2 Bijlage 1 Concept beleidsnota Haarlems Erfgoed
Tekst van het document
Stimuleringsregeling Historische Winkelpuien Historische puien zijn voor de uitstraling van de winkelstraten van grote waarde. Door betimmering of wijzigingen van de pui is in de loop van de tijd veel kwaliteit verloren gegaan. Daarom worden eigenaren die hun historische pui herstellen, door de gemeente ondersteund. Ondersteuning bestaat uit het opstellen van een inspiratiedocument op basis van een bouwhistorische verkenning, met een advies waarin de uitgangspunten voor het herstel of verbetering van de winkelpui zijn aangegeven en een subsidie voor het ontwerp en de realisatie (tot maximaal 50% van de kosten en tot € 15.000,- per pand).
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
29
Haarlem zal de kennis van de inventarisatie- en waarderingsprojecten beschikbaar maken. Bijvoorbeeld door het toevoegen van digitale inspiratie- en informatielagen aan de cultuurhistorische hoofdstructuur, en door het creëren van (digitale) toegankelijkheid voor erfgoeddata (gegevens Kernregistratie en erfgoedkaarten).
4.4 Erfgoed en het omgevingsplan Na het inwerkingtreden van de Omgevingswet vormt het omgevingsplan het centrale instrument van de lokale erfgoedzorg. Het bevat de regels waarmee concrete plannen beoordeeld en getoetst worden. Gemeenten moeten in het omgevingsplan rekening houden met het belang en behoud van cultureel erfgoed. Dit kan gaan om beschermen maar ook om het bieden van ruimte voor verandering. De regels
moeten worden opgesteld op basis van een inventarisatie en analyse van het aanwezige beschermde en onbeschermde erfgoed. Het omgevingsplan neemt de bepalingen uit de huidige bestemmingsplannen over, zoals archeologische (verwachtings-)waarden en de bescherming van landschappelijke en stedenbouwkundige waarden in door het Rijk aangewezen beschermde stadsgezichten. Ook de regelingen voor beeldbepalende panden (zogenaamde orde 2 panden) en bouwhistorische waarden kunnen worden omgezet naar het omgevingsplan. Maar het omgevingsplan is uitgebreider dan de huidige bestemmingsplannen. Nieuw is onder meer dat in het omgevingsplan ook de aanwijzing van (gemeentelijke) monumenten geregeld wordt (nu op
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
30
Huis ter Kleef Op 16 juni is door het Team Erfgoed van de gemeente Haarlem de kennisbijeenkomst ‘Huis ter Kleef, herontdekt’ georganiseerd. Hieraan namen naast experts van Team Erfgoed onder andere deskundigen van de Archeologische Werkgroep Haarlem en de RCE deel. Ook waren er deelnemers van de Natuur-en Milieueducatie en de Stichting Haarlemmer Kweektuin, waarin ondernemers en vrijwilligers van de Klevertuinen zijn vertegenwoordigd. Tijdens deze bijeenkomst stond de vraag centraal: “Hoe kunnen we het Huis ter Kleef, dat een bijzondere plek in de geschiedenis van de stad inneemt, weer een plaats geven in het Haarlem van nu en de toekomst? En hoe kunnen we het verhaal van de kasteelbewoners weer levend maken”? Een van de conclusies van de bijeenkomst was dat het verhaal en de plek van het Huis ter Kleef in de Kweektuinen momenteel onvoldoende tot hun recht komen. Dit was ook het beeld bij de bezoekers van de manifestatie die in het kader van de Nationale archeologiedagen 2023 op het terrein van de Haarlemmer Kweektuin werd gehouden. Alle betrokkenen hebben de wens uitgesproken om hier samen verder mee aan de slag te gaan.
basis van de gemeentelijke Erfgoedverordening) en dat rekening gehouden moet worden met de (negatieve) effecten die ingrepen in de omgeving van een monument op dat monument kunnen hebben. Het vormgeven van de erfgoedregels in het omgevingsplan vraagt de komende jaren inzet en capaciteit van de gemeente. Bestaande regels moeten goed landen in het omgevingsplan en voldoen aan nieuwe wettelijke verplichtingen. Bovendien moeten nieuwe regels ontwikkeld worden op basis van nieuwe kennis en veranderende wetgeving. Haarlem ontwikkelt in ieder geval nieuwe of geactualiseerde regels voor: • de bouwhistorie van Spaarndam; • de bescherming van beeldbepalende ensembles en panden (orde 2); • de omgeving van een monument; • groen erfgoed; • de aanwijzing van nieuwe gemeentelijke monumenten (waaronder uit de wederopbouwperiode); • archeologische regeling n.a.v. geactualiseerde beleidskaart.
Ook zal in relatie tot het omgevingsplan nagedacht moeten worden over: • het vergemakkelijken van vergunningen, gekoppeld aan publieksinformatie (zie hieronder); • een procedure voor archeologische (vondst) meldingen.
4.4.1 Publieksinformatie In het omgevingsplan ontstaat meer ruimte om activiteiten vergunningvrij te maken. De regels daarvoor worden ‘aan de voorkant’ gegeven. De gemeente toetst dan niet meer maar kan wel achteraf handhaven. Zover willen we het liever niet laten komen. Daarom zal Haarlem de komende jaren vooraf maximale duidelijkheid geven over wat er op een bepaalde plek volgens het omgevingsplan wel en niet mag. We zullen publieksinformatie opstellen, zoals een richtlijn voor veel voorkomende ingrepen aan orde 2 panden en wat te doen bij het stuiten op archeologische vondsten.
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
31
4.5 Uitvoeringsagenda erfgoed en leefomgeving Doelstelling
Aanpak
Actie
Erfgoedwaarden worden gericht ingebracht bij maatschappelijke opgaven en ruimtelijke ontwikkelingen.
Haarlem maakt vooraf • Opstellen procesafspraken over de brede erfgoed inzichtelijk of wordt ingezet advisering door gemeente en Adviescommissie op het borgen van erfgoedRuimtelijke Kwaliteit waarden, het ontwikkelen • Beleidskaart Erfgoed en ruimte en Archeologische met behulp van erfgoed, dan Beleidskaart Haarlem gebruiken voor brede wel het inzetten van erfgoed erfgoedadvisering. als inspiratiebron.
Erfgoed voegt effectief waarde toe aan de omgevingskwaliteit.
Haarlem zet erfgoedwaarden proactief in en geeft inzicht in de transformatieruimte en ontwikkelprincipes van waardevolle gebieden en structuren. Ontwikkelingen worden ‘erfgoedinclusief’ gemaakt. Projecten of regelingen die de omgevingskwaliteit stimuleren worden geïnitieerd.
• Opstellen transformatiekaders (te beginnen met pilots) om de ontwikkelmogelijkheden in relatie tot erfgoedwaarden te onderzoeken in waardevolle gebieden en structuren • Opstellen transformatiekader historische binnenstad op basis van de cultuurhistorische kernkwaliteiten • Doorontwikkelen van de Stimuleringsregeling Historische Winkelpuien met kleur en gevelbeeld • Ontwikkelen pilotprojecten, zoals het terugbrengen van de historische kleurstelling van bruggen • Actief zoeken naar samenwerking en cofinanciering voor projecten waarin erfgoed een ontwikkelkracht kan zijn, zoals de Erfgoeddeal (Buurtbakens) of de Koepel.
Erfgoedwaarden zijn voor iedereen inzichtelijk en goed (digitaal) ontsloten.
Haarlem inventariseert en waardeert haar erfgoed en publiceert de resultaten hiervan.
• Actueel houden van inventarisatie en waardering, aanvullen van hiaten zoals: – groen erfgoed – openbare ruimte in beschermde gezichten en lange lijnen – omgeving van monumenten – aangewezen waardevolle wijkjes en wederopbouwgebieden – post 65 architectuur en stedenbouw – historische interieurs • Toevoegen van digitale inspiratie- en informatielagen aan de cultuurhistorische hoofdstructuur • (Digitale)toegankelijkheid creëren voor erfgoeddata (gegevens Kernregistratie en erfgoedkaarten).
Erfgoedwaarden zijn verankerd in het omgevingsplan.
Haarlem laat de bestaande erfgoedregels goed landen in het omgevingsplan en zorgt dat ze voldoen aan nieuwe wettelijke verplichtingen. Zo nodig worden nieuwe regels opgenomen op basis van voortschrijdende kennis en veranderende wetgeving.
• Opstellen of actualiseren van regels o.a. met betrekking tot – bouwhistorie Spaarndam – bescherming beeldbepalende ensembles en panden – omgeving monument – groen erfgoed – aanwijzing nieuwe gemeentelijke monumenten • Opnemen geactualiseerde archeologische beleidskaart • Vergemakkelijken vergunningen gekoppeld aan publieksinformatie.
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
32
5 Erfgoed en duurzaamheid
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
33
Het derde grote thema van het Haarlemse erfgoedbeleid is ‘erfgoed en duurzaamheid’. Erfgoedzorg is in essentie duurzaam omdat het instandhouding en hergebruik nastreeft en de bestaande omgeving als uitgangspunt neemt. Tegelijk ligt er een grote opgave voor het energetisch verduurzamen van monumenten en beeldbepalende panden en het werken aan een aardgasvrije en klimaatadaptieve stad. Dit hoofdstuk beschrijft op welke manier de gemeente Haarlem met haar erfgoedbeleid bijdraagt aan de duurzaamheidsopgaven. Eerst wordt ingegaan op het energetisch verduurzamen van monumenten en de manieren waarop de gemeente eigenaren van deze monumenten ondersteunt bij vaak complexe en dure maatregelen die de monumentale waarden behouden. Vervolgens wordt beschreven hoe Haarlem de verduurzaming van erfgoed wil versnellen door te werken met kansrijke clusters. Omdat ontwikkelingen op het gebied van verduurzaming snel gaan, zet de gemeente steeds in op kennisontwikkeling en innovatie. In de laatste paragraaf wordt beschreven waarom Haarlem erfgoed ziet als sleutel voor de verduurzaming van de stad als geheel. De historische stad biedt tal van voorbeelden om de fysieke leefomgeving weerbaarder en veerkrachtiger te maken. Die zullen de komende jaren worden onderzocht. Zo kunnen de lessen die de historische stad ons leert, worden gebruikt bij de huidige opgaven.
5.1 Energetisch verduurzamen van monumenten Energetisch verduurzamen van monumenten is nodig vanuit klimaatdoelstellingen en voor het aantrekkelijk houden en het gebruik van monumenten. Het gaat hierbij om isolatiemaatregelen, duurzame installaties en het opwekken van schone energie. De gemeente Haarlem stimuleert de energetische verduurzaming van monumenten met als doel een zo optimaal mogelijke energiehuishouding met behoud van erfgoedwaarden. Het gaat om een goede balans tussen energie-efficiëntie, kostenefficiëntie en behoud van monumentale waarden. Omdat elk monument anders is, is verduurzaming altijd maatwerk.
5.1.1 Ondersteunen van monumenteneigenaren Het energetisch verduurzamen van monumenten is niet eenvoudig. Daarom staat bij verduurzaming de eigenaar centraal. De gemeente heeft al stappen gezet om eigenaren te ondersteunen. Er is onder andere geïnvesteerd in een Monumentenloket, vooroverleg, kennisontwikkeling en op eigenaren
Opgaven en mogelijkheden In de Routekaart Verduurzaming Monumenten heeft de erfgoedsector in het kader van het Klimaatakkoord afgesproken te komen tot 40% CO2-reductie in 2030 en 60% in 2040 als gemiddelde over alle monumenten. Dit betekent een grote opgave. In de Haarlemse Transitievisie Warmte wordt een gebiedsgerichte aanpak voorgesteld voor het aardgasvrij maken. Ook verduurzaamt Haarlem haar eigen vastgoed waaronder een groot aantal monumenten. Landelijk is het nodige onderzoek gedaan naar de aanpak van verduurzaming van monumenten en knelpunten hierbij. In technische zin is het goed mogelijk om monumenten te verduurzamen. Wel vraagt dit een zorgvuldige aanpak waarbij een goede balans ontstaat tussen energie-efficiëntie (CO2 reductie), kosten-efficiëntie en behoud van monumentwaarden. Maatregelen moeten integraal bekeken worden, o.a. om de bouwfysische balans goed te houden en vochtproblemen te voorkomen. Van groot belang is dat er voldoende kennis bij de gemeente aanwezig is en wordt aangeboden ter begeleiding van eigenaren. Onderzoek laat zien dat belemmeringen bij het verduurzamen van monumenten niet zozeer worden veroorzaakt door de wet- en regelgeving, maar meer te maken hebben met o.a. communicatie, kennis van eigenaren.
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
34
gerichte communicatie, zoals de Week van Duurzame Monumenten (in samenwerking met de RCE en het ABC Architectuurcentrum Haarlem). Op het gebied van regelgeving zijn de mogelijkheden voor het plaatsen van zonnepanelen in het beschermd stadsgezicht verruimd en de mogelijkheden inzichtelijker gemaakt met een Kansenkaart zonne-energie. De komende jaren zal Haarlem individuele eigenaren nog meer ondersteunen. De gemeente wil de verschillende stappen in het proces van verduurzaming beter begeleiden, het handelingsperspectief van de eigenaar vergroten en belemmeringen zoveel mogelijk wegnemen. We doen dit door een samenhangend pakket van kennis en kunde, communicatie, proces en regelgeving en onder steuning met middelen.
5.1.2 Aanbieden van kennis en informatie Het verduurzamen van monumenten is voor eigenaren vaak een ingewikkeld traject. Haarlem zet in op het aanbieden van een ‘helpende hand’ door ondersteuning met kennis en kunde. Het monumentenloket wordt verder uitgebouwd met advisering gericht op duurzaamheidsmaatregelen. Dit gebeurt door de inzet van een gemeentelijke DuMo-coach met specifieke kennis en ervaring op het gebied van de verduurzaming van monumenten. De gemeente biedt mogelijkheid voor vooroverleg over concrete plannen voorafgaand aan de formele procedure. Daarnaast wordt monumenteigenaren hulp geboden door het aanbieden van laagdrempelige
informatie, zoals een digitaal stappenplan voor verduurzaming van een monument. De gemeente zal een communicatiestrategie opstellen om eigenaren te bereiken en de digitale vindbaarheid van informatie te verbeteren. De communicatie is ook gericht op promotie van verduurzaming van monumenten, bijvoorbeeld door een website met voorbeelden, tentoonstellingen en voortzetting van de Week van Duurzame Monumenten.
5.1.3 Eenvoudiger proces en regelgeving Verduurzaming van monumenten is maatwerk. Tegelijk wil de gemeente zoveel mogelijk duidelijkheid bieden door vooraf inzichtelijk te maken wat mogelijke maatregelen zijn en hoe afwegingen gemaakt worden. Daarom worden de monumentenrichtlijnen geactualiseerd met betrekking tot duurzaamheidsmaatregelen (zoals venster-, gevel-, dak- en vloerisolatie). Hierbij wordt aansluiting gezocht bij het afwegingskader dat de RCE ontwikkelt. Haarlem onderzoekt de mogelijkheden voor het vereenvoudigen van het proces voor specifieke categorieën duurzaamheidsmaatregelen zoals vensterisolatie. De ontwikkelingen met betrekking tot
Duurzame toekomst voor het Rosenstock Huessy Huis Een mooi voorbeeld van een verduurzaamd monument is het huis van de voormalige binnenhuisvader en -moeder van het complex Rosenstock-Huessy uit 1750. Het complex, dat al eeuwenlang is ingericht om kwetsbare Haarlemmers te helpen, bestaat uit allerlei gebouwen en een kapel rond twee binnentuinen. In 1972 is het van de sloop gered door vier stellen die er een levendige woongroep van maakten. Sinds 2015 is het complex van Stadsherstel dat het gefaseerd verbouwt en verduurzaamt zodat het nog eeuwen mee kan. Het pand is grondig geïsoleerd, heeft duurzame warmtebronnen in plaats van gas en er liggen zonnepanelen buiten het zicht op de daken.
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
35
zonne-energie in beschermde stadsgezichten en op monumenten worden nauwgezet gevolgd. Zo nodig wordt het beleid daarop aangepast. Hiervoor wordt gewerkt met pilotprojecten waarin samen met eigenaren ervaring opgedaan wordt.
5.1.4 Kosten laag houden Verduurzamen van monumenten is vaak complex en duur. De gemeente helpt eigenaren de kosten zo laag mogelijk te houden. Voor duurzaamheidsmaatregelen aan gemeentelijke monumenten en het plaatsen van zonnepanelen brengt de gemeente geen leges in rekening. Advies bij het monumentenloket en vooroverleg over concrete duurzaamheidsplannen is gratis. Hiernaast wordt maatwerkadvies voor verduurzaming van gemeentelijke monumenten beschikbaar gesteld. Deze zogenaamde DuMo-scans brengen in beeld wat mogelijke duurzaamheidsmaatregelen zijn voor een specifiek monument in relatie tot kosten, energiebesparing en monumentale waarden. Dit is vaak een eerste aanzet tot de verduurzaming van een monument. Ook ondersteunt de gemeente bij specifieke projecten zoals mogelijkheden voor zonne-energie op kerkgebouwen en legplannen voor zonnepanelen gekoppeld aan collectieve inkoopacties.
5.2 Versnellen door clustering De ambities met betrekking tot de energietransitie naar een aardgasvrije stad vragen om een versnelling van de verduurzaming, ook bij monumenten. Om hier stappen in te maken in balans met erfgoedwaarden wordt naast ondersteuning van individuele eigenaren ingezet op versnelling door een gebiedsen clustergerichte aanpak. Door kansrijke clusters te bepalen (bijvoorbeeld gebouwtypen, eigendomssituatie, gebouwcomplexen) kijkt Haarlem waarmee de verschillende doelgroepen ondersteund kunnen worden en wat er nodig is om belemmeringen weg te nemen. Te denken valt hierbij aan een ‘ontzorgingsprogramma’ waarbij eigenaren ondersteund worden in de verschillende stappen van de klantreis. Hiervoor stelt de gemeente een strategie op in samenhang met de actualisatie van de Transitievisie Warmte. Ervaring wordt opgebouwd in verschillende pilotprojecten. Ook de omgang met monumentaal gemeentelijk vastgoed en ondergronds erfgoed in relatie tot de energietransitie komt hierbij aan de orde.
5.3 Kennisontwikkeling en innovatie Ontwikkelingen op het gebied van verduurzaming gaan snel. Dit geldt ook voor het verduurzamen van erfgoed, zowel wat betreft de technische innovatie als de ontwikkeling van nieuwe (beleids)
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
36
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
37
instrumenten. Het is daarom belangrijk de kennis en kunde actueel te houden door in te zetten op kennis ontwikkeling en innovatie.
de bestaande stad moet worden gevonden. En de mobiliteit moet duurzamer: zoveel mogelijk te voet, met de fiets, of met het openbaar vervoer.
Dit doet de gemeente door het starten van pilot projecten die innovatief zijn op het gebied van verduurzaming van erfgoed, circulariteit en klimaatadaptatie. Het gaat hierbij ook om circulariteit door herbestemming van gebouwen en hergebruik van historische bestrating en bouwmateriaal.
Haarlem ziet erfgoed als sleutel voor de verduurzaming van de stad. De historische stad biedt tal van voorbeelden om de fysieke leefomgeving weerbaarder en veerkrachtiger te maken. De samenhang tussen de stad en haar natuurlijke omgeving was vroeger veel vanzelfsprekender dan nu. Denk bijvoorbeeld aan waterdoorlatende straatinrichting afgestemd op de samenstelling van de ondergrond. Aan de vaak verdwenen waterkelders, watergangen, duikers, overkluizingen, waterkeringen, vijvers en vestingwerken. En de historische lommerrijke kades en andere groenstructuren. Zie ook het project Stadsgenese, Cultuurhistorie en het natuurlijke systeem als gids voor klimaatadaptatie en stedelijke ontwikkeling waarin o.a. voor Haarlem de relatie in beeld is gebracht van het natuurlijke systeem van bodem, water en groen/ natuur en van de ingrepen van de mens in het natuurlijke systeem door de eeuwen heen.
Hiernaast wordt kennis opgehaald en gedeeld door actief te participeren in (landelijke) netwerken zoals de Routekaart Verduurzaming Monumenten | Duurzaam Erfgoed en Federatie Grote Monumentengemeenten — Website van de Federatie Grote Monumentengemeenten, het Steunpunt Monumenten en Archeologie Noord-Holland. Zo mogelijk wordt (mee)gewerkt aan publicaties voor vakdeskundigen en een breed publiek.
5.4 Verduurzamen van de leefomgeving Met de strategische keuzes in de omgevingsvisie maakt Haarlem werk van een van de grootste ruimtelijke opgaven van deze tijd: het verduurzamen van de fysieke leefomgeving. Het vergroenen en vernatten van de stedelijke omgeving leidt tot minder hittestress en maakt Haarlem minder kwetsbaar bij extreme weersomstandigheden. De energietransitie vraagt ruimte, zowel boven- als ondergronds, die in
De gemeente zal investeren in kennis over archeologische bodemwaarden, historische water- en groenstructuren en de inrichting van de openbare ruimte. Deze kennis zal Haarlem inzetten bij actuele opgaven op het gebied van klimaatadaptatie en energietransitie. Immers, de historische stad was en is een adaptieve stad.
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
38
Uitvoeringsagenda erfgoed en duurzaamheid Doelstelling
Aanpak
Actie
Monumenten eigenaren in staat stellen beter en sneller energetisch te verduurzamen.
Haarlem ondersteunt monumenteigenaren met kennis en informatie.
• Uitbouwen monumentenloket met DuMo-advisering voor monumenteneigenaren • Opstellen stappenplan voor particuliere eigenaren • Opstellen communicatiestrategie en digitale vindbaarheid informatie mogelijk maken • Organiseren Week van Duurzame Monumenten en andere informatiebijeenkomsten.
Haarlem vereenvoudigt waar mogelijk het proces van vergunningverlening en verheldert de regelgeving.
• Actualiseren monumentenrichtlijnen m.b.t. duurzaamheidsmaatregelen • Onderzoeken van de mogelijkheden voor het vereenvoudigen van het proces voor specifieke categorieën duurzaamheidsmaatregelen • Evaluatie beleid zonne-energie in beschermd stadgezicht en op monumenten.
Haarlem houdt de kosten van verduurzaming voor monumenteigenaren zo laag mogelijk.
• Gratis advies monumentenloket en vooroverleg • Beschikbaar stellen DuMo-scans voor gemeentelijke monumenten • Ondersteunen van specifieke projecten.
Versnellen van de verduurzaming op weg naar een aardgasvrije stad.
Haarlem bepaalt in welke kansrijke clusters verschillende doelgroepen optimaal ondersteund kunnen worden en hoe de middelen daarbij zo doelmatig mogelijk kunnen worden ingezet.
• Opstellen strategie voor het clusteren en versnellen van verduurzaming van erfgoed • Opbouwen van ervaring door verschillende pilotprojecten • Samenwerking met en ondersteuning van duurzaamheidsinitiatieven in buurten met veel erfgoed. • Adviseren en ondersteunen bij verduurzaming van monumentaal gemeentelijk vastgoed • Adviseren over ondergronds erfgoed i.r.t. de energietransitie.
Kennis ontwikkelen, beheren en delen en het ontwikkelen van nieuw instrumentarium.
Haarlem legt prioriteit bij het actueel houden van kennis over het verduurzamen van erfgoed, zowel technische innovatie als de ontwikkeling van (beleids)instrumenten.
• Starten innovatieve pilotprojecten m.b.t. verduurzaming erfgoed, circulariteit en klimaatadaptatie • Delen kennis en ervaringen in (landelijke) netwerken en steden met veel erfgoed • (Mee)werken aan publicaties voor vakdeskundigen en een breed publiek.
Benutten van kansen bij het verduurzamen van de fysieke leefomgeving door gebruik van kennis over de historische stad.
Haarlem bouwt kennis op over de adaptieve inrichting van de historische stad, en zet deze in bij actuele opgaven.
• Inventariseren en analyseren van archeologische bodemwaarden, water- en groenstructuren en historische inrichting van het openbaar gebied • Kennis inzetbaar maken bij actuele opgaven op het gebied van klimaatadaptatie en energietransitie.
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
39
Bijlagen
Bijlage 1 Totstandkoming van de nota Bij de voorbereiding van de conceptnota is zowel intern (organisatiebreed) en extern uitgebreid overleg gevoerd. Hierbij is de stad betrokken en is overleg gevoerd met verschillende stakeholders waaronder erfgoedverenigingen. In deze bijlage wordt verslag gedaan van de uitkomsten van de externe participatie. De bevindingen van de participatierondes zijn in de conceptnota verwerkt.
Erfgoedavond Op 30 november 2022 is een Erfgoedavond georganiseerd waarbij verschillende thema’s zijn verkend. Aan de hand van stellingen is het gesprek gevoerd met stakeholders waaronder raadsleden, architecten, erfgoedverenigingen, aannemers, monumenteneigenaren en ambtenaren. De thema’s waarover gesproken is, waren: • het (energetisch) verduurzamen van monumenten; • het beschermen van de historische stadsgezichten in relatie tot ruimte voor ontwikkeling; • de meerwaarde van erfgoed bij de (her)inrichting van het openbaar gebied onder andere in relatie tot het klimaatadaptief maken en ruimte bieden voor de energietransitie; • kansen voor het beter toegankelijk en zichtbaar maken van erfgoedverhalen onder andere uit de Haarlemse bodem; • kansen voor het profileren van Haarlem als echte erfgoedstad.
Inwonerspanel Haarlem Met een vragenlijst voor het Inwonerspanel Haarlem is de belangstelling en waardering voor erfgoed gepeild en is onderzocht hoe bewoners tegen enkele specifieke onderwerpen aankijken (zie Bijlage 2 voor de samenvatting van de uitkomsten).
Overleg erfgoedverenigingen Met de erfgoedverenigingen Historische Vereniging Haerlem (werkgroep Gebouw en Omgeving en vertegenwoordiger Bomenstichting) en Bond Heemschut is overleg gevoerd over de opzet van de nota. Hiernaast is gesproken met de archeologische
werkgroep Haarlem. De verenigingen vroegen aandacht gevraagd voor: • groen erfgoed; • recent erfgoed, post 65; • diversiteit van het erfgoed, o.a. immaterieel erfgoed; • voldoende capaciteit en kennis en kunde op het gebied van erfgoed bij de gemeente; • goede borging erfgoed in het omgevingsplan; • voorkomen verrommeling door strakkere bestemmingsplanregels en regels Nota Ruimtelijke Kwaliteit met minder ruimte voor afwijkingen; • meer meewegen erfgoed in beschermde stadsgezichten en bij omgeving van monumenten; • meer draagvlak breed in de organisatie voor erfgoed; • actievere informatievoorziening aan betrokken erfgoedorganisaties; • het aanstellen van een kerkencoach; • het organiseren van bijeenkomsten voor/met eigenaren van gebedshuizen; • meer serieus nemen van de zienswijzen/ resultaten participatie van erfgoedorganisaties.
Overleg toekomst religieus erfgoed De toekomstverkenning Haarlemse Kerken, Kansen voor de stad! is in samenwerking met besturen van kerken en moskeeën tot stand gekomen. In de klankbordgroep zaten naast vier vertegenwoordigers van kerken ook de voorzitter van de Historische Vereniging Haerlem en adviesbureau COUP. Met deze verkenning is de oriëntatiefase op de toekomst religieus erfgoed Haarlem afgerond. Deze oriëntatiefase waarin met meer dan 20 kerkbesturen is gesproken is mede mogelijk gemaakt met budget van het ministerie van OCW voor het opstellen van kerkenvisies. De belangrijkste conclusies voor de gemeente zijn opgenomen in de erfgoednota. Deze paragaaf is afgestemd met de voorgenoemde klankbordgroep.
Terinzagelegging conceptnota en verdere afstemming De concept erfgoednota wordt gedurende zes weken ter inzage gelegd waarbij iedereen kan reageren. De reacties worden voor zover hier
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
41
aanleiding voor is, verwerkt in de vast te stellen nota. Gedurende de periode van terinzagelegging zal de
conceptnota besproken worden met de Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit voor collegiaal advies.
Start participatietraject: de resultaten van de eerste interne brainstorm met Team Erfgoed zijn weergegeven in dit ‘erfgoedhuis van de toekomst’.
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
42
Bijlage 2 Onderzoek Inwonerspanel Haarlem In het participatietraject zijn de grote thema’s die deze erfgoednota aansnijdt, besproken met zowel interne als externe stakeholders. De informatie die daarmee werd vergaard, is door de gemeente gebruikt om de beleidslijnen en de uitvoeringsagenda aan te scherpen. Een ontbrekende schakel in het traject was een onderzoek onder panelleden van het Inwonerspanel Haarlem. Doel van het onderzoek was om de waardering, verbinding, omgang met erfgoed en duurzaamheid ook te toetsen een bredere groep burgers. De enquête is verstuurd naar 4.786 panelleden. Uit de hoge respons (43%) en de resultaten van de enquête bleek dat de waardering voor erfgoed hoog is, vooral voor de historische binnenstad. Acht op de tien inwoners vindt dat erfgoed bijdraagt aan een prettige woonomgeving en dat het de identiteit van de stad bepaalt. Dit bevestigt de in de nota geschetste lijn waarin we erfgoed koesteren en maatregelen nemen om de komende jaren met meer expertise het erfgoed te beschermen, te verduurzamen en als ontwikkelkracht te gebruiken.
En om gehoor te geven aan de wens van zowel stakeholders als panelleden om meer verbinding met de stad te zoeken. Twee derde van de panelleden geeft daarbij aan gebruik te willen maken van een online informatieplatform als dat voorhanden is. Dat erfgoed kan bijdragen tot leef-geluk blijkt onder meer uit de volgende quotes van panelleden op de vraag wat erfgoed bijdraagt aan een prettige woon- en leefomgeving:
“ Het vormt een verrijking van mijn leven in de stad. ” “ Het geeft een gevoel van geborgenheid. ” “ Groene Bolwerken zijn het weinige groen dat Haarlem nog heeft en vertellen tegelijk het verhaal van de stad. ” “ Het zorgt ervoor dat ik mij een geluksvogel voel dat ik in Haarlem mag wonen. ” Zie de afzonderlijke bijlage: Erfgoed, Belangstelling en waardering van inwoners, Afdeling Data, Informatie en Analyse, gemeente Haarlem, 2023
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
43
Bijlage 3 Duurzame toekomst voor religieus erfgoed Religieus erfgoed is een kans voor de stad Haarlem heeft nog 55 gebedsgebouwen die oorspronkelijk voor die functie gebouwd zijn. Daarvan zijn er 36 nog in gebruik en 21 van die gebedshuizen hebben een monumentenstatus. Veel mensen, ook niet-religieuze inwoners, waarderen gebedshuizen door hun architectuur en beeldbepalende karakter. Ook zijn het van oudsher ontmoetingsplaatsen voor de buurt, stad of regio. Door onder meer teruglopend kerkbezoek is het voortbestaan van veel van deze gebouwen onzeker. Er bestaan goede mogelijkheden voor nieuwe of aanvullende functies, maar dat is niet eenvoudig. Vanuit het sociaal domein bezien, kunnen kerken en hun buitenruimte bijdragen aan het versterken van het sociaal weefsel in de stad en het dorp. Naast deze maatschappelijke en stedenbouwkundige betekenis, hebben veel gebedshuizen hoge
erfgoedwaarden. Door gebedshuizen her- of neven te bestemmen, met behoud van waarden als architectuur- en interieurwaarden, kunnen nieuwe functies worden toegevoegd en een sluitende businesscase gevonden. Samen met de gebedshuizen is een toekomstinventarisatie gemaakt en zijn de gebouwen in kaart gebracht. De toekomstverkenning voor kerken, moskeeën en Joods erfgoed is als bijlage opgenomen. Op de digitale Themakaart Religieus Erfgoed op kaart.Haarlem.nl staan de gebedshuizen en hun beschrijving. De inventarisatie, het rapport en de Kaart Religieus Erfgoed konden tot stand komen dankzij een uitkering van het landelijke programma Toekomst Religieus Erfgoed. In 2019 kreeg de gemeente Haarlem de bijdrage en werd gestart met gesprekken met gebedshuiseigenaren over de
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
44
toekomst van de gebedshuizen. Uit het archief- en gebouwenonderzoek bleek Haarlem bijzonder rijk aan waardevolle gebedshuizen uit allerlei perioden. Het project en het eindrapport zijn in nauw overleg met de Klankbordgroep Kerkenvisie Haarlem tot stand gekomen. De inzichten uit deze oriëntatiefase hebben geleid tot de keuzes die in rapport zijn verwoord.
Transformatieproces van gebedshuizen Gemeente Haarlem wil besturen van gebedshuizen helpen bij het bieden van een duurzame toekomst voor de gebouwen. Dat geldt ook voor niet-monumentale gebedshuizen, omdat deze bijdragen aan de ‘kerkencollectie’ en de ruimtelijke kwaliteit van de stad. Voor de gemeente Haarlem is vooral van belang: • Behoud van religieus erfgoed en de ruimtelijke waarden. • Behoud en/of versterken van de rol van ontmoetings- en welzijnsfunctie voor de buurt door de kerkelijke gemeente uit te breiden met de buurt en buurtbewoners. Het verhalenhuis in Haarlem-Noord is hier een sprekend voorbeeld van. Gebedshuizen hebben financiële middelen nodig om de gebouwen te verwarmen en onderhouden, om medewerkers in dienst te houden, bijeenkomsten en activiteiten te organiseren en goede doelen te kunnen steunen. Verhuur of verkoop van (bij) gebouwen is soms nodig om dit te bekostigen. In het bepalen van de mogelijkheden voor gebruik en transformatie wordt een afweging gemaakt waarbij verschillende erfgoed-, ruimtelijke en gebruikswaarden een rol spelen. Deze waarden moeten tijdig in beeld worden gebracht. Gemeente Haarlem ondersteunt gebedshuiseigenaren voor een duurzame toekomst van de gebouwen en hanteert daarbij drie speerpunten:
Speerpunt 1 Maatschappelijke bestemming in principe behouden Voor een gebouw is het voortzetten van de oorspronkelijke functie het meest gunstig, omdat aanpassingen niet of nauwelijks nodig zijn. Bij kerken is dat vaak al sinds de bouwtijd het geval. Het gebouw en het interieur zijn vaak nog intact en daardoor waardevol. Tegenwoordig krijgen veel kerken een nieuwe functie. In Haarlem is dat bovengemiddeld vaak gebeurd, een derde van de oorspronkelijke kerken zijn verbouwd tot kantoor, praktijk of woningen. Bij functiewijziging zijn
vrijwel altijd wijzigingen aan het gebouw nodig, bijvoorbeeld voor meer daglicht of betere fysieke toegankelijkheid. Omdat gebedshuizen allerlei waarden vertegenwoordigen worden zorgvuldige afwegingen gemaakt bij dit soort transformaties. De gemeente Haarlem streeft naar het versterken van het sociaal weefsel voor het welzijn van Haarlemmers (zie kader Omgevingsvisie 2045). Gebedshuizen hebben van oudsher de functie als ‘pleisterplaats voor de ziel’, door open te staan voor ontmoeting, gesprek, opvang etc. Het goed her- of nevenbestemmen van gebouwen is vaak een meerjarenproject. Erfgoed-, ruimtelijke en gebruikswaarden moeten vooraf zorgvuldig worden afgewogen, vooral in relatie tot welke ruimte er voor ontwikkeling en transformatie is. Vooral bij kerken, die de eeuwen hebben doorstaan, wordt gekeken vanuit de lange termijn.
Ambities maatschappelijke voorzieningen in de gemeentelijke Omgevingsvisie 2045 • Sociaal-maatschappelijke voorzieningen en sportparken goed onderling en met omliggende wijken verbinden via tien-minuten netwerken en waar en wanneer mogelijk positioneren op centrale plekken in de wijk. • Publieke ruimte zo veel mogelijk dubbel benutten door voorzieningen slim te combineren, met elkaar, met de omgeving of met bedrijven. Het samenbrengen van zorgvoorzieningen en scholen kan bijvoorbeeld tot meerwaarde leiden. Sommige schoolgebouwen worden bijvoorbeeld ’s avonds al gebruikt als buurthuis. Deze ontwikkeling willen we op meer plekken in de stad; enerzijds omwille van efficiënt ruimtegebruik, anderzijds om synergie tussen voorzieningen te creëren. • Voldoende betaalbare maatschappelijk inzetbare ruimte op centrale locaties in de wijk die over langere perioden kan worden gebruikt. • We onderzoeken of vrijkomende kerken, vrijkomende scholen en andere vrijkomende betekenisvolle gebouwen – die vaak een centrale positie in de wijk innemen – als prominent onderdeel van de sociale wijkstructuren kunnen gaan functioneren. • Vastgoed en maatschappelijke bestemmingen vaker vasthouden voor maatschappelijke voorzieningen en accepteren dat er soms tijdelijke ‘frictieleegstand’ is voordat weer een gepaste maatschappelijke functie is gevonden.
• Maatschappelijke ruimte gedeeltelijk laten programmeren door de wijk zelf en de organisaties die er al actief zijn.
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
45
Speerpunt 2 Afwegingskader ruimtelijke transformaties gebedshuizen Bij het bepalen van de mogelijkheden voor gebruik en transformatie wordt door de gemeente een afweging gemaakt waarbij verschillende waarden worden betrokken. De volgende waarden moeten tijdig in beeld gebracht zijn: • Erfgoedwaarden zoals: – gebouw/architectuur – interieur en inventaris – betekenis voor het religieus erfgoed van Haarlem en landelijk • S tedenbouwkundige waarden zoals: – strategische ligging in de buurt – ruimtelijke samenhang met de buurt • Gebruikswaarden / toekomstwaarden zoals: – Toegankelijkheid – Kostendragers voor duurzame instandhouding
Speerpunt 3 Gemeente ondersteunt bij toekomstbestendig maken van gebedshuizen De gemeente Haarlem biedt ondersteuning als een gebedshuiseigenaar de religieuze functie van het gebouw wil uitbreiden of opgeven vanwege een onzekere toekomst. De gemeente kan de eigenaar op weg helpen bij: • Verdiepend onderzoek (bouwhistorisch-, interieur-, transformatie en duurzaamheidsonderzoek)
• Aanvullen van de beschrijvingen in de kerkenkaart (kaart.Haarlem.nl/Religieus erfgoed) • Opstellen van een Duurzame Monumentenscan en een Transformatiekader • Ondersteuning vanuit het Monumentenloket voor een verduurzamingsaanpak • Doen van een planologische quickscan • Start ruimtelijke procedure (bestemmingsplanwijziging, tzt omgevingsplan, vooroverleg etc.) Binnen de maatschappelijke bestemming zijn allerlei scenario’s mogelijk, zoals: • Maatschappelijke nevenbestemming openbaar Het gebedshuis zoekt een maatschappelijke of culturele partner om ruimtes mee te delen voor aanvullend, seculier gebruik. De geloofsgemeenschap blijft de eredienst houden, maar is daarbuiten voor iedereen toegankelijk, zoals een Buurtkamer of Buurtbaken. • Maatschappelijke nevenbestemming semi openbaar Het gebedshuis blijft de eredienst houden en verhuurt (een deel van) het gebouw aan een maatschappelijke partner. De ruimtes zijn op afspraak te bezoeken, er is geen of nauwelijks sprake van een ontmoetingsfunctie, bijvoorbeeld bij huisartsen of kinderdagopvang/ huiswerkbegeleiding. • Maatschappelijke herbestemming Mocht het niet lukken de religieuze functie te behouden, dan kan het gebouw ingericht worden voor een nieuwe sociale en/of culturele functie. Vaak gaat dit gepaard met een ingrijpende transformatie van het gebouw en verhuur of verkoop.
Met name voor de gebedsruimte kan dit (erfgoed)waarden bedreigen. De waarden en
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
46
transformatieruimte dienen op tijd onderzocht te worden om de kaders te stellen en de mogelijkheden in beeld te brengen. • Verhuur of verkoop van bijgebouwen voor maatschappelijke doeleinden Veel gebedshuizen hebben (jongere) bijgebouwen en buitenruimtes die verhuurd, verpacht of verkocht kunnen worden voor nieuwe of aanvullende functies. De extra inkomsten kunnen ten goede komen aan de (monumentale) gebedshuis/kerkzaal. Doelen visie op religieus erfgoed: • Duurzame instandhouding religieus erfgoed, door ondersteuning eigenaren met kennis en advies. • Voor (deels) leegkomende kerkgebouwen is een passend gebruik noodzakelijk om de gebouwen voor de toekomst te behouden. Doel van de gemeente is het behouden van erfgoed-, ruimtelijke en gebruikswaarden door eigenaren te ondersteunen als de huidige functie van een gebedshuis onder druk staat. • Dit beleid is gericht op de erfgoed- en stedenbouwkundige aspecten van gebedshuizen. Gebedshuizen hebben ook een raakvlak met de sectoren sociaal domein (Buurtbakens), vastgoed, economie en toerisme. Wat blijft Haarlem doen? • De gemeente blijft in contact met de eigenaren van de gebedshuizen tijdens een jaarlijkse bijeenkomst. • Dankzij de inventarisatie van gebedshuizen en gesprekken met de eigenaren en het project Buurtbakens is de Haarlemse collectie aan religieus erfgoed duidelijk geworden.
Deze is digitaal ontsloten via de Kaart Religieus Erfgoed (ook wel kerkenpaspoorten genoemd) die door team Erfgoed beheerd wordt. • Het verhaal van Haarlem als religieuze stad vraagt erom verteld te worden. Het openstellen van gebedshuizen blijven we stimuleren ten behoeve van educatie, toerisme en draagvlak. Dit gebeurt momenteel met Haarlem Marketing tijdens Open Monumentendag en sinds 2023 op Open Kerkendag.
Wat gaat Haarlem anders doen? • Ondersteuning van gebedshuiseigenaren bij verduurzamingswensen via het Erfgoedloket • Vereenvoudigen proces en verhelderen regel geving door: – Inzichtelijk te hebben wat de eigenaar en de gemeente te doen hebben als een gebedshuis van functie wijzigt (beoordelingskader Erfgoedwaarden, Transformatiekader, DuMo-scan, planologische scan etc.). – Opstellen van een checklist met de inzichten uit Buurtbakens. De checklist kan worden ingezet als een gebedshuis een nevenbestemming zoekt. • Er komt een toegankelijk aanspreekpunt, dat goed is ingericht om de kerken verder te helpen volgens de procedure. • Samen met de kerken organiseert de gemeente een jaarlijkse bijeenkomst om actuele kennis te delen en hulp aan kerken te bieden als het voortbestaan in gevaar komt, in het geval van verduurzamingsvragen etc. Deze bijeenkomst staat los van de jaarlijkse bijeenkomst met de burgemeester.
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
47
Bijlage 4 Archeologische Beleidskaart Haarlem 2024 De Archeologische Beleidskaart Haarlem
Opbouw van de Archeologische Beleidskaart Haarlem
Een beleidskaart streeft naar een betere verantwoording van de maatschappelijke kosten voor de archeologische monumentenzorg en verhoging van de archeologische inhoudelijke kenniswinst. Zo’n kaart is in het belang van alle betrokkenen: overheden, burgers en het bedrijfsleven. En niet in de laatste plaats in het belang van een zorgvuldige omgang met het bodemarchief. In 2009 is door de gemeente Haarlem, in navolging van de vigerende wetgeving, een beleidsnota archeologie opgesteld. Onderdeel van dit beleid is de Archeologische Beleidskaart Haarlem, die eveneens in 2009 door de gemeenteraad is vastgesteld. Op deze kaart is voor elk gebied in de gemeente Haarlem aangegeven wat de archeologische verwachting en waarde is en welke regels daar aan verbonden zijn wanneer door ruimtelijke initiatieven de bodem zal worden geroerd. De beleidskaart is onlangs geactualiseerd. Daartoe is een gedetailleerde archeologische informatiekaart opgesteld, die gecombineerd met een landschappelijke eenhedenkaart, is omgezet in een archeologische verwachtingenkaart. Op basis daarvan, in combinatie met de opgebouwde ervaringen met de eerste beleidskaart, is de nieuwe beleidskaart tot stand gekomen.
Voor een goede archeologische waardering moet er inzicht zijn in de ruimtelijke spreiding van bekende en nog te verwachten archeologische waarden. Hiervoor is informatie over het natuur- en cultuurlandschap in het verleden van cruciaal belang. Daartoe zijn de aardkundige landschappelijke eenheden in kaart gebracht en is aangegeven welke in het verleden mogelijk in gebruik zijn geweest door de mens. De activiteit van de mens in het verleden heeft namelijk een neerslag in de vorm van archeologische resten, daarom worden wordt alle archeologisch relevante landschappelijke informatie verzameld. Daarna zijn de bekende, dat wil zeggen de aanwezige en aangetoonde, archeologische resten geïnventariseerd, gecontroleerd en geïnterpreteerd. Hiervoor is alle archeologische informatie gebruikt die sinds de jaren 60 van de vorige eeuw door de gemeente is geregistreerd. Ook is gekeken naar (recente) verstoringen. Dat is van belang omdat archeologische resten in de bodem geheel of gedeeltelijk verloren kunnen gaan door recente bodemverstoringen. Het bovenste deel van de bodem, de zogenaamde bouwvoor, wordt buiten archeologische verwachtingen gehouden.
De rapportage over de opbouw van de Archeologische Beleidskaart Haarlem is te vinden in BAAC Rapport V-19.0130A Door opname in het omgevingsplan geeft de gemeente aan welke archeologische waarden en verwachtingsgebieden belangrijk zijn en welke prioriteit deze hebben. Er kunnen daarmee ook functionele verbindingen gelegd worden met het bovengrondse erfgoed en het historische landschap en met andere aspecten als recreatie, toerisme, natuurbeheer en een leefbare stad.
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
48
Archeologische Beleidskaart Haarlem LEGENDA: zie volgende pagina
0
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
1 km
49
Archeologische Beleidskaart Haarlem LEGENDA Beleidscategorie
Beleid
categorie 1a bij ingrepen groter dan 0 m2 dient een waardestellend archeologisch rapport te worden overlegd categorie 1b bij ingrepen groter dan 0 m2 en dieper dan 30 cm beneden maaiveld dient een waardestellend archeologisch rapport te worden overlegd categorie 2a bij ingrepen groter dan 50 m2 en dieper dan 30 cm beneden maaiveld dient een waardestellend archeologisch rapport te worden overlegd categorie 2b bij ingrepen groter dan 50 m2 en dieper dan 150 cm beneden maaiveld dient een waardestellend archeologisch rapport te worden overlegd categorie 3 bij ingrepen groter dan 250 m2 en dieper dan 30 cm beneden maaiveld dient een waardestellend archeologisch rapport te worden overlegd categorie 4 bij ingrepen groter dan 500 m2 en dieper dan 30 cm beneden maaiveld dient een waardestellend archeologisch rapport te worden overlegd categorie 5a bij ingrepen groter dan 2.500 m2 en dieper dan 30 cm beneden maaiveld dient een waardestellend archeologisch rapport te worden overlegd categorie 5b bij ingrepen groter dan 2.500 m2 en dieper dan 150 cm beneden maaiveld dient een waardestellend archeologisch rapport te worden overlegd categorie 6 vrijgesteld van onderzoek Topografie gemeentegrens
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
50
Bijlage 5 Beleids- en waardenkaart Erfgoed en Ruimte enteRuimte BBeleidskaart eleidskaart ErfgoErfgoed ed en Ruim
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
51
Legenda en toelichting Beleidskaart Erfgoed en Ruimte Op de beleidskaart erfgoed en ruimte is op hoofdlijnen aangegeven hoe omgegaan wordt met de cultuurhistorische hoofdstructuren. Hierbij zijn drie benaderingswijzen genoemd. Voor elke benaderingswijze is aangegeven welke gebieden, structuren, bakens en zichtlijnen hieronder vallen. 1 Borgen: Erfgoed vormt een zwaarwegend belang, borgen van de erfgoedwaarden is het uitgangspunt Beschermde stads- en dorpsgezichten Beschermde stadsgezichten De lange en rijke geschiedenis van Haarlem komt bij uitstek tot uiting in de en het beschermde historische binnenstad, het beschermd dorpsgezicht Spaarndam en de overige dorpsgezicht Spaarndam beschermde stadsgezichten. We koesteren de samenhang van stedenbouw kundige opzet, inrichting, water en groen en bebouwing. Bij ontwikkelingen in deze gebieden borgen we de cultuurhistorische kernkwaliteiten van het gebied. 2 Ontwikkelen: Erfgoed is van groot belang, ontwikkelingen worden samen met erfgoed vormgegeven Gebieden Bijzondere stedelijke ensembles Wederopbouw aandachtsgebied Groen erfgoed
Bijzondere stedelijke ensemble en Wederopbouw aandachtsgebieden zijn buurten met een waardevolle, samenhangende stedenbouwkundige opzet, inrichting van het openbaar gebied (bijvoorbeeld historisch groen en straatmeubilair) en architectuur. Bij ontwikkelingen is behoud van samenhang en cultuurhistorische kernkwaliteiten uitgangspunt. De landschappelijke (historisch geografische) ondergrond is op verschillende plekken goed zichtbaar zoals de Schoterveenpolder en het buitengebied. Als groen erfgoed kent Haarlem veel restanten van buitenplaatsen en waardevolle historische parkaanleg, waaronder de Haarlemmerhout en de Bolwerken. We beschermen de cultuurhistorische waarden van het groen en de onbebouwde gebieden. Groen erfgoed is beperkt geïnventariseerd en beschermd, aangegeven op de kaart zijn de beschermde groene monumenten. Dit zal n.a.v. de inventarisatie worden aangevuld.
Lange lijnen Waterlopen Wegen en dijken Waterlopen (gedempt) Overige lange lijnen
De historische routes zijn waardevolle verbindende structuren. Ze geven met de hierlangs gelegen bebouwing samenhang aan de stad en verbinden de stad met de omgeving. Ook het Spaarne geldt als een lange lijn. Ontwikkelingen langs lange lijnen mogen geen afbreuk aan de continuïteit en zorgen dat het historische karakter van de lijn als geheel afleesbaar blijft. Ze vormen een versterking van de lijn. Aan de oostzijde van Haarlem is de Stelling van Amsterdam een belangrijke cultuurhistorische structuur (Unesco Werelderfgoed).
Stelling van Amsterdam Spoorlijnen Stelling van Amsterdam Forten Stellinggebied
Bakens en zichtlijnen Bakens Zichtlijnen
Haarlem kent meerdere historische ruimtelijke oriëntatiepunten, dat wil zeggen belangrijke gebouwen die voor het zicht en het stadssilhouet bepalend zijn, zoals de Grote- of Sint Bavokerk, de voormalige Koepelgevangenis en de Koepelkathedraal. Behoud van deze bakens en lange zichtlijnen is van belang.
Verder op de volgende pagina >>
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
52
3 Inspireren: Erfgoed is een inspiratiebron, het versterkt omgevingskwaliteit en zorgt voor waardecreatie Alle overige gebieden
Verschillende buurten en gebieden hebben een eigen ruimtelijk-historische karakteristiek en samenhang. In bestaande wijken beschermen we de cultuurhistorische waarden als het gaat om monumenten, beeldbepalende panden (orde 2), beeldbepalende ensembles (orde 2- ensembles). Hiernaast is er ruimte voor ontwikkeling waarbij erfgoed een inspiratiebron vormt.
De beleidskaart is gebaseerd op het rapport: Dit is Haarlem, Cultuurhistorische Hoofdstructuur van de stad https://kaart.haarlem.nl/app/map/33. Dit document is in opdracht van de gemeente door Mooi Noord-Holland opgesteld en is input geweest voor de Omgevingsvisie Haarlem. De Cultuurhistorische Hoofdstructuur geeft een inventarisatie en waardring van erfgoed in de stad. In de nota wordt verwezen naar dit rapport. De wederopbouw aandachtsgebieden zijn hiernaast ook gebaseerd op het rapport Naoorlogse architectuur en stedenbouw in Haarlem Cultuurhistorische inventarisatie en waardering, Dolf Broekhuizen (April 2020). Waardenkaart Erfgoed en ruimte
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
53
W aardenkaart ErfErfgoed goed en ren uimRuimte te Waardenkaart
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
54
Legenda en toelichting Waardenkaart Erfgoed en Ruimte Op de waardenkaart Erfgoed en ruimte zijn de waarden van de cultuurhistorische hoofdstructuur aangegeven. Hiernaast is de geïnventariseerde waardevolle bebouwing ingetekend. Dit betreft monumenten, beeldbepalende panden (orde 2) en beeldbepalende ensemble (orde 2 – ensembles). Ook is, voor zover geïnventariseerd is, waardevol groen erfgoed aangegeven. De inventarisaties van bijvoorbeeld Groen Erfgoed, Stedenbouw en Architectuur uit de periode na 1965 zullen tot een actualisatie van de kaart leiden.
Gebieden Beschermde stadsgezichten en beschermd dorpsgezicht Spaarndam Bijzondere stedelijke ensembles Wederopbouw aandachtsgebied
Groen erfgoed, waaronder begraafplaatsen (voor zover geïnventariseerd) Lange lijnen Waterlopen Wegen en dijken Waterlopen (gedempt) Overige lange lijnen Stelling van Amsterdam Spoorlijnen Stelling van Amsterdam forten Stellinggebied Bakens en zichtlijnen Bakens Zichtlijnen Gebouwen Waardevol gebouwd erfgoed waaronder monumenten, beeldbepalende panden, met begrenzing samenhangende gebieden NB: archeologische en bouwhistorische verwachtingswaarden zijn niet op de kaart aangegeven, zie hiervoor de Archeologische beleidskaart en kaart.haarlem.nl. De waardenkaart is gebaseerd op de Kernregistratie Erfgoed (zie o.a. https://kaart.haarlem.nl/app/map/62) en het rapport: Dit is Haarlem, Cultuurhistorische Hoofdstructuur van de stad https://kaart.haarlem.nl/app/map/33. Dit document is in opdracht van de gemeente door Mooi Noord-Holland opgesteld en is input geweest voor de Omgevingsvisie Haarlem. De Cultuurhistorische Hoofdstructuur geeft een inventarisatie en waardring van erfgoed in de stad. In de nota wordt verwezen naar dit rapport.
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
55
Begrippenlijst beschermd erfgoed Haarlem kent verschillende soorten beschermd erfgoed. In deze bijlage is een beknopt overzicht opgenomen. Welke objecten en gebieden zijn aangewezen als beschermd erfgoed is te vinden op https://kaart. haarlem.nl/ Beschermd Erfgoed
Rijksmonumenten, provinciale monumenten en gemeentelijke monumenten Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap kan op basis van de Erfgoedwet, bouwwerken aanwijzen als Rijksmonument. Dit zijn bouwwerken die van landelijk belang zijn vanwege hun schoonheid, hun betekenis voor de wetenschap of hun cultuurhistorische waarde. In de gemeente Haarlem staan circa 1200 rijksmonumenten, waarvan een groot deel in de binnenstad. Overigens kan ook een parkaanleg of een object (zoals een brug) aangewezen worden als rijksmonument. Haarlem kent een beperkt aantal groene rijksmonumenten, waarvan de Haarlemmer Hout misschien wel de bekendste is. In Haarlem is één archeologisch rijksmonument aangewezen in de Zuiderpolder (bij het Liewegje). Naast rijksmonumenten telt de Haarlem rond de 1250 gemeentelijke monumenten. Deze zijn aangewezen op basis van de gemeentelijke Erfgoedverordening, na invoering van de Omgevingswet wordt dit geregeld in het Omgevingsplan. Gemeentelijke bouwwerken zijn van belang vanwege hun schoonheid, betekenis voor de wetenschap of cultuurhistorische waarde voor de stad Haarlem. Dit betreft met name gebouwde monumenten. Op basis van de Erfgoedverordening is het ook mogelijk archeologische en groene monumenten aan te wijzen.
Bij de aanwijzing van groene monumenten gaat het overigens om het groen-ontwerp en de parkaanleg, niet om de bescherming van specifieke bomen of houtopstanden, deze worden beschermd op basis van de Bomenverordening Haarlem 2021. Ook de provincie Noord-Holland heeft monumenten aangewezen in Haarlem. Dit betreft onderdelen van de Stelling van Amsterdam zoals het Fort Bezuiden Spaarndam, stellingen en inlaatduikers. Voor de instandhouding van monumenten is het belangrijk dat bij wijzigingen aan en bij een monument een omgevingsvergunning verplicht is. Dit geldt bijvoorbeeld bij het verduurzamen van een monument. Ook voor het wijzigen van het interieur van monumenten is een vergunning nodig. Hierbij gelden enkele uitzonderingen
bijvoorbeeld wanneer sprake is van gewoon onderhoud, zie ook de informatiefolder van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Bij monumenten geldt over het algemeen dat er ruimte is voor het plaatsen van zonnepanelen wanneer deze niet zichtbaar zijn vanaf de straat, bijvoorbeeld op platte daken of aan de achterzijde, zie ook Zonne-energie in het beschermd stadsgezicht en op monumenten.
Beeldbepalende panden (orde 2) Naast monumenten kent Haarlem veel beeldbepalende panden (zogenaamde orde 2 panden). Dit zijn bouwwerken ouder dan 50 jaar die op grond van hun architectonische kwaliteit, op grond van hun plaats in de stedenbouwkundige structuur of als toonaangevend element behoudenswaardig zijn. Beeldbepalende panden worden aangewezen in het bestemmingsplan, na invoering van de Omgevingswet in het Omgevingsplan. In het bestemmingsplan is beschreven waarom een pand is aangewezen. De beschermende regeling in het bestemmingsplan is erop gericht om de specifieke waarden zoals deze zijn beschreven te behouden, het gaat dan vaak om de gevels, het hoofdvolume en de kapvorm. Ook de samenhang van het straatbeeld speelt vaak een rol, dit geldt bijvoorbeeld voor beeldbepalende panden die deel uit maken van een samenhangend ensemble. Voor beeldbepalende panden kunnen zonnepanelen vaak zonder vergunning geplaatst worden. Hierin verschillen beeldbepalende panden niet van panden zonder bescherming. Wanneer een beeldbepalend pand in een rijksbeschermd stads- of dorpsgezicht ligt geldt er meestal wel een vergunningplicht.
Bouwhistorische waarden Voor panden in de binnenstad, die vaak honderden jaren oud zijn en veel bouwhistorisch waardevolle elementen bevatten (zoals een 17de eeuwse balklaag of middeleeuws muurwerk), maar niet zijn aangewezen als monument, is een regeling in het bestemmingsplan opgenomen om de bouwhistorische waarden te beschermen. Hiervoor is een waardenkaart gemaakt waarop panden met een bouwhistorische (verwachtings-)waarden zijn aangegeven. Bij wijzigingen aan deze panden, waarbij onderdelen gesloopt worden kan om onderzoek gevraagd worden om te zien of er bouwhistorische waarden verloren gaan. Zo nodig kan
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
56
gevraagd worden om de waardevolle onderdelen te documenteren, waarmee de kennis over het verleden behouden blijft.
(Rijks)beschermde stads- en dorpsgezichten Een rijksbeschermd stads- of dorpsgezicht is een gebied in een stad of dorp met een, landelijk gezien, bijzonder cultuurhistorisch karakter. Aanwijzing door het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap vindt plaats vanwege de schoonheid, de onderlinge ruimtelijke of structurele samenhang of de wetenschappelijke of cultuurhistorische waarde. De gemeente Haarlem kent vier beschermde stadsgezichten en één beschermd dorpsgezicht: • Spaarndam (1971) • Haarlem (1990- historische binnenstad en Haarlemmer Hout) • Haarlem-Zuid (2011) • Haarlem- Zuidwest (2011) • Haarlem-Noord (2016) De bescherming is bedoeld om de cultuurhistorische identiteit van een gebied te behouden en in te zetten bij
ontwikkelingen. Voor een beschermd stads- of dorpsgezicht stelt de gemeente een beschermende bestemmingsplanregeling op waarmee de aanwezige waarden geborgd worden. Na invoering van de Omgevingswet wordt de bescherming geregeld in het Omgevingsplan. Overigens geldt ook buiten de beschermde stadsgezichten dat erfgoedwaarden betrokken moeten worden bij het opstellen van een bestemmingsplan / Omgevingsplan. In een beschermde stadsgezicht is vaker een omgevingsvergunning nodig. Dit geldt bijvoorbeeld bij het slopen van een gebouw en bij het plaatsen van zonnepanelen. In Haarlem mogen in beschermde stadsgezichten zonnepanelen in het zicht geplaats worden, bijvoorbeeld aan de straatzijde. Voorwaarde hierbij is een goed legplan, zie ook Zonne-energie in het beschermd stadsgezicht en op monumenten.
Unesco Werelderfgoed (Stelling van Amsterdam). De Stelling van Amsterdam is aangewezen als Unesco Werelderfgoed. Om de erfgoedwaarden te beschermen heeft de Provincie Noord-Holland regels opgenomen in de provinciale Omgevingsverordening. Deze regels zijn doorvertaald in de gemeentelijke bestemmingsplannen.
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
57
Afzonderlijke bijlagen Als afzonderlijke bijlage wordt verwezen naar: • Haarlemse Kerken, Kansen voor de Stad, Toekomstverkenning voor kerken, moskeeën en Joods erfgoed • Themakaart Religieus Erfgoed met een inventarisatie van gebedshuizen • Dit is Haarlem, Cultuurhistorische Hoofdstructuur van de Stad • Erfgoed, Belangstelling en waardering van inwoners, Afdeling Data, Informatie en Analyse, Gemeente Haarlem, 2023
Haarlems erfgoed | Verbindende kracht in de stad
58
Colofon Dit is een uitgave van gemeente Haarlem Projectgroep Angeli Poulssen, Anja van Zalinge, Hugo Alefs, Marjoleine van Schaik, Paul van Kempen. Inputgroep Afdeling Omgevingsbeleid, team Erfgoed. En met de bijdrage van vele anderen binnen de gemeentelijke organisatie. Martin van Bleek, extern adviseur. Deze Erfgoednota is tot stand gekomen in gesprek met erfgoedverenigingen, inwoners en experts. De gemeente wil iedereen die heeft meegedacht over de Erfgoednota hartelijk bedanken voor alle opmerkingen en ideeën. Contact Gemeente Haarlem Postbus 511 2003 PB Haarlem erfgoed@haarlem.nl Redactie José van Campen - Woord en Plaats Vormgeving Studio Nico Swanink Fotografie All Video Solutions Archeologie Haarlem Arnold Bartman H.P. Föllmi Haarlem Marketing Haarlem Urban Trail Jos Fielmich Joyce Goverde Jurriaan Hoefsmit Martin van Bleek Michiel Campfen Milo Dinkelaar Museumnacht Kids Noord Hollands Archief Team Erfgoed Toissant Kluiters