1 Stand van zaken aanpak ratten

Informatienota

Onderwerp Stand van zaken aanpak ratten Nummer 2026/122947 Portefeuillehouder Berkhout, R.A.H. Programma/beleidsveld 5.3 Circulariteit Afdeling BBOR Auteur BBOR Telefoonnummer Email bbor@haarlem.nl In de Programmabegroting 2025–2029 is er budget vrijgemaakt voor de bestrijding Kernboodschap van ratten via Smartvallen. Sinds juli 2025 zijn 220 Smartvallen operationeel in vier wijken en het aantal vangsten neemt in de maanden daarna af. Dat betekent dat de rattenpopulatie in het riool in deze buurten beter beheersbaar wordt. De uitrol om alle 21 wijken binnen vijf jaar uit te rusten met deze techniek ligt op schema. Tegelijkertijd neemt het aantal meldingen van ratten in heel Haarlem toe. Dit kan komen doordat in andere wijken de overlast hoog blijft en/of in de wijken waar Smartvallen zijn er nog steeds bovengronds ratten aanwezig zijn die overlast geven. Om de overlast verder terug te dringen conform de richtlijnen, wordt de huidige aanpak van preventie verder geoptimaliseerd: de communicatie en dienstverlening naar inwoners worden verbeterd, er komt een protocol voor extreme overlast, de inzet van rookproeven wordt geoptimaliseerd, de data wordt verbeterd en er worden afspraken gemaakt met woningcorporaties. Inwoners en woningeigenaren hebben ook een rol te vervullen: geen afval naast containers, en het op orde houden van de woning en woonhuisaansluiting.

De communicatie wordt de komende maanden geoptimaliseerd zodat inwoners weten wat de gemeente kan betekenen en wat zij zelf kunnen doen. Medio 2027 vindt de tussentijdse evaluatie plaats, waarbij de resultaten tot dan toe inzichtelijk worden gemaakt en indien gepast kan worden bijgestuurd op de aanpak. Behandelvoorstel voor commissie Relevante eerdere besluiten

Het college stuurt de informatienota ter kennisname naar de commissie Beheer. Programmabegroting 2025 - 2029 (2024/1767373) in raadsvergadering 7 november 2025

Kenmerk: 2026/122947

1/6

Besluit college d.d. 21 april 2026

1. Het college van burgemeester en wethouders stelt de informatienota aan de commissie vast. de secretaris,

de burgemeester,

1. Aanleiding In de Programmabegroting 2025-2029 is door de gemeenteraad gekozen om budget vrij te maken voor de bestrijding van rattenoverlast via Smartvallen. De uitrol verloopt volgens planning: binnen vijf jaar worden alle 21 wijken uitgerust met deze techniek, met als doel de rattenpopulatie in het riool structureel beheersbaar te maken en houden. Het eerste jaar van deze aanpak is op het moment van opstellen van deze nota bijna voltooid. Om de gemeenteraad te informeren wordt in deze nota een actueel beeld gegeven van de stand van zaken met betrekking tot de rattenaanpak en van de optimalisatieslag die wordt uitgewerkt om de overlast verder terug te dringen. 2. Toelichting Waarom is het belangrijk de rattenpopulatie te beheersen? Ratten horen bij een stad met een historisch centrum zoals Haarlem en maken onderdeel uit van het stedelijk ecosysteem. Tegelijkertijd kunnen ratten risico’s voor de volksgezondheid opleveren, (economische) schade veroorzaken en overlast geven. Daarom is het belangrijk de populatie beheersbaar te houden en contact tussen mens en rat zo veel mogelijk te beperken. Waardoor ontstaat overlast? Bruine ratten leven onder meer in riolen en in (zelf gegraven) holen onder struiken, gebouwen, boomwortels en oevers. Ze hebben water, voedsel en schuil- en nestelplekken nodig; die zijn in een stad vaak aanwezig.

Ratten in de openbare ruimte zijn niet per definitie problematisch, maar ratten in woningen leiden vaak wél tot overlast. Veelvoorkomende oorzaken zijn: - Gebreken in woonhuisaansluitingen: ratten uit het riool kunnen via defecten (onder de woning) de woning bereiken. - Rioleringswerkzaamheden: bij vervanging of herstel van het riool verdwijnt het leefgebied, waardoor ratten uitwijken. - Afval op straat (voedselbronnen): zwerfafval, afval naast containers of verkeerd aangeboden afval trekt ratten aan. Samenhang staat riool en aanwezigheid van ratten Er bestaat een samenhang tussen de staat van het riool en aanwezigheid van ratten in de openbare ruimte. Een deel van de rattenpopulatie leeft in het riool. Zij willen naar buiten vanwege bijvoorbeeld hoge waterstanden of verstoting van ratten uit de groep (push factor) of omdat elders een meer

Kenmerk: 2026/122947

2/6

aantrekkelijke leefomgeving is (pull factor). Een kapot (hoofd)riool kan een weg naar de openbare ruimte zijn. Een kapotte woonhuisaansluitingen kan ook een weg naar buiten faciliteren. Een kapotte woonhuisaansluiting onder of vlak voor de woning kan zelfs een rechtstreekse verbinding de woning in faciliteren. In Haarlem zien wordt er bij de rookproeven regelmatig een defect aan de woonhuisaansluiting geconstateerd. Ook straatkolken bieden de mogelijkheid voor ratten om van het riool de openbare ruimte in te komen. Ratten komen echter niet alleen uit riolen, ze leven ook op andere plekken in de openbare ruimte. Vanuit de openbare ruimte komen ze woningen in als de woningen toegang bieden door bijvoorbeeld permanente openingen en kieren. Integrated Pest Management (IPM) Sinds 2023 is Integrated Pest Management (IPM) de leidende aanpak tegen rattenoverlast vanuit de Rijksoverheid. Bij de aanpak conform IPM is de basis voor het beheersen van ratten, preventie. Wanneer preventie onvoldoende is kunnen niet-chemische bestrijdingsmiddelen ingezet worden. Pas als laatste stap kan een chemisch bestrijdingsmiddel worden ingezet. Preventieve methoden om een plaag te voorkomen zijn o.a. het opruimen van voedsel, weghalen van nestelplaatsen en doorgangen, muis- en ratproof bouwen, monitoring van de populatie en het plaatsen van klemmen en vallen1.

Verantwoordelijkheid gemeente Gemeenten zijn verantwoordelijk voor het beschermen van de gezondheid van inwoners en potentiële gevaren van infectieziekten via ratten via de Wet publieke gezondheid. De gemeente is hiermee verantwoordelijk voor de aanpak van ratten in de openbare ruimte; het terugdringen van overlast en het beheersbaar houden van de populatie. Ook kan de gemeente toezicht houden op naleving van de Omgevingswet (artikel 18.2) en daaronder hangende regelgeving. Als opdrachtgever en vergunningverlener heeft de gemeente ook een rol bij het ratbestendig bouwen van nieuwbouw. Verantwoordelijkheden inwoners Inwoners van de gemeente hebben ook een rol te vervullen in de preventie van rattenoverlast. Allereerst door geen zwerfafval te veroorzaken, afval in de daarvoor bestemde containers te doen en geen afval naast de container te plaatsen. Daarnaast hebben huiseigenaren ook een verantwoordelijkheid. In het Besluit bouwwerken en leefomgeving staan in de paragrafen 3.3.5, 4.3.9 voorschriften die gaan over het beperken van toegang voor ratten en muizen. Zo staat er: “Een bouwwerk is zodanig dat het binnendringen van ratten en muizen wordt tegengegaan”. De gemeente kan toezien op de naleving hiervan, maar de initiële verantwoordelijkheid ligt bij de huiseigenaar.

Een woningeigenaar is ook verantwoordelijk voor de woonhuisaansluiting op het riool die zich onder het eigen pand en de eigen grond bevindt. Gebreken in dit deel van de woonhuisaansluiting kunnen ook een oorzaak zijn van rattenoverlast.

1 Geïntegreerde knaagdierbeheersing van start in nieuw programma | Kennisnetwerk Biociden

Kenmerk: 2026/122947

3/6

Verantwoordelijkheden woningbouwcorporaties Voor woningbouwcorporaties gelden dezelfde verantwoordelijkheden als voor individuele woningeigenaren met betrekking tot het op orde houden van de woning en woonhuisaansluiting. Wat is de huidige aanpak van de gemeente? Elke inwoner die overlast ervaart van ratten kan een (gratis) huisbezoek van een gespecialiseerde partij aanvragen via Spaarnelanden. Deze partij geeft gepersonaliseerd advies aan bewoners welke maatregelen getroffen kunnen worden om de ratten uit huis te weren. Wanneer de situatie hier aanleiding toe geeft kan er ook een rookproef uitgevoerd worden om de staat van de woonhuisaansluiting te testen en kunnen vallen geplaatst worden in huis. De gemeente draagt bij aan het beperken van overlast door het op orde houden van de openbare ruimte (het (hoofd)riool, kademuren en afvalvoorzieningen) en door gedumpt afval en zwerfafval tijdig op te ruimen. Aanvullend op deze preventieve aanpak is gekozen voor de eerder genoemde Smartvallen het aantal ratten in het riool terug te dringen en de populatie beheersbaar te maken. 3. Resultaten en/of consequenties Wat zijn de resultaten hiervan tot nu toe? Sinds juli 2025 zijn de 220 Smartvallen in de vier wijken (Haarlemmerhoutkwartier, Oude Stad, Ter Kleefkwartier en Transvaalwijk) operationeel. Het aantal vangsten in de maanden daarna af neemt af (zie bijlage figuur 1 en 2).

Dit betekent dat de populatie ratten in het riool in deze buurten steeds beter beheersbaar wordt. Wanneer dit punt bereikt wordt zullen een aantal gatekeepers in deze wijken blijven, maar zullen de rest van de Smartvallen verplaatst worden naar volgende wijken. Tegelijkertijd neemt het aantal meldingen en constateringen van ratten nog toe (zie bijlage figuur 3). Dit kan komen doordat in andere wijken de overlast hoog blijft en/of in de wijken waar Smartvallen zijn er nog steeds bovengronds ratten aanwezig zijn die overlast geven. Door de huidige data inzichten kunnen de meldingen/constateringen niet uitgesplitst worden per wijk per periode. 4. Uitvoering en vervolg Het doel is om de overlast verder terug te dringen volgens de richtlijnen van het IPM. Daarom zal de huidige aanpak van preventie verder geoptimaliseerd worden: •

•

Optimaliseren communicatie De dienstverlening naar inwoners en de bijbehorende communicatie (de website, melding en bevestiging, tijdens het huisbezoek en in de nazorgbrief) wordt geoptimaliseerd. Wijkgerichte aanpak (lessons learned pilot) In wijken met Smartvallen voeren vindt gerichte communicatie plaats, met als doel de zelfredzaamheid vergroten zodat overlast ook na afschaling van de vallen beheersbaar blijft.

Kenmerk: 2026/122947

4/6

•

•

•

•

• •

Opstellen en implementeren protocol extreme overlast Er wordt een protocol voor extreme overlast opgesteld, inclusief bijbehorende communicatiemiddelen en duidelijke inzetcriteria en definities. Optimaliseren inzet rookproeven Voor een sneller en effectiever proces worden rookproeven voortaan standaard ingezet bij woningen waar rattenoverlast is geconstateerd en geen andere oorzaak aanwezig is. Structureren data en inrichten datakoppelingen De data inzichten wordt verbeterd en relevante datakoppelingen worden ingericht, zodat de gemeente beter inzicht krijgt in meldingen, oorzaken en afhandeling en hierop kan sturen. Versterken tactische inzet bij Spaarnelanden De tactische sturing wordt versterkt, onder meer door proactief bij te sturen in wijken met veel of opvallende meldingen, gerichte aansturing van uitvoerende partijen (zoals BAM bij werkzaamheden rondom woonhuisaansluitingen), inzet van het protocol extreme overlast en waar nodig afstemming met woningcorporaties. Afspraken maken over de aanpak met woningcorporaties Communicatie rondom rioolonderhoud Onderzocht wordt hoe inwoners bij onderhoud aan het riool beter meegenomen kunnen worden m.b.t. potentiële vervanging van de woonhuisaansluiting.

Medio 2027 zal de tussentijdse evaluatie plaatsvinden waarbij de resultaten tot dan toe inzichtelijk gemaakt worden en indien gepast bijgestuurd kan worden op de aanpak. 5. Financiën De financiële consequenties van de optimalisatie zullen worden voorgelegd in de Voortgangsrapportage, die vrijwel gelijktijdig in voorbereiding is en een paar weken later aan de gemeenteraad ter bespreking en vaststelling zal worden aangeboden. 6. Bijlagen Figuur 1: het aantal vangsten over 2025/2026 t/m maart 2026. Vanaf juli 2025 waren alle 220 vallen operationeel.

Kenmerk: 2026/122947

5/6

Figuur 2: het aantal vangsten over 2025/2026 verdeeld per wijk t/m februari 2026

Figuur 3: meldingen en ratten constateringen bij huisbezoeken. Bijgewerkt t/m maart 2026

7. Bronvermelding Bouwstenen voor de preventie van knaagdieroverlast in de gemeente, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, 2024. https://www.kad.nl/assets/uploads/2024/12/Bouwstenen-preventie-in-degemeente-versie-2.0_2024-06-06.pdf Rapport RIVM (2019), Duurzame en effectieve knaagdierbeheersing, https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2019-0179.pdf Verweij, S.M.G. (2021), Gemeentelijk Beleid omtrent Geïntegreerde Rattenbeheersing, https://www.uu.nl/sites/default/files/Eindrapport%20gemeentelijk%20beleid%20omtrent%20geinte greerde%20rattenbeheersing.pdf

Kenmerk: 2026/122947

6/6