1 Voorsorteren wijzigingen Participatiewet en handhaving sociale zekerheid

Collegebesluit

Onderwerp Voorsorteren wijzigingen Participatiewet in balans en Handhaving sociale zekerheid Nummer Portefeuillehouder Programma/beleidsveld Afdeling Auteur Telefoonnummer Email Kernboodschap

2023/1639078 Loenen, D. van 3.2 Inkomen WI Andriese, E.V./ Bording D. /Hofman, D.D. 023-5115594 dhofman@haarlem.nl Gemeente Haarlem hecht grote waarde aan de bestaanszekerheid van inwoners. Zeker nu de financiële bestaanszekerheid vaker onder druk staat. De Participatiewet heeft als doel om een vangnet te bieden aan inwoners die tijdelijk niet in hun eigen levensonderhoud kunnen voorzien. De huidige Participatiewet wordt in sommige gevallen als knellend en rigide ervaren. De komende wetswijzigingen ‘Participatiewet in balans’ en ‘Handhaving Sociale Zekerheid’ bieden gemeenten meer ruimte voor de menselijke maat, vertrouwen en vereenvoudiging. Naar verwachting treden de wetswijzigingen per 1 januari 2025 in werking. Haarlem wil hier niet op wachten. Een aantal wijzigingen worden in de praktijk al uitgevoerd. Soms doet Haarlem zelfs al meer, zoals het besluit om de giftendrempel te verhogen naar 1800 euro per kalenderjaar in plaats van de 1200 euro in de aangekondigde wet. Op een aantal aangekondigde wijzigingen wil Haarlem vooruitlopen. - Haarlem biedt maatwerk bij het toepassen van de vierweken zoektermijn voor jongeren onder 27 jaar. Hierdoor wordt voorkomen dat jongeren dieper in de (financiële) problemen raken. - Na melding uitkering wordt sneller een voorschot verstrekt zodat de inwoner zeker is van een inkomen totdat aanvraag is afgerond.

- De bijverdiengrens wordt verruimd waardoor werken meer wordt beloond. - Er wordt geen bestuurlijke boete of waarschuwing opgelegd wanneer dit niet in verhouding staat tot de ernst van de gedraging waardoor de kans op schuldproblematiek vermindert. - Er wordt inwoners de mogelijkheid gegeven om tijdens een gesprek een toelichting te geven voordat er een besluit wordt genomen over een waarschuwing of boete. Hierdoor ontstaat er meer ruimte voor de menselijke maat.

Kenmerk: 2023/1639078

1/8

Naast bovengenoemde punten, besluit Haarlem maatwerk te bieden bij het verrekenen van de vrijwilligersvergoeding met de uitkering van jongeren onder de 27 jaar. Behandelvoorstel voor commissie

Relevante eerdere besluiten Besluit College d.d. 31 oktober 2023

Het college stuurt dit besluit ter informatie naar de commissie Samenleving. Het behandelvoorstel hangt samen met de eerder aangenomen motie bijverdienpremie (BAZ 2023/1246744). Deze motie zal in een apart collegebesluit worden behandeld. - Collegebesluit verhoging vrijlating giften Participatiewet (2023/541843) ter kennisname in commissie Samenleving van 8 juni 2023. Het college van burgemeester en wethouders Besluit: Op het wetsvoorstel ‘Participatiewet in balans’ en ‘Handhaving sociale zekerheid’ voor te sorteren door: 1. Maatwerk bieden bij het toepassen van de vierweken zoektermijn voor jongeren onder de 27 jaar 2. Vier weken na datum melding uitkering een voorschot te verstrekken aan inwoner 3. De geüniformeerde vrijlating van 15% uit inkomsten uit werk gedurende 12 maanden met optie tot verlenging toe te passen 4. Geen bestuurlijke boete of waarschuwing op te leggen wanneer dit niet in verhouding staat tot de ernst van de gedraging 5. Een toelichtingsgesprek met de inwoner in te voeren voordat dat besluit wordt genomen over het opleggen van een waarschuwing of boete. Buiten de wetsvoorstellen om, besluit het college: 6. Maatwerk bieden bij het verrekenen van de vrijwilligerswerkvergoeding met de uitkering voor jongeren onder de 27 jaar. de secretaris,

Kenmerk: 2023/1639078

de burgemeester,

2/8

1. Inleiding In juni 2022 heeft demissionair minister Schouten een beleidsplan gepresenteerd om de Participatiewet in balans te brengen. Hiermee wil het Rijk concrete stappen zetten om niet de regels, maar de mens met een uitkering centraal te stellen en daarmee de ervaren hardheden van de wet weg te nemen. Het plan richt zicht op drie sporen: - Spoor 1 omvat het wetvoorstel ‘Participatiewet in balans’ - Spoor 2 richt zich op een fundamentele herziening van de Participatiewet (pas vanaf 2026 van start) - Spoor 3 richt zich op de deskundigheidsbevordering van de uitvoerders van de wet. Deze collegenota focust zich op spoor 1, de maatregelen voor de korte termijn. Eerder dit jaar zijn de wetsvoorstellen ‘Participatiewet in balans’ en ‘Handhaving Sociale Zekerheid’ in consultatie gegaan. Met de aangekondigde wetsvoorstellen worden er stappen gezet om toe te werken naar een eenvoudiger en toereikend bestaansminimum waarin menselijke maat, vertrouwen en eenvoud het uitgangspunt is. De professional moet meer ruimte krijgen om te doen wat nodig is om mensen goed te ondersteunen bij de stap naar werk of andere vormen van participatie. Naar verwachting worden de wetsvoorstellen per 1 januari 2025 ingevoerd. Haarlem wil hier niet op wachten en al op een aantal van deze aangekondigde wijzigingen voorsorteren.

Hiermee wil Haarlem de ruimte pakken om inwoners nu al beter in financiële bestaanszekerheid te voorzien. Voorsorteren wijzigingen ‘Participatiewet in Balans’ In het wetsvoorstel ‘Participatiewet in Balans’ zijn 20 wijzigingen aangekondigd (zie bijlage 1). Veel van deze wijzigingen worden door Haarlem in de praktijk al uitgevoerd. Soms doet Haarlem zelfs meer, bijvoorbeeld de maatstaf voor giften, waarbij 1800 euro per kalenderjaar wordt gehanteerd in plaats van de 1200 euro in de aangekondigde wet. Een aantal voorgestelde wijzigingen uit de Participatiewet in balans voert Haarlem nog niet uit of daar is nooit een specifiek besluit over genomen. Dit laatste is het geval bij maatwerk bieden om de vierweken zoektermijn voor jongeren onder de 27 jaar niet toe te passen. Dit is al Haarlemse uitvoeringspraktijk. Voorsorteren wijzigingen ‘Handhaving Sociale Zekerheid’ Dit wetsvoorstel beoogt het handhavingsinstrumentarium binnen de sociale zekerheid te herijken. Een belangrijk onderdeel daarvan is dat inwoners meer vanuit vertrouwen worden benaderd. Gemeenten krijgen meer vrijheid om af te zien van het opleggen van boetes of waarschuwend op te treden.

Kenmerk: 2023/1639078

3/8

Maatwerk bieden om de vrijwilligerswerkvergoeding voor jongeren tot 27 jaar vrij te laten In samenhang met de doelstellingen van het wetsvoorstel ‘Participatiewet in balans’ wil Haarlem de professional de ruimte geven om de vrijwilligersvergoeding voor jongeren tot 27 vrij te laten en dus niet met de uitkering te verrekenen. De huidige Participatiewet biedt deze ruimte niet. Het collegebesluit hangt samen met de recent verschenen aanbevelingen van de Nationale ombudsman in het rapport ‘Inspraak mag geen vinkje zijn’, waarin onder meer aanbevolen wordt om meer ruimte te geven aan vrijwilligerswerk en helderheid over vergoedingen (bijlage 3). Het rapport is ter informatie en gaat over het thema participatie en invloed van inwoners in de Participatiewet. In bijlage 2 staat een korte toelichting op het rapport. 2. Besluitpunten college Op het wetsvoorstel ‘Participatiewet in balans’ en ‘Handhaving sociale zekerheid’ voor te sorteren door: 1. Maatwerk bieden bij het toepassen van de vierweken zoektermijn voor jongeren onder de 27 jaar 2. Vier weken na datum melding uitkering een voorschot te verstrekken aan inwoner 3. De geüniformeerde vrijlating van 15% uit inkomsten uit werk gedurende 12 maanden met optie tot verlenging toe te passen 4. Geen bestuurlijke boete of waarschuwing op te leggen wanneer dit niet in verhouding staat tot de ernst van de gedraging 5.

Een toelichtingsgesprek met de inwoner in te voeren voordat dat besluit wordt genomen over het opleggen van een waarschuwing of boete. Buiten de wetsvoorstellen om, besluit het college: 6. Maatwerk bieden bij het verrekenen van de vrijwilligerswerkvergoeding met de uitkering voor jongeren onder de 27 jaar. 3. Beoogd resultaat Door voor te sorteren op de aangekondigde wetswijzigingen wordt het toepassen van de menselijke maat, werken vanuit vertrouwen en de vereenvoudiging van dienstverlening niet onnodig uitgesteld. De besluiten vergroten de financiële bestaanszekerheid van de inwoner met een uitkering en doen recht aan het vertrouwen in en de bewegingsruimte van de professional. Het helpt de professional om de inwoner zo goed mogelijk te ondersteunen in de toeleiding naar werk of andere vormen van participatie. 4. Argumenten 1. Maatwerk bieden bij het toepassen van de vier weken zoektermijn voor jongeren, is ter voorkoming dat jongeren in kwetsbare positie buiten beeld raken of dieper in de (financiële) problemen komen. In individuele gevallen, wanneer er sprake is van een jongere met een kwetsbare situatie, kan er worden gekozen om de vierweken-zoektermijn van jongeren onder de 27 jaar niet toe te passen. Dit

Kenmerk: 2023/1639078

4/8

is al Haarlemse uitvoeringspraktijk. Niet van alle jongeren die zich melden voor een uitkering mag verwacht worden dat zijn gelijk in staat zijn om aan het werk te gaan of opleiding te volgen. Bij deze jongeren is meer aan de hand waardoor de persoonlijke situatie dat niet toelaat. Haarlem biedt met dit besluit ruimte aan de professional om hierin maatwerk te bieden. 2. Het verstrekken van een voorschot vier weken na datum melding uitkering voorkomt dat er gaten vallen in het inkomen van de inwoner en vermindert het risico op schulden. In het wetsvoorstel staat opgenomen dat er meteen na melding uitkering de mogelijkheid moet worden gegeven om een aanvraag uitkering in te dienen1. Het doel is van deze maatregel is om te voorkomen dat er gaten vallen in het betalingsritme van de inwoner. Met het toepassen van een voorschot vier weken na melding wordt hetzelfde doel bereikt. Dat werd tot voor kort gedaan na melding aanvraag. Het verstrekken van een voorschot wordt alleen verstrekt wanneer aangenomen mag worden dat inwoner in aanmerking komt voor uitkering. Met het verstrekken van een voorschot vier weken na melding is de financiële bestaanszekerheid van de inwoner tot afhandeling aanvraag uitkering geborgd. Na melding uitkering wordt er standaard binnen 5 werkdagen telefonisch contact gezocht met inwoner.

Vervolgens wordt de inwoner uitgenodigd voor een persoonlijk aanvraaggesprek en de aanvraagprocedure gestart. Het doel is zo snel mogelijk maar uiterlijk binnen de wettelijk termijn de aanvraag af te handelen. 3. Het verruimen en harmoniseren van de bijverdiengrens zorgt voor het vergroten van de financiële bestaanszekerheid, laat werken lonen en zorgt voor eenduidigheid in de uitvoering. In het wetsvoorstel wordt de bijverdiengrens verruimd en geharmoniseerd. Dat betekent voor alle inwoners, dus ook voor jongeren onder de 27 jaar, een inkomstenvrijlating van 15% uit het maandinkomen van betaald werk. Het doel van de maatregel is tweeledig: werken laten lonen én borgen van financiële bestaanszekerheid. Parttime werk is voor een deel van de inwoners met een uitkering het hoogst haalbare, voor een ander deel is parttime werk een opstap naar volledige uitstroom uit de uitkering. Deze vrijlatingsmaatregel geeft inwoners perspectief. Daarnaast bevordert de harmonisatie van de vrijlating ook de uitvoerbaarheid. Haarlem gaat deze wijziging nu al toepassen. Onder de huidige wetgeving geldt eerst nog een algemene tijdelijke vrijlating van 25% voor een maximale duur van zes maanden met een maximum van 249 euro per maand. In de praktijk betekent dit dat tot de invoering van de wetswijziging de voor de inwoner meest gunstigste maatregel toepast.

Dit betekent eerst toepassen en volledig benutten van de algemene vrijlating en dan pas overgaan op de vrijlating van 15%.

1

Er is een wettelijke uitzondering, namelijk jongeren tot 27 jaar. Bij hen kan de vier weken zoektermijn van toepassing zijn.

Kenmerk: 2023/1639078

5/8

4. De mogelijkheid om af te zien van een bestuurlijke boete of schriftelijke waarschuwing, voorkomt ondoelmatige boetes en vermindert de kans op schuldenproblematiek. Door boetes ontstaan schulden of worden schuldenlasten vergroot. Bijstandsgerechtigden kunnen boetes vaak niet tot zeer beperkt betalen. Daarnaast kunnen boetes negatief doorwerken op de totstandkoming van schuldhulpverlening. Gemeenten mogen in bepaalde gevallen niet meewerken aan kwijtschelding van vorderingen waarvoor een boete is opgelegd. Dit terwijl voor een minnelijke schuldregeling alle schuldeisers moeten instemmen met de schuldregeling. Ook kunnen opgelegde boetes de uitvoering van het convenant Lokale Overheid belemmeren. Door de gemeente kan soms niet op voorhand akkoord worden gegaan met een schuldregeling. Een minnelijk voorstel is dan eerst nodig, wat vertragend werkt. Met deze wijziging geeft Haarlem invulling aan het werken vanuit vertrouwen, het toepassen van de menselijke maat en het versterken van de bestaanszekerheid. Het doel is voorkomen dat er ondoelmatige boetes worden opgelegd. Op normnaleving gericht toezicht mag geen doel op zichzelf worden. In de volgende situaties worden geen boetes meer opgelegd: 1. Waarbij naar aanleiding van een overtreding van de inlichtingenplicht geen benadeling aan de gemeente is geconstateerd 2.

Een bijstandsgerechtigde uit eigen beweging alsnog de juiste inlichtingen verstrekt voordat overtreding van de inlichtingenplicht is geconstateerd 3. Een bijstandsgerechtigde bezit van vermogen, dat het resterende vrij te laten vermogen niet overschrijdt, niet heeft opgegeven 4. Een bijstandsgerechtigde in het concrete geval redelijkerwijs niet in staat kon worden geacht te voldoen aan de inlichtingenplicht. Wanneer wordt mogelijk wel een boete opgelegd? Alleen als overtreding van de inlichtingenplicht door de gemeente is geconstateerd en deze overtreding heeft geleid tot een benadeling voor de gemeente. Tijdens het opleggen wordt zo veel als mogelijk rekening gehouden met alle huidige wettelijke mogelijkheden om af te zien van boeteoplegging of om waarschuwend op te treden. Dit blijft onveranderd. Zo wordt volstaan met het geven van een schriftelijke waarschuwing als de overtreding niet heeft geleid tot een benadelingsbedrag hoger dan € 150,00. 5. Het invoeren van een toelichtingsgesprek geeft ruimte voor het hanteren van de menselijke maat en heeft een preventieve functie. Voordat een besluit wordt genomen over het opleggen van een boete of waarschuwing wegens overtreding van de inlichtingenplicht krijgt de inwoner de gelegenheid om een toelichtingsgesprek te voeren. Het doel van deze wijziging is om meer rekening te houden met de menselijke maat.

Daarnaast heeft het gesprek een preventieve functie. Tijdens dit gesprek kan de inwoner een toelichting geven op de omstandigheden die hebben geleid tot de regelovertreding. Dit wordt meegenomen in de beoordeling of en welke sanctie passend is. Daarnaast wordt tijdens dit gesprek

Kenmerk: 2023/1639078

6/8

opnieuw gesproken over de verplichtingen die verbonden zijn aan de uitkering. Dit om regelovertreding in de toekomst te voorkomen. Ook wordt er gewezen op de mogelijkheden van een budgetadviesgesprek. In het wetsvoorstel staat dat er kan worden afgezien van een toelichtingsgesprek als het benadelingsbedrag lager is dan 340 euro. Haarlem kiest ervoor om, ongeacht de hoogte van het bedrag, voor elke inwoner een toelichtingsgesprek in te voeren. Haarlem gaat hierin een stap verder dan wettelijk verplicht wordt. Deze maatregel kan binnen de huidige formatie worden opgepakt, omdat maatregel 3 leidt tot vermindering van boeteonderzoek- en daarmee op te leggen boetes/waarschuwingen. 6. Maatwerk bieden bij het verrekenen van de vrijwilligerswerkvergoeding met de uitkering voor jongeren tot 27 jaar draagt bij aan het vergroten van de (arbeids)participatie. In de huidige Participatiewet staat dat de vrijwilligerswerkvergoeding voor jongeren onder de 27 jaar moet worden verrekend met de uitkering. De reden hiervoor is dat de prikkel om betaald werk te gaan doen bij jongeren verdwijnt als zij een vergoeding voor vrijwilligerswerk mogen houden naast hun uitkering. De praktijk in Haarlem, en ook elders in het land, laat zien dat er een grote groep kwetsbare jongeren is met een uitkering die het (nog) niet lukt om de stap naar betaald werk te maken.

Het uitgangspunt is dat zoveel mogelijk jongeren meedoen in de samenleving, ook via andere vormen van participatie als betaald werk (nog) niet haalbaar is. Haarlem kiest ervoor om professionals de ruimte te geven de vrijwilligerswerkvergoeding voor de jongere tot 27 jaar vrij te laten en dus niet in te houden op de uitkering. Deze maatregel zorgt ervoor dat jongeren in de uitkering gestimuleerd worden om op een andere manier te participeren, zonder dat dit hun financiële bestaanszekerheid aantast. Daarnaast krijgt de professional de ruimte om de menselijk maat te bieden door de jongere met een uitkering centraal te stellen. 7. De voorsorteermaregelen hebben geen gevolgen voor de gemeentefinanciën, maar leiden wel tot financiële zekerheid voor de inwoner. De voorsorteermaatregelen hebben geen structurele gevolgen voor de financiën van de gemeente. Daarentegen hebben de voorsorteermaatregelen wel effect op de financiële situatie van de inwoner. De maatregelen leiden onder andere tot snellere en meer financiële zekerheid. 5. Risico’s en kanttekeningen 1. Met het doorvoeren van de voorsorteermaatregelen (besluit 1 t/m 5) en het toepassen van de vrijlating van de vrijwilligerswerkvergoeding (besluit 6) wordt buitenwettelijk beleid uitgevoerd. Totdat de wetsvoorstellen op landelijk niveau van kracht zijn wordt met besluit 1 t/m 5 buitenwettelijk beleid gehanteerd.

De besluiten liggen in de lijn met de wetsvoorstellen en de kans dat het ministerie waarschuwend optreedt wordt klein geacht. Besluit 6, maatwerk bieden om vrijwilligerswerkvergoeding voor jongeren onder de 27 jaar vrij te laten is buitenwettelijk en staat niet opgenomen in het wetsvoorstel Participatiewet in balans.

Kenmerk: 2023/1639078

7/8

Haarlem vindt deze maatregel in de lijn met de doelstellingen van de nieuwe wet, om meer ruimte te bieden voor menselijk maat en eenvoud te creëren. Het loslaten van de leeftijdsgrens past hierbij. De praktijk is weerbarstiger, niet alle jongeren onder de 27 jaar zijn in staat om op korte termijn de stap naar betaald werk te zetten. De maatregel doet niet af aan het beleid om zoveel mogelijk jongeren naar betaalde arbeid te begeleiden. 2. Meer ruimte voor menselijke maat vormt risico in beoordeling mogelijkheid wel of niet toepassen. Maatwerk is ook risico in beoordeling een mogelijkheid wel of niet toe te passen. Vakvaardigheden, stress sensitieve gespreksvoering en intervisiebijeenkomsten voorkomen veel van die variatie in beoordeling. Hier wordt middels spoor 3, deskundigheidsbevordering van uitvoerders betrokken bij de Participatiewet, extra op ingezet. 6. Uitvoering Nadat het collegebesluit is vastgesteld worden de voorsorteermaatregelen breed gecommuniceerd en de werkprocessen- en instructies aangepast. Bovendien zal er een bericht op de gemeentelijke website worden gepubliceerd hoe Haarlem voorsorteert op de nieuwe wijzigingen in het kader van de Participatiewet en handhaving sociale zekerheid. Motie bijverdienpremie (BAZ 2023/1246744) De beantwoording van de motie zal in een apart collegebesluit worden behandeld.

Naar verwachting zal de uitwerking van de motie in Q4 2023, uiterlijk Q1 2024 volgen. In de motie bijverdienpremie wordt Haarlem verzocht naar voorbeeld van Amsterdam een pilot te starten met de bijverdienpremie voor mensen in de bijstand. Amsterdam gaat hiermee een stap verder dan de aankondigde verruiming van bijverdienen in het wetsvoorstel. In het licht van de aangekondigde landelijke wijzigingen is er meer tijd nodig om zorgvuldig de effecten van de bijverdienpremie, zoals Amsterdam deze hanteert, in kaart te brengen (denk aan effect op toeslagen, uitvoeringstechnisch, financieel, juridisch etc.). Haarlem wil niet alleen parttime werk laten lonen, maar ook stimuleren dat inwoners met een uitkering volledig uitstromen naar werk. Daarom wordt het invoeren van een uitstroompremie onderzocht en meegenomen in de beantwoording van de motie. 7. Bijlagen Bijlage 1. Overzicht wijzigingen Participatiewet in balans en Handhaving sociale zekerheid Bijlage 2. Korte toelichting op rapport Nationale ombudsman ‘Inspraak mag geen vinkje zijn’ Bijlage 3. Rapport nationale ombudsman ‘Inspraak mag geen vinkje zijn!’.

Kenmerk: 2023/1639078

8/8