11-21 Inspreekbijdrage Stichting struikelstenen Haarlem

Aan: Commissie Bestuur, gemeente Haarlem

Betreft: toelichting op de rol van Stichting Struikelstenen Haarlem bij aanvraag struikelstenen voor verzetsmensen

Haarlem, 7 november 2024

Geachte commissieleden, Aanleiding voor het schrijven van deze brief vormt de vergadering inspreekuur burgers d.d. 26 september 2024, waarin de heer Ton Witteman aan de gemeente toestemming vraagt voor het plaatsen van een struikelsteen voor zijn grootvader, Bartholomeus Antonius Witteman. Witteman was een Haarlemse (gemeente)politieagent en verzetsman die op 11 maart 194 door de nazi’s is vermoord in concentratiekamp Buchenwald. In het inspreekuur bleek dat er bij verschillende raadsleden onduidelijkheid bestaat over de rol van onze stichting bij deze aanvraag, en meer in het algemeen bij de aanvraag van struikelstenen voor verzetsmensen. In deze brief willen wij hier graag meer duidelijkheid over geven. De Stichting Struikelstenen Haarlem komt voort uit een initiatief van Haarlemse burgers die zich op de avond van de 75e herdenking van de bevrijding van Auschwitz erover verbaasden dat Haarlem nog maar twee struikelstenen had. Dit terwijl in veel andere Europese en ook Nederlandse steden al talrijke struikelstenen zijn geplaatst. Dat is schrijnend omdat in de Tweede Wereldoorlog 733 Haarlemse Joden zijn weggevoerd en vermoord, met medewerking van de toenmalige bestuurders. In januari 2020, daags na de herdenking, is het initiatief genomen tot het samenstellen van een werkgroep, die is uitgemond in de oprichting van de Stichting Struikelstenen Haarlem op 12 november 2021.

De stichting heeft in haar statuten als doelstelling opgenomen: “De herinneringen aan de slachtoffers van het nationaalsocialisme in Haarlem levend te houden, door het plaatsen van “Stolpersteine” (Struikelstenen) voor Joden en andere personen die gedurende de Tweede Wereldoorlog door nazi’s zijn gedeporteerd en vermoord – of tot zelfmoord zijn gedreven – op grond van hun culturele, etnische en/of religieuze achtergrond.” De keuze om het initiatief te beperken tot mensen die vermoord zijn op culturele, etnische en/of religieuze gronden is destijds gemaakt om het project uitvoerbaar te houden voor de stichting. Het werk wordt namelijk gedaan door een groep vrijwilligers die ook met deze ingeperkte doelgroep voor een forse opgave staat.

1

De stichting streeft ernaar binnen tien jaar struikelstenen te leggen voor deze doelgroep, ongeveer 75 per jaar. Over de levering zijn afspraken gemaakt met de Stichting Stolpersteine in Amsterdam en met de gemeente Haarlem. Onze stichting doet zelf onderzoek naar deze slachtoffers om zo juist en volledig mogelijk hun achtergrond te achterhalen. Dat historisch onderzoek is erop gericht om vergissingen te voorkomen bij de toewijzing van struikelstenen en bij de teksten die daarop worden opgenomen, maar vooral ook om de mensen zo veel mogelijk hun identiteit terug te geven. Op onze website staat over elke persoon voor wie we een steen leggen een verhaal, met waar mogelijk ook een foto. De stichting neemt aanvragen van huidige bewoners, buurtbewoners en nabestaanden in behandeling, maar verricht ook actief zelf onderzoek naar hen van wie geen nabestaanden bekend zijn. Deze Haarlemmers krijgen zo hun verhaal, naam en plek in de stad weer terug. Dit vergt grondig onderzoek, waar een groep vrijwilligers de handen aan vol heeft. Ook gaat er veel tijd naar het zorgvuldig informeren van de huidige bewoners en buurtbewoners van de huizen waar stenen geplaatst worden. Onze werkgroepleden gaan persoonlijk langs om de beste locatie voor de stenen in overleg met de huidige bewoners vast te stellen.

Vrijwel direct na het starten van de werkgroep is contact gezocht met de gemeente Haarlem, om in kaart te brengen wat ervoor nodig zou zijn om al deze struikelstenen in de stad te leggen. De stichting en de gemeente werken nauw samen in dit project, waarbij een genereuze subsidie is verleend die het mogelijk maakt om voor al deze slachtoffers een struikelsteen te leggen, ook als er geen nabestaanden zijn of wanneer deze niet over voldoende middelen beschikken. Hiermee wordt een derde van de kosten gedekt; voor het resterende bedrag is de stichting afhankelijk van donaties. Aan hen die voor nabestaanden een steen aanvragen wordt voorrang verleend, omdat deze mensen vaak hoogbejaard zijn en de onthulling nog willen kunnen meemaken. Aan aanvragers van stenen vragen we indien mogelijk een bijdrage in de kosten. De struikelstenen kosten 150 euro per steen. Daarnaast is overeengekomen dat Spaarnelanden voor ons de ongeveer 75 struikelstenen per jaar plaatst, zonder hiervoor kosten in rekening te brengen. We onderhouden nauw contact met Spaarnelanden over de locaties, plaatsingsdata en praktische details. Leden van de werkgroep zijn ook aanwezig bij de plaatsing om te zorgen dat de wensen van de huidige bewoners over de locatie van de stenen in acht worden genomen.

Met de Stichting Stolpersteine in Amsterdam is overeengekomen dat de Haarlemse stichting ongeveer 75 struikelstenen per jaar geleverd krijgt. Deze stenen worden op drie momenten in het jaar geplaatst. De stichting organiseert dan samen met de aanvragers en/of (buurt)bewoners een onthullingsceremonie. Gemiddeld liggen er zo’n drie stenen per adres.

2

De afspraken met de gemeente zijn in 2022 vastgelegd in een overeenkomst. Hierin is overeengekomen: “Beide partijen [Stichting Struikelstenen Haarlem en de gemeente] hebben het streven om met elkaar in de gemeente Haarlem gedenkstenen (struikelstenen) te leggen voor alle Haarlemmers met een Joodse, Roma of Sinti achtergrond, die in de Tweede Wereldoorlog door de Duitse bezetter zijn vermoord.” Op grond van deze overeenkomst met de gemeente kan de stichting daarom niet eenzijdig besluiten struikelstenen te leggen voor personen buiten deze doelgroep. Dit betekent niet dat de gemeente geen struikelstenen kan toestaan buiten deze doelgroep. Onze stichting richt zich echter op een specifieke groep binnen de doelgroep van het project zoals dat door kunstenaar Gunter Demnig is geformuleerd. De Stichting Struikelstenen Haarlem is niet in de positie om te bepalen of er een struikelsteen voor dhr. Witteman gelegd kan worden. Dit is aan de gemeente. Wij hebben geen monopolie in struikelstenen in Haarlem. De Stichting Struikelstenen heeft daarnaast ook niet de capaciteit, noch de wens om de doelgroep uit te breiden.

Met vriendelijke groet, Stichting Struikelstenen Haarlem.

Emile Schrijver, voorzitter

Judith Uyterlinde, secretaris

Arjen Prinsen, penningmeester

3