1 Voortgang Participatiewet in Balans

Informatienota

Onderwerp Voortgang Participatiewet in Balans Nummer Portefeuillehouder Programma/beleidsveld Afdeling Auteur Telefoonnummer Email Kernboodschap

2026/27906 Loenen, D. van 3.2 Inkomen WI El-Bouakili, S. 06-39814659 selbouakili@haarlem.nl Op 30 september 2025 heeft de Eerste Kamer ingestemd met het wetsvoorstel Participatiewet in Balans. Dit wetsvoorstel heeft tot doel de balans tussen bestaanszekerheid, re-integratie en handhaving te verbeteren door gemeenten meer ruimte te bieden voor werken vanuit vertrouwen, vereenvoudiging van regels en maatwerk in de uitvoering. Per 1 januari 2026 is de eerste fase van spoor 1 in werking getreden. Hiermee zijn de eerste vereenvoudigingen en verruimingen voor maatwerk ingevoerd. De wet wordt gefaseerd ingevoerd: een aantal maatregelen geldt vanaf 2026, andere maatregelen treden in werking per 1 januari 2027. Voor een groot aantal maatregelen verandert er voor Haarlem nauwelijks iets, omdat hierop in 2023 al is voorgesorteerd, bijvoorbeeld door het bieden van maatwerk bij het toepassen van de zoektermijn voor jongeren onder de 27 jaar en de verruiming van de bijverdiengrens. Met deze informatienota wordt de raad geïnformeerd over de stand van zaken rondom de invoering van de Participatiewet in Balans en over de planning van de actualisatie van de re-integratieverordening.

Behandelvoorstel voor commissie Relevante eerdere besluiten

Het college stuurt de informatienota ter kennisname naar de commissie Samenleving. - Collegebesluit Voorsorteren wijzigingen Participatiewet en handhaving sociale zekerheid (2023/1639078) ter kennisname in commissie Samenleving van 23 november 2023. - Collegebesluit Verhoging vrijlating giften Participatiewet (2023/541843) ter kennisname in commissie Samenleving van 8 juni 2023. - Collegebesluit Bijverdienen naast de bijstandsuitkering (2024/84019) ter kennisname in commissie Samenleving van 7 maart 2024.

Kenmerk: 2026/27906

1/5

Besluit college d.d. 17 februari 2026

1. Het college van burgemeester en wethouders stelt de informatienota aan de commissie vast. de secretaris,

de burgemeester,

1. Aanleiding Het wetsvoorstel Participatiewet in Balans maakt deel uit van het programma Participatiewet in Balans en bestaat uit drie sporen. Spoor 1 bevat de wetswijzigingen voor de korte termijn die professionals meer ruimte geven voor maatwerk, vereenvoudiging van regels en het werken vanuit vertrouwen. Spoor 2 richt zich op een fundamentele herziening van de Participatiewet, met aandacht voor onder meer een toereikend sociaal minimum, begrijpelijke regels en passende participatie. Deze herziening wordt in 2026–2027 verder uitgewerkt. Parallel hieraan loopt spoor 3, dat gericht is op het versterken van vakmanschap en een cultuuromslag in de uitvoering, zodat professionals hun handelingsruimte en deskundigheid beter kunnen inzetten voor de menselijke maat. De Eerste Kamer heeft op 30 september 2025 ingestemd met de wijzigingen uit spoor 1. De invoering hiervan is gefaseerd: een deel van de maatregelen geldt sinds 1 januari 2026, het resterende deel treedt in werking per 1 januari 2027. Haarlem heeft op verschillende onderdelen al eerder voorgesorteerd, onder andere met collegebesluiten over het verruimen van de mogelijkheden voor bijverdienen en het aanpassen van de zoektermijn voor jongeren. Deze informatienota richt zich primair op de maatregelen uit spoor 1 die per 2026 effect hebben op de uitvoering binnen Haarlem. 2.

Wijzigingen in de Participatiewet (spoor 1) Spoor 1 bevat wetswijzigingen die op korte termijn ingaan en gevolgen hebben voor de uitvoering binnen gemeenten. Het gaat om aanpassingen in de Participatiewet, de Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijke arbeidsongeschikte werkloze werknemers (IOAW) en de Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte gewezen zelfstandigen (IOAZ). Spoor 1 wordt in drie fasen ingevoerd, met in totaal 23 maatregelen. Een deel hiervan is per 1 januari 2026 van kracht, de overige maatregelen volgen per 1 januari 2027. In figuur 1 is de fasering van de invoering weergegeven. Deze fasering laat zien welke maatregelen in welke periode ingaan en hoe spoor 1 over de jaren 2026 en 2027 wordt ingevoerd.

Kenmerk: 2026/27906

2/5

Figuur 1: De gefaseerde invoering van spoor 1

De eerste fase bevat 11 maatregelen (zie figuur 1) die vooral gericht zijn op vereenvoudiging en het vergroten van handelingsruimte. Veel van de maateregelen zijn binnen Haarlem al langer staand beleid, mede doordat Haarlem hier in 2023 al op heeft voorgesorteerd (collegebesluit 2023/1639078). Voor deze onderdelen zijn de gevolgen voor de uitvoering in de praktijk beperkt. Hieronder worden daarom alleen de maatregelen toegelicht die als gevolg van de wetswijziging per 1 januari 2026 leiden tot wijzigingen in de uitvoering binnen Haarlem. Aanvraagprocedure •

Identificatie Haarlemse inwoners kunnen zich vanaf 2026 ook met een EU-rijbewijs identificeren. Ook wordt het vanaf het eerste kwartaal 2026 mogelijk om zich digitaal te identificeren. Fysieke identificatie blijft altijd mogelijk.

•

Verkorte aanvraagprocedure her-instromers Met de verkorte aanvraag hoeven Haarlemse inwoners bij het aanvraagproces niet opnieuw alle gegevens aan te leveren. Dit geldt voor inwoners die binnen een jaar na uitstroom opnieuw bijstand aanvragen.

Kenmerk: 2026/27906

3/5

Vaststellen recht op bijstand •

Giftengrens In de nieuwe wet is de giftengrens vastgesteld op € 1.200 per jaar, inclusief giften in natura. In de Eerste Kamer is een motie aangenomen om giften in natura buiten beschouwing te laten, omdat deze bijdragen aan medemenselijkheid en in de praktijk moeilijk exact te waarderen zijn. Haarlem wacht de landelijke uitwerking hiervan af en houdt daarom vooralsnog vast aan de huidige giftengrens van € 1.800 inclusief giften in natura.

•

Vermogenstoets Voor Haarlemmers wordt de vermogenstoets eenvoudiger. Er wordt niet langer gewerkt met het resterend vrij te laten vermogen; bij een aanvraag wordt alleen gekeken of het totale vermogen onder de vermogensgrens ligt. Als het vermogen later stijgt, wordt opnieuw beoordeeld of de grens wordt overschreden. Deze wijziging maakt het proces sneller en duidelijker, omdat het vermogen niet langer in alle gevallen exact hoeft te worden berekend.

Begeleiding, participatie en re-integratie •

Ruimte voor mantelzorg Haarlemse bijstandsgerechtigden krijgen meer ruimte om mantelzorg te verlenen zonder dat dit negatieve gevolgen heeft voor hun uitkering. Samenwonen wordt mogelijk zonder dat er sprake is van een gezamenlijke huishouding, als de zorgbehoefte de reden is van het (tijdelijk) samenwonen. Ook de kostendelersnorm geldt niet bij het tijdelijk delen van een woning als er sprake is van een aantoonbare, intensieve zorgbehoefte.

3. Vervolgstappen en aandachtspunten Verrekening eindvordering In het collegebesluit over de bijverdienpremie van 7 maart 2024 (2024/84019) is toegezegd om bij de invoering van de Participatiewet in Balans te verkennen of een uitstroompremie kan bijdragen aan het stimuleren van uitstroom naar werk. Uit de verkenning, waaronder een onderzoek in opdracht van Divosa en SZW1 en een vergelijking met de aanpak in andere gemeenten, blijkt dat een uitstroompremie voor inwoners nauwelijks een reden is om (meer) te gaan werken. In de praktijk wordt vooral de eindvordering bij uitstroom naar werk als onwenselijk ervaren. Deze eindvordering ontstaat doordat inkomsten achteraf worden verrekend en pas worden vastgesteld op het moment dat iemand volledig uitstroomt uit de bijstand. In sommige gevallen gaat het om vorderingen die betrekking hebben op inkomsten van langere tijd geleden, wat als een negatieve prikkel kan worden ervaren bij het aanvaarden van werk. 1 Rapport ‘Bufferbudget als oplossing voor inkomstenverrekening?’ van de beleidsmakers d.d. 15 december 2022.

Kenmerk: 2026/27906

4/5

Haarlem hanteert momenteel al een drempel van €250 waarbinnen niet wordt teruggevorderd. Haarlem gaat een voorstel maken waarin wordt onderzocht of deze drempel kan worden verhoogd. Dit sluit aan bij de uitgangspunten van de Participatiewet in Balans, waarin het werken vanuit vertrouwen en het wegnemen van belemmeringen centraal staan. Vakmanschap Het programma Participatiewet in Balans bestaat uit drie sporen. Spoor 3 richt zich op het versterken van vakmanschap en het realiseren van een cultuuromslag in de uitvoering, waarin vertrouwen en de menselijke maat centraal staan. Haarlem zet hierop in, omdat vakmanschap sterk samenhangt met een zorgvuldige uitvoering van de maatregelen uit spoor 1. Haarlem past nu al maatwerk toe in de uitvoering, wat medewerkers ondersteunt bij het maken van professionele afwegingen. In het kader van spoor 3 volgen professionals in de uitvoering trainingen over de wijzigingen uit de Participatiewet in Balans en over hoe zij deze wijzigingen in de praktijk kunnen toepassen. In deze trainingen wordt ingegaan op de nieuwe ruimte voor maatwerk en op de manier waarop medewerkers hiermee zorgvuldig kunnen omgaan. Daarnaast is er aandacht voor het delen en bespreken van casussen, zodat medewerkers van elkaar kunnen leren en tot een zorgvuldige en consistente uitvoering kunnen komen.

Dit ondersteunt professionals bij het ontwikkelen en toepassen van hun professioneel oordeel bij het maken van afwegingen in individuele situaties. De inzet op spoor 3 hangt nauw samen met spoor 2, waarin de fundamentele herziening van de Participatiewet wordt voorbereid voor 2027. Planning Samengevat ligt Haarlem op schema als het gaat om de voorbereiding op de wijzigingen uit de Participatiewet in Balans en volgt de ontwikkelingen binnen alle drie de sporen. Fase 2 en 3 van spoor 1 vragen aanvullende aanpassingen van beleid en wijzigingen in verordeningen. Dit betreft onder meer de wijzigingen rond maatschappelijke participatie, die volgens de landelijke fasering in 2026 deels gedoogd worden en per 1 januari 2027 volledig in werking treden. De actualisatie van de re-integratieverordening staat gepland vóór de zomer van 2026, zodat deze in samenhang kan worden doorgevoerd met de maatregelen uit fase 3 van spoor 1. De Participatieraad is over deze ontwikkelingen geïnformeerd en wordt betrokken bij de voorbereiding van de benodigde wijzigingen in de verordening.

Kenmerk: 2026/27906

5/5