1 Terinzagelegging Concept beleidsnota Haarlems Erfgoed

Collegebesluit

Onderwerp Terinzagelegging Concept beleidsnota Haarlems Erfgoed, Verbindende kracht in de stad (2024-2034) Nummer Portefeuillehouder Programma/beleidsveld Afdeling Auteur Telefoonnummer Email Kernboodschap

2023/207894 Roduner, F.J. / Van Loenen, D. 4.1 Duurzame stedelijke ontwikkeling OMB Alefs, H. 023-5115126 halefs@haarlem.nl De geheel eigen stadsgezichten, monumenten, archeologische vondsten en het historisch landschap van Haarlem, maken dat erfgoed een vanzelfsprekend onderdeel is van de identiteit van de stad. Erfgoed draagt bij aan een mooie, prettige en betekenisvolle leefomgeving en wordt door veel inwoners gekoesterd. Dit vraagt om een actueel en samenhangend beleid dat op hoofdlijn richting geeft aan de wijze waarop wij omgaan met erfgoed in verbinding met de stad. Het huidige beleid is verouderd. Aanleidingen om het beleid te actualiseren zijn onder andere de verbrede rol van erfgoed in de samenleving, de opgaven voor de stad en de invoering van de Omgevingswet. De nota geeft een integraal erfgoedbeleid voor de fysieke leefomgeving. Hierin worden de hoofdlijnen van het beleid gegeven voor de komende tien jaar en is een concrete uitvoeringsagenda opgenomen voor de komende vijf jaar. De hoofdthema’s in de erfgoednota zijn: - Erfgoed en samenleving: we benutten de verbindende kracht van erfgoed door de stad te betrekken, meer te laten zien van ons bijzondere erfgoed en eigenaren te ondersteunen bij een duurzame toekomst voor religieus erfgoed.

- Erfgoed en leefomgeving: we beschermen waardevol ruimtelijk erfgoed, dragen bij aan een goede inpassing van ruimtelijke ontwikkelingen in de bestaande stad en halen inspiratie uit het verleden. - Erfgoed en duurzaamheid: we ondersteunen eigenaren bij het energetisch verduurzamen van hun monument. De erfgoednota krijgt de status van een vrijwillig programma onder de Omgevingswet. De Erfgoednota kan gezien worden als een van de thematische uitwerkingen van de Omgevingsvisie Haarlem 2045 en de hierin beschreven opgaven en strategische beleidskeuzes.

Kenmerk: 2023/207894

1/8

Bij de voorbereiding van de concept nota is intern en extern uitgebreid overleg gevoerd. Hierbij is de stad betrokken (o.a. met het Inwonerspanel Haarlem) en is overleg gevoerd met verschillende stakeholders waaronder erfgoedverenigingen.

Behandelvoorstel voor commissie

Relevante eerdere besluiten

Besluit College d.d. 12 september 2023

Het college legt de conceptnota gedurende zes werken ter inzage. De resultaten van de inspraak worden verwerkt in een door de raad vast te stellen erfgoednota. Het college stuurt dit besluit ter bespreking naar de commissie ontwikkeling. Parallel aan de terinzagelegging wordt de concept nota ter bespreking aangeboden aan de commissie. De bevindingen van de commissie worden samen met de inspraakreacties uit de stad meegenomen in de erfgoednota die voor vaststelling aan de gemeenteraad wordt aangeboden. - Vaststelling Beleidsnota Archeologie (2009/92142), 2 juni 2009 - Erfgoed en Ruimte (2013/231400), 20 aug 2013 - Vaststellen 213a rapport erfgoedbeleid (2019/438108), 11 juni 2019 - Vaststellen Startnotitie Erfgoednota Haarlem (2021/639112), raadsvergadering 27-01-2022 - Motie: Versnellen en vereenvoudigen van duurzaamheid in gemeentelijke- en rijksmonumenten - Motie: Hoe meer zonne-energie opwek, hoe meer vreugd Het college van burgemeester en wethouders Besluit: 1. De concept beleidsnota Haarlems Erfgoed, Verbindende kracht in de stad (2024-2034) ter inzage te leggen de secretaris,

Kenmerk: 2023/207894

de burgemeester,

2/8

1. Inleiding Haarlem is een echte erfgoedstad met een lange bewoningsgeschiedenis, een eigen archeologiemuseum, landschappelijk historisch / archeologische waarden, circa 2500 monumenten, beeldbepalende panden, (rijks)beschermde stadsgezichten en Unesco Werelderfgoed. Erfgoed is dan ook vanzelfsprekend belangrijk voor de identiteit, leefbaarheid, aantrekkelijkheid en het vestigingsklimaat van de stad. Aanleidingen actualisatie Het huidige beleid voor erfgoed is versnipperd en niet meer actueel. De Beleidsnota Archeologie dateert uit 2009. Voor bovengronds erfgoed heeft de nota Erfgoed en Ruimte uit 2013 de aanzet gegeven voor het verankeren van erfgoed in de ruimtelijke ordening, waarbij erfgoed niet alleen object gericht is (monumenten) maar onderdeel is van de fysieke leefomgeving. In dit kader is erfgoed betrokken bij het opstellen van ruimtelijk beleid en bestemmingsplannen. Ook is een cultuurhistorische hoofdstructuur gemaakt, als input voor de Omgevingsvisie, en is naoorlogs erfgoed geïnventariseerd. De beleidsthema’s uit het bestaande beleid zijn nog relevant, maar vragen om actualisatie, verbreding en verdieping. Belangrijkste aanleidingen om het beleid te actualiseren zijn de veranderende rol van erfgoed in de samenleving, de dynamiek en opgaven voor de stad en de invoering van de Omgevingswet. Erfgoed krijgt een steeds bredere maatschappelijke betekenis.

Mensen voelen grote verbondenheid met het erfgoed in de stad. Erfgoed draagt herinneringswaarde in zich voor bewoners, gebruikers, bezoekers en voor groepen of gemeenschappen. Toegankelijkheid van en interactie met erfgoed wordt daarmee steeds belangrijker. Erfgoed verbindt mensen met de stad en met elkaar. De ruimtelijke dynamiek van de stad en de grote opgaven en strategische keuzes uit de Omgevingsvisie Haarlem 2045 vragen om een brede kijk, in samenhang met andere beleidsvelden, en een proactieve houding. Adequaat erfgoedbeleid met heldere accenten en keuzes is daarbij het nodig. Deze opgaven op onder andere het gebied van mengen en verdichten, de energietransitie en klimaatadaptatie vragen om een zorgvuldige omgang met erfgoed, maar bieden ook kansen om vanuit erfgoed een betekenisvolle bijdrage te leveren aan de kwaliteit van de stad. Met de invoering van de Omgevingswet (1 januari 2024) verandert er veel ten aanzien van erfgoed. Een goede Omgevingskwaliteit in stand houden en bereiken is een hoofddoelstelling van de Omgevingswet. Erfgoed heeft hier een belangrijke bijdrage in te leveren. Voor erfgoed speelt het nieuwe instrument van het Omgevingsplan hierbij een centrale rol.

Kenmerk: 2023/207894

3/8

Hoofdthema’s van de nota Met de erfgoednota wordt vormgegeven aan een integraal erfgoedbeleid voor de fysieke leefomgeving. Hierin worden de hoofdlijnen van het beleid gegeven voor de komende tien jaar en is een concrete uitvoeringsagenda opgenomen voor de komende vijf jaar. De hoofdthema’s in de erfgoednota zijn: - Erfgoed en samenleving, over de verbindende kracht van erfgoed, met specifieke aandacht voor de toekomst van religieus erfgoed; - Erfgoed en leefomgeving, over de betekenis en rol van erfgoed in een dynamische stad; - Erfgoed en duurzaamheid, met specifieke aandacht voor het ondersteunen van eigenaren bij de energetische verduurzaming van gebouwde monumenten. De erfgoednota krijgt de status van een vrijwillig programma onder de Omgevingswet. De Erfgoednota kan gezien worden als een van de thematische uitwerkingen van de Omgevingsvisie Haarlem 2045 en de hierin beschreven opgaven en strategische beleidskeuzes.

2. Besluitpunten college Het college van burgemeester en wethouders Besluit: 1. de concept beleidsnota Haarlems Erfgoed, Verbindende kracht in de stad (2024-2034) ter inzage te leggen 3. Beoogd resultaat Doelstelling van de nota is het versterken van de omgevingskwaliteit vanuit erfgoed voor nu en in de toekomst. Dit vraagt om een actueel en samenhangend beleid dat op hoofdlijn richting geeft aan de wijze waarop wij omgaan met erfgoed. De nota geeft hier invulling aan met de drie thema’s en concrete uitvoeringsagenda. 4. Argumenten 4.1 De nota biedt een actueel en samenhangend beleid met uitvoeringsagenda Haarlem kent veel waardevol erfgoed, zowel beschermd als niet beschermd. De Erfgoednota geeft een visie op hoofdlijnen waarmee proactief en samenhangend sturing gegeven wordt aan het behoud en de zorgvuldige omgang met erfgoed. In de nota worden de hoofdlijnen van het beleid gegeven voor de komende tien jaar en is een concrete uitvoeringsagenda opgenomen voor de komende vijf jaar.

Kenmerk: 2023/207894

4/8

4.2 De nota geeft op het gebied van erfgoed invulling aan het ingezette beleid van de gemeente, waaronder Omgevingsvisie Haarlem 2045 De Erfgoednota kan gezien worden als een thematische uitwerkingen van de Omgevingsvisie Haarlem 2045 en de hierin beschreven opgaven en strategische beleidskeuzes. Hiermee kan de nota onderdeel worden van het zogenaamde Haarlemse beleidshuis waarin de thematische en gebiedsgerichte omgevingsprogramma’s een plek krijgen. Inhoudelijk sluit het erfgoed beleid aan op de opgaven en keuzes uit de Omgevingsvisie Haarlem 2045 en het beleid m.b.t. de duurzaamheid waaronder de Transitievisie Warmte.

4.3 Met de nota wordt erfgoed meer benut als verbindende kracht in de samenleving Erfgoed is belangrijk voor de aantrekkingskracht, leefbaarheid en economische vitaliteit van de stad. Hiernaast heeft erfgoed ook een maatschappelijke betekenis. Mensen hebben een grote verbondenheid met de geschiedenis van de stad. Toegankelijkheid en interactie met erfgoed wordt steeds belangrijker. Het betrekken van de stad, met publieksbereik en participatie, en het benutten van verbindende kracht van erfgoed zijn hierbij actuele onderwerpen. Het thema en de uitvoeringsagenda Erfgoed en Samenleving geven hier invulling aan door o.a.: - het actiever aangaan van relaties met stakeholders (waaronder erfgoedverenigingen); - het ontwikkelen en delen van erfgoedkennis als basis voor samenwerking, advisering, dienstverlening en ruimtelijke ontwikkeling; - het brede publiek mee te nemen met het verhaal van Haarlem, door de beleving en bekendheid met het Haarlemse erfgoed te bevorderen. 4.4 Met de nota wordt bijgedragen aan de toekomst voor religieus erfgoed Een specifieke opgave waar aandacht aan besteed wordt is de toekomst van religieus erfgoed. Deze toekomst is onder meer door teruglopend kerkbezoek vaak onzeker en vraagt om ondersteuning vanuit de gemeente. Samen met de gebedshuizen is een inventarisatie gemaakt over de toekomst en zijn de gebouwen in kaart gebracht.

De Toekomstverkenning “Kansen voor de stad, Haarlemse kerken, Toekomstverkenning voor kerken, moskeeën en joods erfgoed’ is opgenomen als afzonderlijke bijlage bij de nota evenals een inventarisatie van gebedshuizen. In de nota is aangegeven hoe omgegaan wordt met vragen over neven- en herbestemming van religieus erfgoed. Ook wordt ingegaan op de wijze waarop de burgerlijke gemeente eigenaren wil ondersteunen bij het een duurzame toekomst voor religieus erfgoed, o.a. met een kerkencoach en aanspreekpunt bij de gemeente.

Kenmerk: 2023/207894

5/8

4.5 De nota geeft richting aan de omgang met erfgoed in een dynamische stad Erfgoed gaat over veel meer dan alleen gebouwde monumenten en archeologie. Erfgoed is een belangrijke drager van ruimtelijke kwaliteit in onze leefomgeving. Deze brede opvatting maakt dat erfgoedwaarden steeds vaker een rol spelen bij ruimtelijke ontwikkeling. In de nota wordt aangegeven hoe de inbreng van erfgoed gerichter kan zodat we borgen wat belangrijk is, een bijdrage leveren bij ruimtelijke ontwikkelingen en inspireren. Beleidskaart erfgoed en ruimte Hiervoor is een beleidskaart Erfgoed en ruimte opgenomen met drie benaderingswijzen: borgen, ontwikkelen en inspireren. Deze benaderingswijzen werken door in advisering, op te stellen gebiedsen themagerichte programma’s, transformatiekaders en in het omgevingsplan. De beleidskaart is gebaseerd op de cultuurhistorische hoofdstructuur, deze is als afzonderlijke bijlage opgenomen bij de nota. Hiernaast wordt ingezet op het erfgoedinclusief maken van projecten en gaan we de methodiek van het transformatiekader gebruikt om proactief na te denken over erfgoed en ruimtelijke transformatie. We beginnen hierbij bij de gebieden met veel erfgoedwaarden en een hoge ruimtelijke dynamiek / opgave. Beleidskaart archeologie Voor archeologisch erfgoed is de Archeologische Beleidskaart Haarlem (ABH) uit 2009 geactualiseerd.

Op deze kaart is voor elk gebied in de gemeente Haarlem aangegeven wat de archeologische verwachting en waarde is en welke regels daar aan verbonden zijn wanneer door ruimtelijke initiatieven de bodem zal worden geroerd. Deze beleidskaart krijgt net als in de huidige situatie doorwerking door middel van regels in het bestemmingsplan /omgevingsplan. Erfgoedwaarden inventariseren en waarderen Voor een zorgvuldige omgang met erfgoed is het essentieel dat erfgoedwaarden goed in beeld zijn gebracht. De gemeente heeft al veel geïnventariseerd en gewaardeerd op gebouwniveau. Voor de historische geografie en stadslandslandschap is de Cultuurhistorische Hoofdstructuur Haarlem opgesteld. Een aantal onderwerpen is nog niet of onvoldoende in beeld en zal de komende jaren specifieke aandacht krijgen. Het gaat onder andere om groen erfgoed en bebouwing en stedenbouw uit de periode na 1965. 4.6 De nota geeft invulling aan de opgaven en kansen op het gebied van duurzaamheid Erfgoedzorg is in essentie duurzaam omdat het instandhouding en hergebruik van gebouwen nastreeft en de bestaande omgeving als uitgangspunt neemt. Tegelijk ligt er een opgave voor het energetisch verduurzamen van monumenten en beeldbepalende panden en het werken aan een aardgasvrije en klimaatadaptieve stad.

De nota zet in op het ondersteunen van eigenaren met kennis en kunde, het waar mogelijk vereenvoudigen van het proces en verhelderen van regelgeving en het zo laag mogelijk houden van de kosten voor eigenaren. Om de energietransitie te versnellen, op weg naar een aardgasvrije stad, maken we een strategie voor een actieve ondersteuning van kansrijke

Kenmerk: 2023/207894

6/8

clusters en doelgroepen. Bovenstaande aanpak sluit aan op de strekking van de motie: Versnellen en vereenvoudigen van duurzaamheid in gemeentelijke- en rijksmonumenten. 4.7 Benodigde middelen Voor uitvoering van de nota, waarmee Haarlem de verantwoordelijkheid en kansen als erfgoedstad invult, zijn extra middelen nodig. Dit betreft middelen om de wettelijke basis op orde houden en voor de verschillende thema’s. In totaal betreft het 1,6 fte (structureel), 2,2 fte (incidenteel) en € 170.000,- (structureel). Achtereenvolgens gaat het om: - de basis op orde: 1 fte (structureel); - erfgoed en samenleving, waaronder ondersteuning van eigenaren van religieus erfgoed, 0,6 fte (structureel) en € 35.000,- (structureel); - erfgoed en leefomgeving: 0,8 fte (incidenteel voor de komende 5 jaar) en € 35.000,(structureel); - erfgoed en duurzaamheid: 1,4 fte (incidenteel voor de komende 5 jaar) en € 100.000,(structureel) voor directe ondersteuning van eigenaren van gemeentelijke woonhuismonumenten, bijvoorbeeld in de vorm van een Duurzame Monumenten Stans of subsidieregelingen. De noodzaak voor extra middelen komt voort uit de bredere rol van erfgoed en de actuele opgaven voor de stad en sluit aan op de conclusies van het evaluatieonderzoek naar het Haarlemse erfgoedbeleid in de periode 2013-2018, dat verricht is in het kader van artikel 213a Gemeentewet.

Dit onderzoek laat zien dat binnen de bestaande capaciteit de beschikbare middelen voor erfgoed doeltreffend ingezet werden om het vigerend beleid uit te voeren, maar dat met name de lange termijndoelstellingen en ambities onder druk staan en dat de gemeente Haarlem achterblijft ten opzichte van een aantal monumentengemeenten waar de laatste jaren flink is uitgebreid qua capaciteit, informatievoorziening en regionale samenwerking. Bij de vast te stellen nota zal worden voorgesteld de benodigde middelen te betrekken bij bespreking van de Kadernota 2025, zodat de vraag voor de benodigde middelen meegenomen kan worden bij een integrale afweging. 4.8 Participatie en inspraak Bij de voorbereiding van de concept nota is intern en extern uitgebreid overleg gevoerd. Hierbij is de stad betrokken en is overleg gevoerd met verschillende stakeholders waaronder erfgoedverenigingen. Met een vragenlijst voor het Inwonerspanel Haarlem is de belangstelling en waardering voor erfgoed gepeild en is onderzocht hoe bewoners tegen enkele specifieke onderwerpen aankijken. Opvallende uitkomst is het grote draagvlak voor erfgoed en voor de bescherming van erfgoed. De toekomstverkenning Haarlemse Kerken, Kansen voor de stad! is in samenwerking met besturen van kerken en moskeeën tot stand gekomen. Over de belangrijkste conclusies voor de gemeente die zijn opgenomen in de erfgoednota is afgestemd met de

Kenmerk: 2023/207894

7/8

vertegenwoordigers van kerken in een klankbordgroep. Verder wordt verwezen naar bijlage 1 van de nota Totstandkoming (concept) erfgoednota. De concept nota zal gedurende 6 weken ter inzage worden gelegd. Reacties worden meegenomen in een vast te stellen nota. 5. Risico’s en kanttekeningen 1. de uitvoering van het erfgoedbeleid is afhankelijk van extra budget De uitvoering van de nota is voor enkele wezenlijke punten afhankelijk van het beschikbaar stellen van budget door de gemeenteraad bij de Kadernota 2025. 6. Uitvoering De concept erfgoednota wordt gedurende zes werken ter inzage gelegd. De naar voren gebrachte reacties worden voor zover hier aanleiding voor is verwerkt in een vast te stellen nota. De erfgoednota wordt naar verwachting in het eerste kwartaal van 2024 voor vaststelleng aangeboden aan de raad. In de nota is een uitvoeringsprogramma voor de periode 2024-2028 opgenomen. Na vijf jaar zal het beleid geëvalueerd worden en kan de uitvoeringsagenda geactualiseerd worden. 7.

Bijlagen Bijlage 1 Concept beleidsnota Haarlems Erfgoed, Verbindende kracht in de stad (2024-2034) met bijlagen Afzonderlijke bijlagen: - Haarlemse Kerken, Kansen voor de Stad, Toekomstverkenning voor kerken, moskeeën en Joods erfgoed - Themakaart Religieus Erfgoed met een inventarisatie van gebedshuizen - Dit is Haarlem, Cultuurhistorische Hoofdstructuur van de Stad - Erfgoed, Belangstelling en waardering van inwoners, Afdeling Data, Informatie en Analyse, Gemeente Haarlem, 2023

Kenmerk: 2023/207894

8/8