogelijkheden voor nieuwe of aanvullende functies met behoud van maatschappelijke, ruimtelijke en erfgoedwaarden en een sluitende businesscase, maar de realisatie ervan is niet eenvoudig. De gemeente heeft samen met de eigenaren van gebedshuizen het rapport Haarlemse kerken: Kansen voor de stad! opgesteld, een toekomstverkenning voor kerken, moskeeën en joods erfgoed. De gebouwen zijn in kaart gebracht op de Themakaart Religieus Erfgoed. De gemeente Haarlem zal bij de omgang met het transformatieproces van gebedshuizen inzetten op drie speerpunten: • gebedshuizen hebben een maatschappelijke bestemming/functie. Het uitgangspunt is om de maatschappelijke bestemming/functie bij her- of nevenbestemming te behouden; • het bepalen van de mogelijkheden voor gebruik en transformatie is maatwerk, hierbij worden verschillende waarden zo vroeg mogelijk in het proces in beeld gebracht en gewogen, zoals erfgoedwaarden, stedenbouwkundige waarden en gebruiks- en toekomstwaarden; • de gemeente ondersteunt het toekomstbestendig maken van gebedshuizen met (duurzaamheids) advies en door kennis te delen en community-vorming.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

22

3.6 Uitvoeringsagenda erfgoed en samenleving Doelstelling

Aanpak

Actie

Samenleving meer betrekken bij erfgoed.

Haarlem zet erfgoedwaarden in bij sociaal-maatschappelijke opgaven en gaat actiever relaties aan met stakeholders zoals erfgoedverenigingen en vrijwilligers.

• Opstellen vrijwilligersbeleid • Ontwikkelen domein-overschrijdende projecten/pilots zoals Buurtbakens • Organiseren gemeenschappelijke kleine projecten zoals kennisbijeenkomsten.

Kennis over erf­goed ontwikkelen, beheren en delen.

Haarlem investeert in de ontwikkeling en het delen van erfgoedkennis, als basis voor samenwerking, advisering, dienstverlening en ruimtelijke ontwikkeling.

• Opstellen Onderzoeksagenda Erfgoed • Digitalisering d.m.v. Kernregistratie Erfgoed en Ruimte (KER) en kenniskaarten • Basisregistratie archeologie ontwikkelen voor de KER • Diverse publicaties voor zowel deskundigen als voor de burger • Actievere deelname lezingencircuit • Ontwikkelen digitaal erfgoedplatform en fysiek erfgoedloket • Onderzoeken mogelijkheden erfgoedhuis.

Het publiek meenemen in het verhaal van Haarlem.

Haarlem bevordert de beleving en bekendheid met het Haarlemse erfgoed voor het brede publiek: mensen met verschillende achtergronden, leefstijlen en leeftijden.

• Verbreden van het eigen aanbod van erfgoededucatie voor jeugd en volwassenen • Stimuleren cultuurtoerisme met kennis • Krachten bundelen met samenwerkingspartners voor gezamenlijke projecten, erfgoedactiviteiten, tentoonstellingen en -evenementen. • Rekening houden met immaterieel erfgoed bij inrichting leefomgeving.

Duurzame maatschappelijke toekomst voor religieus erfgoed ondersteunen.

Haarlem ondersteunt eigenaren van gebedshuizen, omwonenden en erfgoedorganisaties met kennis en kunde bij functiewijziging, transformatie en verduurzaming die recht doet aan de maatschappelijke, ruimtelijke en erfgoedwaarden van deze gebouwen.

• Ontwikkelen communicatiestrategie om kennis te delen • Instellen zichtbaar aanspreekpunt • Jaarlijkse (thema)bijeenkomst voor alle Haarlemse gebedshuiseigenaren • Aanstellen kerkencoach • Opstellen procesbeschrijving.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

23

4 Erfgoed en leefomgeving

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

24

Erfgoed gaat over veel meer dan alleen gebouwde monumenten en archeologie. Daarom is ‘erfgoed en leefomgeving’ het tweede grote thema van het Haarlemse erfgoedbeleid. Erfgoed is een belangrijke drager van omgevingskwaliteit en erfgoedwaarden spelen een rol bij maatschappelijke opgaven en ruimtelijke ontwikkeling. Dit hoofdstuk beschrijft eerst waarom en hoe de gemeente Haarlem inzet op gerichte inbreng van erfgoed bij maatschappelijke opgaven en ruimtelijke ontwikkelingen. Daarna komt aan de orde hoe Haarlem erfgoedwaarden zal inzetten als ontwikkelprincipes waarmee waarde wordt toegevoegd aan de Haarlemse omgevingskwaliteit. Vervolgens wordt ingegaan op het (digitaal) inzichtelijk maken van erfgoedwaarden en tot slot op de verankering daarvan in het omgevingsplan.

4.1 Drie benaderingswijzen In Nederland is steeds meer aandacht voor de samenhang tussen gebouwde monumenten en stedenbouwkundige, landschappelijke en archeologische waarden. Ook in Haarlem is die brede betekenis van erfgoed van belang. Er is bovendien een groeiend bewustzijn dat erfgoed in hoge mate bijdraagt aan het aantrekkelijke leef- en vestigingsklimaat in onze gemeente en aan het onderscheidende karakter van Haarlem ten opzichte van andere historische steden. Steeds meer mensen zijn zich ervan bewust dat de rijke erfgoedwaarden een belangrijke bijdragen leveren aan de hoge omgevingskwaliteit die Haarlem kenmerkt. Maar Haarlem is niet alleen een erfgoedstad. Het is ook een stad met een dynamische leefomgeving, die zich continu voor nieuwe uitdagingen en ruimtelijk-maatschappelijke opgaven gesteld ziet. In de huidige praktijk van ruimtelijke ontwikkelingen

ontbreekt echter een heldere koers voor de omgang met erfgoed. Vanwege onbekende en onbeschermde waarden hebben ad hoc beslissingen in de afgelopen jaren regelmatig geleid tot lange procedures, ongewenste ontwikkelingen en onzekerheid voor initiatiefnemers. Door ad hoc beslissingen gaan soms afzonderlijke erfgoedwaarden verloren, en daarmee ook de samenhang tussen de gebouwde monumenten en stedenbouwkundige, landschappelijke en archeologische waarden. Uiteindelijk levert Haarlem hierdoor in op haar omgevingskwaliteit. De stad is dus gebaat bij een goede inbedding van erfgoedwaarden in ruimtelijke plannen en ontwikkelingen.

4.1.1 Borgen, ontwikkelen of inspireren Daartoe geeft Haarlem erfgoed de komende jaren nadrukkelijk een plek als onderdeel van het beleid voor de (fysieke) leefomgeving. We vernieuwen onze instrumenten in het kader van de Omgevingswet. Uitgangspunt is te komen tot proactief gebieds- en ontwikkelingsgericht erfgoedbeleid waarmee kan worden bijgedragen aan de grote opgaven in de stad. We onderscheiden hierbij drie benaderingswijzen: • borgen: erfgoed vormt een zwaarwegend belang, borgen van de erfgoedwaarden is het uitgangspunt; • ontwikkelen: erfgoed is van groot belang, ontwikkelingen worden samen met erfgoed vormgegeven; • inspireren: erfgoed is een inspiratiebron, het versterkt omgevingskwaliteit en zorgt voor waardecreatie.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

25

Waardevolle Wijkjes Erfgoedwaarde zit in monumenten, archeologische waarden en beeldbepalende panden, maar ook in het historisch groen, de openbare ruimte en in stedenbouwkundige ensembles buiten de beschermde gezichten, zoals de Waardevolle Wijkjes. Erfgoed reikt van de eeuwenoude lange lijnen waarlangs Haarlem zich ontwikkeld heeft, zoals het Spaarne, tot aan de kleur van de bruggen over de Nieuwe Gracht.

Deze benaderingswijzen zullen worden gehanteerd bij de erfgoedadvisering door de gemeente, zowel door Team Erfgoed Haarlem als door de Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit. Hiervoor zullen proces­ afspraken worden opgesteld. De benaderingswijzen worden verder vertaald in op te stellen gebieds- en themagerichte programma’s, transformatiekaders en in het omgevingsplan. De keuze van een benaderingswijze wordt gebaseerd op twee beleidskaarten: de Archeologische Beleidskaart Haarlem en de Beleids- en waardenkaart Erfgoed en Ruimte.

omgaat met de cultuurhistorische hoofdstructuren. De beleidskaart is gebaseerd op het rapport Dit is Haarlem, Cultuurhistorische Hoofdstructuur van de stad. Met deze beleidskaart kleurt de gemeente de drie genoemde benaderingswijzen in (borgen, ontwikkelen, inspireren) en geven we richting aan de manier waarop ontwikkeld kan worden in een stad die zo rijk is aan geschiedenis en erfgoedwaarden. De Beleids- en waardenkaart Erfgoed en Ruimte maakt deel uit van deze nota en is opgenomen in Bijlage 5.

4.1.2 Archeologische Beleidskaart Haarlem Voor archeologisch erfgoed is de Archeologische Beleidskaart Haarlem (ABH) opgesteld, waarvan de eerste versie in 2009 door de gemeenteraad is vastgesteld. Op deze kaart is voor elk gebied in de gemeente Haarlem aangegeven wat de archeologische verwachting en waarde is en welke regels daar aan verbonden zijn wanneer door ruimtelijke initiatieven de bodem zal worden geroerd. De ABH is recentelijk geactualiseerd. Deze vernieuwde ABH is leidend voor vergunningtrajecten en krijgt doorwerking door regels in het omgevingsplan. De kaart maakt deel uit van deze nota en is opgenomen in Bijlage 4.

4.1.3 Beleids- en waardenkaart Erfgoed en Ruimte Op de Beleids- en waardenkaart Erfgoed en Ruimte is op hoofdlijnen aangegeven hoe Haarlem in ruimtelijk beleid en bij ruimtelijke ontwikkelingen

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

26

Erfgoed visualiseren Op verschillende manieren kan erfgoed bijdragen aan de kwaliteit van nieuwe ontwikkelingen, bijvoorbeeld door de geschiedenis of eigenheid van de plek zichtbaar te houden, of nieuw karakter en kwaliteit toe te voegen. Soms kan het erfgoed worden behouden en door herbestemming bijdragen aan de ontwikkeling. Soms zijn erfgoedstructuren of -elementen uitgangspunt en inspiratiebron bij de ruimtelijke inrichting van een ontwikkellocatie. Ook kan er een ‘herinnering’ gemaakt worden aan een niet meer zichtbaar of verdwenen historisch element. Voorbeelden hiervan zijn de stadspoorten in het plaveisel van de Kruisstraat en Jansstraat, de inrichting van de parkeergarage aan de Dreef, de loop van de Haarlemse beek door de binnenstad en straatnamen die verwijzen naar archeologische vondsten in de Zuiderpolder.

4.2 Erfgoedwaarden als ontwikkelprincipes Erfgoed kan bijdragen aan de ruimtelijke vraagstukken van nu. Niet alleen door erfgoedwaarden reactief te betrekken bij ruimtelijke ontwikkelingen (waarbij vaak per saldo minder erfgoed overblijft) maar ook door erfgoedwaarden zélf proactief in te zetten. Erfgoedwaarden zijn geen statisch gegeven. Ze kunnen worden versterkt en hun waarde voor omgevingskwaliteit kan worden verhoogd ook zonder ruimtelijke ontwikkelingsprojecten als concrete aanleiding. Dat vraagt om een helder beeld van de kansen en kwetsbaarheden van erfgoed in de verschillende gebieden en structuren. Daarom zet Haarlem in op het uitwerken van ontwikkelprincipes voor behoud en versterking van de aanwezige erfgoedwaarden en kernkwaliteiten in gebieden en structuren. Door proactief te onderzoeken welke transformatieruimte er is voor noodzakelijke ontwikkelingen in gebieden waarvan we het karakter willen behouden, kan vormgegeven worden aan de inpassing van ruimtelijke opgaven en

strategische keuzes uit de omgevingsvisie, zoals mengen en verdichten, ruimte voor de energietransitie, vernatten en vergroenen. Zo kunnen erfgoedwaarden zélf de aanleiding vormen tot het initiëren van ruimtelijke ontwikkelingen of het verbeteren van de kwaliteit van onze leefomgeving.

4.2.1 Transformatiekaders Dit ontwikkelgerichte erfgoedperspectief op Haarlem vraagt inzet in de vorm van een meerjarig traject gericht op het opstellen van transformatiekaders. De bedoeling is ontwikkelmogelijkheden in waardevolle gebieden en structuren te onderzoeken in relatie tot erfgoedwaarden. Begonnen wordt met enkele pilots met transformatiekaders voor waardevolle wijkjes, gebieden en structuren. Transformatiekaders vragen om de inbreng van expertise over erfgoedwaarden aan het begin van ruimtelijke ontwikkelingen en transformatieprocessen. Ook over deze vorm van erfgoedadvisering zullen heldere procesafspraken worden gemaakt.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

27

Transformatiekader “Het transformatiekader is een beeldend document, waarin met tekeningen en kaarten de bijzondere erfgoedwaarde en de bandbreedte voor interventies in samenhang in beeld worden gebracht. Het transformatiekader is geen ontwerp, maar preciseert de zoekruimte voor interventies. Uitgangspunt is dat cultureel erfgoed in zijn essenties wordt bewaard en benut en er nieuwe betekenis en omgevingskwaliteit aan wordt toegevoegd.” Transformeren met cultureel erfgoed. Hand­reiking voor het opstellen van transformatiekaders | Publicatie | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2022, pagina 7 Transformatiekaders kunnen voor verschillende schaalniveaus en ruimtelijke elementen gemaakt worden, het kan bijvoorbeeld gaan om de ruimte van dakopbouwen bij historische bebouwing of de inpassing van een nieuwe stedenbouwkundige structuur in een bestaande wijk. Een transformatiekader is geen integrale gebiedsvisie maar geeft de ontwikkelruimte en kansen vanuit erfgoed. De transformatiekaders helpen met name stedenbouwkundigen en projectmanagers om erfgoedwaarden in stelling te brengen. Planprocessen kunnen zo transparanter en inspirerender worden. De transformatiekaders worden ingebracht bij ruimtelijke ontwikkelingen en bij gebiedsgerichte en thematisch programma’s en zo nodig doorvertaald naar regels in het omgevingsplan.

De rol die een transformatiekader inneemt is afhankelijk van de opgave en de locatie en hangt samen met de benaderingswijze die van toepassing is (borgen, ontwikkelen, inspireren). Een transformatiekader kan kaderstellend zijn (gericht op het beschermen van de samenhang op een grotere schaal en lange termijn) maar kan ook een meer inspirerend karakter hebben. Het is vaak onderdeel van een integraal proces met verschillende disciplines. Bij het opstellen van de transformatiekaders wordt aansluiting gezicht bij de handreiking Transformeren met cultureel erfgoed. Handreiking voor het opstellen van transformatiekaders | Publicatie | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

4.2.2 Specifieke aandacht voor de binnenstad De binnenstad vraagt extra aandacht omdat de ruimtelijke dynamiek groot is en de historische waarden uitzonderlijk hoog zijn. Actuele discussies over het optoppen in de binnenstad en het opleggen van beperkingen aan het splitsen van monumentale woonhuizen in talloze kleine appartementen maken duidelijk dat op sommige gebieden het ‘maximum laadvermogen’ van de historische binnenstad in zicht komt. Dit vraagt om transformatiekaders voor de historische binnenstad op basis van cultuurhistorische kernkwaliteiten. Daarom ontwikkelt Haarlem de komende jaren kennis en beleid met betrekking tot de cultuurhistorische kernkwaliteiten van de binnenstad. We veranderen de huidige werkwijze, waarbij per project wordt gekeken naar de erfgoedwaarden, in een manier van werken waarbij de cultuurhistorische kernkwaliteiten van de binnenstad als geheel,

proactief ingezet worden om transformatieruimte te kunnen aangeven. Dit betekent niet dat er niets mogelijk is maar dat de gemeente vroeg in planprocessen de kaders meegeeft. Het gaat bijvoorbeeld om silhouet, daklandschap, rooilijnen, bouwhoogtes, massa, verhouding open-dicht, verhouding openbaar-privé, typologie, vormentaal, stedelijk weefsel, korrelgrootte, functies en voorzieningen. De gemeente streeft daarbij steeds naar op het erfgoed afgestemd gebruik van historische gebouwen en hun omgeving. Gebruik is belangrijk; het zorgt voor middelen voor instandhouding. Erfgoed dat goed gebruikt wordt, komt optimaal tot zijn recht. De binnenstad en haar monumenten hebben zich door de tijd heen goed aan kunnen passen aan nieuwe gebruiksvormen, mits ze in hun hoofdopzet en belangrijkste karakteristieken gerespecteerd werden. Dit adaptieve vermogen is een belangrijke karakteristiek van een gelaagde historische omgeving met een hoge ruimtelijke kwaliteit.

Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad

28

Daarom gaat Haarlem ervan uit dat historische plekken en gebouwen voor de toekomst ontwikkeld worden, en niet alleen voor de opgave van dit moment.

4.2.3 Erfgoedinclusief maken van ontwikkelingen Naast het vooraf nadenken over hoe gebieden en structuren zich kunnen ontwikkelen, zal Haarlem erfgoed actiever inzetten bij ruimtelijke projecten. Vanuit erfgoed worden projecten geïnitieerd die de kwaliteit van de leefomgeving verbeteren. Zo worden kansen benut om de stad mooier te maken. Een voorbeeld is de actieve rol van erfgoed bij het Joodse gemeenschapshuis aan de lange Wijngaardstraat. Een ander voorbeeld is de Stimuleringsregeling Historische Winkelpuien. Gezien het grote effect op de Haarlemse winkelstraten – ze worden mooier en aantrekkelijker voor bezoekers – zal de gemeente deze regeling verder uitbreiden met kleur- en gevelbeeld. De gemeente zal ook pilotprojecten ontwikkelen. Een voorbeeld is het project Historische bruggen op kleur, waarin bij het reguliere onderhoud van bruggen kleurhistorisch onderzoek wordt gedaan zodat de originele kleuren teruggebracht kunnen worden. Haarlem blijft actief zoeken naar samenwerking en cofinanciering voor projecten waarin erfgoed een ontwikkelkracht kan zijn, zoals de Erfgoeddeal (Buurtbakens) of de Koepel.

4.3 Inventariseren, waarderen, publiceren Voor zorgvuldige omgang met erfgoed is het essentieel dat erfgoedwaarden goed en vanuit de daarvoor bestaande vakdisciplines (zoals archeologie, historische geografie, bouwhistorie, tuinhistorie en architectuurhistorie) in beeld gebracht worden. De gemeente heeft al veel geïnventariseerd en gewaardeerd op gebouwniveau. Voor de historische geografie en het stadslandschap is het rapport Dit is Haarlem, Cultuurhistorische Hoofdstructuur van de stad opgesteld. Dit beschrijft de kernkwaliteiten van verschillende ruimtelijk en cultuurhistorisch samenhangende gebieden en de ruimtelijke structuren met bijzondere cultuurhistorische waarden: de ‘lange lijnen’ waarlangs Haarlem zich ontwikkeld heeft en de groengebieden rondom Haarlem. Een aantal onderwerpen is nog niet of onvoldoende in beeld en zal de komende jaren specifieke aandacht krijgen bij het inventariseren en waarderen. Dit is belangrijk vanwege de erfgoedwaarden en/of omdat hier grote ruimtelijke opgaven spelen. Het gaat in ieder geval om: • groen erfgoed, zoals parken en de historische geografie van het buitengebied; • openbare ruimte in de beschermde gezichten en langs de lange lijnen; • de omgeving van een monument; • als aandachtsgebied aangewezen waardevolle wijkjes en wederopbouwgebieden; • bebouwing en stedenbouw uit de periode na 1965( post 65); • historische interieurs.