1. Pop up plek het Gat zomer 2025

Informatienota

Onderwerp Pop-up pleintje Het Gat (in de Grote Houtstraat) Nummer Portefeuillehouder Programma/beleidsveld Afdeling Auteur Telefoonnummer Email Kernboodschap

2025/409682 Berkhout, R.A.H. 4.3 Aantrekkelijke leefomgeving OMB Ricsi van Beek 0620325175 rvanbeek@haarlem.nl Winkeliers, horeca, binnenstadbewoners en gemeente werken middels het convenant binnenstad langjarig samen aan een aantrekkelijke binnenstad. Als onderdeel hiervan is nagedacht hoe bezoekers van de stad langer in het centrum te laten verblijven. Zo is het idee ontstaan om langs de hoofdvoetgangersroute tussen station en houtplein een aantal ‘vergeten’ pleintjes uit het verleden weer zichtbaar en bruikbaar te maken zodat bezoekers van de binnenstad hier kunnen verblijven. Dit is met nadruk nog een idee en een vergezicht. In eerste instantie is de bedoeling om heel kleinschalig en vrijblijvend ervaring op te doen door middel van het realiseren van een zogenaamd ‘pop-up’ pleintje in de Grote Houtstraat bij de Grote Markt. Vroeger werd deze plek ‘t Gat genoemd. Hier stond ooit de Haarlemse zuivelmarkt. Het voorstel is om tussen mei en september hier met behulp van extra tijdelijk groen, zitplekken en een klein podium op eenvoudige wijze een tijdelijke ontmoetingsplek te creëren. Na afloop hiervan zal een evaluatie plaatsvinden. Hierbij zal het effect gemeten worden van de extra verblijfskwaliteit en in hoeverre het ertoe heeft geleid dat bezoekers langer verbleven in de binnenstad.

Indien het succesvol is geweest zal mogelijk ook naar andere locaties aan deze hoofdvoetgangersroute gekeken worden. Uitgangspunt is om met beperkte, duurzame middelen en een minimaal vergunningstraject een zo maximaal mogelijk effect te genereren. De nadruk ligt dan ook op eenvoud en haalbaarheid en, voor de tijdelijke situatie, minder op ontwerpkwaliteit en historische inpassing. Hierdoor wordt het pop-up plein haalbaar in de zin van een realistische uitvoering, het snel inzetten en meetbaar

Kenmerk: 2025/409682

1/8

maken van de pilot en kunnen de kosten worden gedragen binnen bestaande budgetten.

Behandelvoorstel voor commissie

Relevante eerdere besluiten Besluit college d.d. 6 mei 2025

De gebruikte materialen en elementen zijn grotendeels duurzaam (hout) en herbruikbaar op andere plekken. De hoofdopzet is tot stand gekomen aan de hand van een ontwerpatelier dat in februari plaatsvond na een vrije oproep van de gemeente via kanalen binnen en buiten de gemeente. Het atelier werd begeleid door Open Kaart, het communicatie- en ontwerpbureau dat betroken is bij de cocreatie van de herinrichting van de Nieuwe Groenmarkt. Deelname vond plaats door ondernemers, eigenaren en ambtenaren vanuit verschillende disciplines en domeinen. Hierdoor is consensus en een breed draagvlak ontstaan voor het tijdelijke project onder deelnemers. Het college stuurt de informatienota ter kennisname naar de commissie ontwikkeling omdat dit tijdelijk impact heeft op de openbare ruimte op een zichtbare plek in de stad. Eerder hebben raads- en commissieleden kennis kunnen nemen van het concept van het toevoegen van pleintjes langs de hoofdvoetgangersroute tijdens de raadsmarkt van 26 november 2024. En is het verhaal gepresenteerd in de CMG vergadering van 26 februari 2025.

Het college van burgemeester en wethouders stelt de informatienota aan de commissie vast. de secretaris,

de burgemeester,

1. Aanleiding De voetgangersroute Stationsplein - Grote Markt - Houtplein is al eeuwenlang de hoofdroute door de Haarlemse binnenstad. De route verbindt als historische lange lijn OV-hubs, winkelstraten en marktpleinen met elkaar en vormt daarmee de economische hoofdader van het historische centrum. Tegelijkertijd kent de binnenstad veel beleidsmatige opgaven, zoals het tegengaan van hittestress door vergoenen en vernatten, de leegstand op delen van de route, het bijdragen aan de mobiliteitstransitie, het inclusiever maken van de stad en het versterken van het historisch karakter van het beschermd stadsgezicht. Het geven van uitvoering aan al deze opgaven kan niet afzonderlijk plaatsvinden, maar dient te worden samengebracht in een grotere gedachte over hoe Haarlem wil omgaan met een van de belangrijkste dagelijkse routes die de stad kent.

Kenmerk: 2025/409682

2/8

Artist impression van pop-up pleintje Het Gat

Een belangrijke aanzet tot het samenbrengen van de veelheid aan opgaven ligt in het benaderen van de historische hoofdroute als een geheel van (historische) pleinen en pleintjes. Langs de route ligt namelijk een aantal historische pleinruimten die in de loop der tijd hebben ingeboet in functie, tegenwoordig een matige verblijfskwaliteit hebben en daardoor hun aantrekkelijkheid en herkenbaar hebben verloren. De meeste pleintjes worden tegenwoordig niet eens meer als zodanig herkend door Haarlemmers en bezoekers. Dat heeft met name met de inrichting te maken van de openbare ruimte die in de binnenstad door de komst van de auto in de 20e eeuw drastisch is aangepast. Inmiddels is de invloed van de auto binnen het winkelgebied weliswaar afgenomen, maar zijn de pleintjes (nog) niet teruggebracht in het straatbeeld waardoor zij momenteel geen rol spelen in het toevoegen van verblijfskwaliteit en identiteit in de Haarlemse binnenstad. Het re-activeren van deze plekken en herontdekken van deze plekken als oude (markt-) pleinen biedt in potentie een grote kans om de verschillende stedelijke opgaven bij elkaar te brengen. Groen kan hierdoor bijvoorbeeld effectiever worden aangebracht, de wateropgave kan een concrete plek

Kenmerk: 2025/409682

3/8

krijgen en het aantrekkelijker maken van de hoofdvoetgangersroute heeft een positief effect op de mobiliteitstransitie. Het toevoegen van historische pleinruimten aan de bestaande hoofdvoetgangersroute biedt in algemene zin een grote kans op het vitaler en leefbaarder maken van de binnenstad op een heel zichtbare, logische en bruikbare manier die bovendien de uitgangspunten van het beschermd stadsgezicht versterkt. Door aan bovenstaande plekken extra verblijfskwaliteit toe te voegen en deze breder aantrekkelijk te maken voor verschillende bezoekers, daalt de gemiddelde snelheid waarmee voetgangers zich door de binnenstad bewegen en neemt de gemiddelde bezoekduur aan de binnenstad toe. De binnenstad wordt hiermee nog meer de huiskamer van Haarlem en de regio waardoor een van de archetypische functies van de binnenstad wordt versterkt: het samenbrengen van verschillende groepen mensen. Bovendien wordt de reiservaring door de binnenstad prettiger doordat we hittestress tegengaan door de aanplant van bomen en groen. De aanplant wordt minder willekeurig en versterkt vervolgens de contouren van de pleintjes. Op deze manier laat de stad aan een brede groep bezoekers, bewoners en ondernemers zien werk te maken van de opgaven in de publieke ruimte en zo bij te dragen aan een vitale en aantrekkelijke binnenstad.

In november 2024 is door Ipsos een onderzoek uitgevoerd in de binnenstad onder ruim 700 bezoekers. Hieruit bleek o.a. dat er behoefte is aan meer groen en ontmoetingsplekken in de binnenstad. De hierboven omschreven aanpak geeft uitvoering aan deze behoefte.

Het concept in schema: door meer verblijfsplekken toe te voegen, stijgt de gemiddelde bezoekduur aan de binnenstad

Kenmerk: 2025/409682

4/8

De Vlaamse stad Mechelen heeft met deze aanpak de afgelopen 15 jaar veel succes geboekt en is als historische marktstad in opzet goed vergelijkbaar met Haarlem. De aanpak in Mechelen laat goed zien dat een binnenstad kan groeien in kwaliteit en aantrekkelijkheid door oude elementen in de stad opnieuw te laten zien en een nieuwe functie te geven passend bij het stadsleven anno nu. Mechelen fungeert in dat opzicht als interessante study-case die relevant is voor vergelijkbare steden als Haarlem met een breed palet aan opgaven in een monumentale binnenstad. 2. Toelichting Met het creëren van een informeel ontmoetingspunt in de hoofdwinkelstraat van het centrum wordt beoogd de verblijfskwaliteit van de binnenstad een impuls te geven. Het verbeteren van de verblijfskwaliteit draagt indirect bij aan het terugdringen van de leegstand in de hoofdwinkelstraat. 3. Resultaten en/of consequenties Het doel van dit experiment is om te leren van het proces en een eerste zichtbaar pleintje te creëren om na te gaan wat hiervan de wenselijkheid en bruikbaarheid is. Dat doen we door een pop-up pleintje in te richten aan ’t Gat in de Grote Houtstraat achter de Verweyhal. Het toepassen van een pop-uppleintje is een vorm van placemaking die in andere steden beleidsmatig al wordt toegepast.

Concrete onderzoeksvragen zijn: • Is de gemeentelijke organisatie in staat om op korte termijn met partners een dergelijk experiment aan te gaan en te beheren door de risico’s te beperken en beoogde effect te maximaliseren? • Kan een dergelijk experiment in de toekomst vaker worden ingezet als ruimtelijke strategie en in het denken over de stad in het algemeen? • Hoe wordt de plek tijdens de looptijd gebruikt door bezoekers? • Welke extra doelgroepen trekt een nieuwe inrichting gericht op ontmoeten en verblijven? • Hoe wordt de algemene waardering van de binnenstad beïnvloed door het experiment? • Brengt het experiment ondernemers, bewoners, eigenaren en bezoekers meer samen? • In hoeverre blijven bezoekers door deze maatregel langer op dezelfde plek? Tijdens en na de looptijd van het pop-up pleintje vindt een (tussen-) evaluatie plaats waarvan de resultaten met aanbevelingen aan het college worden aangeboden. Na de eerste twee weken na oplevering (begin juni) zal door middel van een schouw met betrokkenen worden nagegaan of er nog dringende wijzigingen nodig zijn vanuit de dagelijkse praktijk. Na deze twee weken vindt monitoring plaats op zaken als vandalisme en de staat van het groen. Tussentijds vinden in principe geen aanpassingen meer plaats na de eerste twee weken.

Kenmerk: 2025/409682

5/8

Op deze manier kan het experiment op korte termijn van start, met in de aanloop een moment om flexibel bij te sturen vanuit de dagelijkse praktijk en ontstaat na afloop een helder beeld van het effect dat extra pleintjes in de binnenstad hebben de op de verblijfskwaliteit, de ruimtelijke beleving van de binnenstad en het langer vasthouden van winkelend publiek in de hoofdwinkelstraten. Tijdens de looptijd kunnen ondernemers, bewoners en bezoekers door middel van een QR-code ter plaatse reageren op het pop-up plein, hetgeen zal worden meegenomen in de evaluatie van het experiment. Los daarvan zal een informatiepaneel worden aangebracht met uitleg over de plek en de spelregels horend bij het gebruik van de plek, op basis van de regelgeving uit de Algemeen Plaatselijke Verordening (APV). Eventuele tijdelijk intensiever gebruik van de plek, zal moeten worden gemeld, aangevraagd getoetst in de vorm van een kleinschalig evenement. Bottom line is dat een pop-up plein een beproefd middel is om op korte termijn resultaat te boeken in inzicht over hoe een deel van de stad werkt en wat het effect is op het gebruik van de betreffende plek. De gemeente Den Haag heeft beleid ontwikkeld voor het werken met placemakinginstrumenten in de vorm van pop-upplekken en onderscheidt verschillende soorten pop-ups.

Het pop-uppleintje dat we nu voorstellen zou volgend de Haagse definitie aangemerkt kunnen worden als ‘strategische en tactische placemaking’. Strategisch in de zin dat er een economische impuls uit kan gaan van het initiatief en tactisch vanwege de beperkte omvang, looptijd en het doel om de omgevingskwaliteit (tijdelijk) te verbeteren. Een kenmerk van placemaking in de vorm van een pop-uppleintje is dat vooraf niet 100% kan worden gegarandeerd dat het resultaat positief is, maar tegelijkertijd de risico’s worden beperkt tot het aanvaardbare. Anders gezegd: bij een positief resultaat ontstaat er snel een helder beeld van de toegevoegde waarde die direct kan worden ingezet in komende herinrichtingen. Een negatief resultaat maakt duidelijk dat de gekozen weg niet de juiste is, maar vormt nog steeds de basis voor een goed gesprek over de identiteit, leefbaarheid en verblijfskwaliteit van de binnenstad en eventuele matige effecten zijn op zijn hoogst van tijdelijke aard. Een voorbeeld van het zoveel mogelijk beperken van eventuele risico’s is het feit dat de gekozen tijdelijke inrichting valt binnen de regels van vergunningsvrij bouwen (intern getoetst) doordat geen vergunning nodig is, kan in de praktijk tijdig en flexibel worden gereageerd op eventuele aanloopproblemen in de beginfase.

De inrichting kan op deze manier in de eerste weken op basis van opgebouwde praktijkervaring worden geoptimaliseerd aan het gebruik. Intern wordt gebruik gemaakt van een draaiboek om snel hoofd te bieden aan eventuele praktische onvolkomenheden tijdens en na de uitvoering. Voorgaande op basis van nauw contact met de centrummanager, de beheerder en de ondernemers. Een recent Nederlands voorbeeld van een pop-upruimte ter nadere studie is het onlangs opgeleverde pop-upplein aan centrale stadsplein ‘de Hof’ in Amersfoort dat bij wijze van experiment

Kenmerk: 2025/409682

6/8

is vergroend met grote groene zitbakken en tijdelijke bomen om de verblijfskwaliteit te verhogen om de ruimtelijke effecten inzichtelijk te maken vooruitlopend op een definitieve herinrichting. Mogelijke positieve resultaten van deze pilot zijn; - ondernemers draaien meer omzet en boren nieuwe doelgroepen aan - de plek wordt overdag een herkenbare en onderscheidende plek in het kernwinkelgebied waar mensen afspreken om even gezellig samen te zitten - ondernemers vinden elkaar in het samen programmeren van kleine evenementen - hittestress wordt op hete dagen in beperkte mate tegengegaan (meetbaar) - er wordt nieuwe bezoekersgroepen aangeboord door het extra aanbod van openbare (gratis) zitplekken - meer zichtbaarheid aan het positieve werk dat de gemeente verricht om de omgevings- en gebruikskwaliteit van de binnenstad te verhogen Mogelijke negatieve resultaten zijn; - er ontstaat overlast waardoor de plek (of elementen ervan) voortijdig moeten worden afgebroken - er is vooraf teveel weerstand om op deze manier te werken omdat er vooraf geen 100% garantie bestaat op een positief resultaat - door de toename van het gebruik neemt de afvalproductie toe waardoor vuilnisbakken vaker moeten worden geleegd - horeca-ondernemers claimen een deel van de openbare stoelen door deze neer te zetten pal voor hun eigen zaak - leveranciers rijden tegen de tijdelijke elementen aan waardoor deze

tussendoor (deels) moeten worden vervangen - de toegankelijkheid van de plek neemt af tijdens de looptijd van het pop-up pleintje. Doordat er tijdelijke elementen in de openbare ruimte worden geplaatst, zoals openbare stoelen die kunnen worden verplaatst, kunnen de looplijnen in de winkelstraat worden geblokkeerd. Dit is vooral een belemmering voor mensen met een visuele en fysieke beperking. 4. Uitvoering en vervolg De ambitie voor toevoegen van nieuwe pleintjes sluit aan bij het convenant binnenstad waar een van de doelstellingen luidt de binnenstad aantrekkelijker te maken. De inspanning doen we samen met ondernemers en bewoners en de centrummanager. Het opdrachtgeverschap ligt bij het gebied centrum, de uitvoering is opgedragen aan een vaste vergroeningspartner in de binnenstad en zal ondersteund worden door de ondernemers. De kosten voor het meubilair, de groenbakken, inkoop, aanleg en ouderhoud van de beplanting, het beheer tijdens de loopperiode en het afbreken en stallen na afloop worden betaald uit de extra gelden die beschikbaar zijn gesteld bij de Kadernota 2024 voor het extra vergroenen van de binnenstad/terugdringen van de

Kenmerk: 2025/409682

7/8

leegstand uit het convenant binnenstad. Deze liggen tussen de 15.000 en 18.000 euro en kunnen waar nodig worden aangevuld vanuit het budget van OMB en/of het gebied centrum. De toe te passen tijdelijke elementen voor het pop-uppleintje zijn duurzaam (materiaal) en herbruikbaar – bijvoorbeeld in de vorm van een ander pop-uppleintje bij een succesvolle afloop van voorliggende pilot. Uitvoeringspunten: •

• • •

•

•

• • •

De werkgroep bestaande uit de gemeente, de Groene Pleinmakers (een groep enthousiaste en betrokken Haarlemmers verantwoordelijk voor het op- en afbouwen en het dagelijks beheer) en de Centrum Manager van de Centrum Management Groep komt regelmatig bij elkaar om af te stemmen en werkt toe naar een uitvoering op donderdag 15 mei. Communicatie over de realisatie en het vervolg gebeurt in afstemming met de afdeling Communicatie. Er is op woensdag 2 april een bijpraatmoment geweest met ondernemers Er is op 31 maart een schouw geweest met Spaarnelanden en er volgt nog een extra schouw waar ter plekke wordt gekeken of de vuilniswagen en andere bevoorradingsvoertuigen/pakketbezorgers voldoende ruimte houden. Er is contact geweest met de marktmeester over de (ver)plaatsing van marktkramen. Begin juni vindt een praktijkschouw plaats waarbij elementen kunnen worden verplaatst op basis van praktijkervaring Tijdens looptijd: overdag worden op mooie dagen maximaal 30 klapstoeltjes buiten gezet en weer binnengezet bij het sluiten van de winkels. Op deze manier houden we eventuele overlast na sluitingstijd beperkt. Met ondernemers worden afspraken gemaakt wie de stoeltjes buiten en weer binnen zet.

Half september: afbraak pop-up pleintje en stallen herbruikbaar materiaal Binnen een maand na afloop van het pop-up plein vindt met betrokkenen een evaluatie plaats Medio november worden de hoofdresultaten met aanbevelingen aan het college aangeboden.

5. Bijlagen Bijlage 1 – Convenant Binnenstad Haarlem 2023-2027 Bijlage 2 – Schets, doorsneden en sfeerbeeld pop-up pleintje Bijlage 3 – Resultaten Binnenstadenquête Haarlem

Kenmerk: 2025/409682

8/8