1 Opinienota Omgaan met verzoeken tot het plaatsen van struikelstenen voor personen buiten het Haarlemse project van Stichting Struikelstenen Haarlem
Tekst van het document
Opinienota
Onderwerp Omgaan met verzoeken tot het plaatsen van struikelstenen voor personen buiten het Haarlemse project van Stichting Struikelstenen Haarlem Nummer Portefeuillehouder Programma/beleidsveld Afdeling Auteur Telefoonnummer Email Kernboodschap
2025/355204 Wienen, J. 6.2 Gemeentelijk Bestuur BC Barnhoorn-Bakker, S.
Behandelvoorstel voor commissie
Het college stuurt de opinienota ter bespreking naar de commissie Bestuur en vraagt de commissie zijn voorkeur uit te spreken voor een van de volgende opties: 1. Stolpersteine in Haarlem alleen voor het project van Stichting Struikelstenen Haarlem 2. Een eigen Haarlemse struikelsteen voor andere slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog 3. Een struikelsteen voor iedereen die het aanvraagt via Stolpersteine BeNeLux 4. Een namenmonument voor alle Haarlemse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog - Raadsinformatiebrief Start plaatsing struikelstenen in Haarlem (2022/28351) in de raadsvergadering van 17 februari 2022 1. het college van burgemeester en wethouders stelt de opinienota aan de commissie vast.
Relevante eerdere besluiten Besluit college d.d. 25 maart 2025
sbarnhoornbakker@haarlem.nl Er bestaat bij meerdere mensen de behoefte om naast de groep weggevoerde en vermoorde Joodse inwoners van Haarlem in de Tweede Wereldoorlog ook andere slachtoffers en verzetsmensen uit Haarlem te eren en herdenken door het leggen van struikelstenen. Het college wil graag met de commissie in gesprek over de wenselijkheid en legt hierbij een aantal opties voor. De vraag is hoe we om willen gaan met verzoeken tot het plaatsen van Stolpersteine voor personen buiten het Haarlemse project van Stichting Struikelstenen.
de secretaris,
Kenmerk: 2025/355204
de burgemeester,
1/7
1. Aanleiding De gemeenteraad heeft in 2021 ingestemd met een project voor het plaatsen van struikelstenen voor alle vanwege hun afkomst weggevoerde en vermoorde burgers uit Haarlem. Dit project is een initiatief van de Stichting Struikelstenen Haarlem. De stichting wil binnen 10 tot 15 jaar voor alle 733 vermoorde Joodse stadgenoten een struikelsteen plaatsen. Zij gebruiken hiervoor de Stolpersteine van kunstenaar Gunter Demnig. De stichting neemt het initiatief en zorgt voor het historisch onderzoek, de participatie van belanghebbenden (waaronder de huidige bewoners en gebruikers rondom de plaatsingslocaties), de aanschaf van de stenen en de noodzakelijke financiering. Spaarnelanden draagt zorg voor de plaatsing van de struikelstenen. Voor alle weggevoerde en vermoorde Joodse Haarlemmers worden 3 keer per jaar (veelal op Joodse herdenkingsdagen) gedurende ongeveer 10 jaar struikelstenen geplaatst. De Stichting organiseert hierbij ceremoniële bijeenkomsten. Er zijn ondertussen 251 stenen gelegd. Dankzij het project van de Stichting Struikelstenen Haarlem ligt er over een aantal jaar bij ieder huis in Haarlem waar in de Tweede Wereldoorlog een Haarlemmer vanwege zijn of haar afkomst is weggevoerd en vermoord een blijvende herinnering aan die persoon. Een enorme klus waar de gemeenteraad 50.000 euro subsidie voor heeft gegeven. En een uniek project.
In vrijwel alle andere steden worden de stenen aangevraagd door particulieren waardoor een compleet beeld waarschijnlijk nooit wordt gehaald. Alleen in Gouda bestaat een dergelijk project voor (alleen) alle holocaustslachtoffers. Na de start van dit project is er ook een aantal Stolpersteine aangevraagd voor andere slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog in Haarlem. Het gaat om politieke gevangenen en bij het verzet betrokken Haarlemmers. Binnen het project Stolpersteine van kunstenaar Demnig is dit geen probleem, want zijn Stolpersteine kunnen voor alle slachtoffers worden aangevraagd. Het past niet in het project van de Stichting Struikelstenen Haarlem, waarin alle slachtoffers die vanwege hun afkomst zijn weggevoerd, op deze wijze herkenbaar worden herdacht. Nu is het duidelijk wanneer er in Haarlem een Stolperstein voor een huis ligt, dat dit een huis was waar een Haarlemmer uit is weggevoerd alleen vanwege zijn of haar afkomst. Stichting Struikelstenen Haarlem heeft aangegeven dat verbreding van de doelgroep niet past binnen het project en dat zij hierin geen rol kunnen spelen. De vraag is hoe we om willen gaan met verzoeken tot het plaatsen van Stolpersteine voor personen buiten het Haarlemse project van Stichting Struikelstenen.
Kenmerk: 2025/355204
2/7
2. Kernvraag aan de commissie Het college vraagt de commissie zijn voorkeur uit te spreken voor een van de volgende opties: 1. 2. 3. 4.
Stolpersteine in Haarlem alleen voor het project van Stichting Struikelstenen Haarlem Een eigen Haarlemse struikelsteen voor andere slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog Een struikelsteen voor iedereen die het aanvraagt via Stolpersteine BeNeLux Een namenmonument voor alle Haarlemse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog
3. Onderbouwing en opties Optie1: Stolpersteine in Haarlem alleen voor het project van Stichting Struikelstenen Haarlem De gemeenteraad heeft in 2021 ingestemd met het project van Stichting Struikelstenen Haarlem die voor alle Haarlemmers die in de Tweede Wereldoorlog zijn weggevoerd en vermoord vanwege hun afkomst een Stolperstein plaatsen. Het project garandeert dat er over een aantal jaar voor alle woningen waar Haarlemmers in de Tweede Wereldoorlog van weggevoerd zijn vanwege hun afkomst een of meer Stolpersteine liggen. Voor andere slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog heeft Haarlem verschillende monumenten in de stad geplaatst. Met deze monumenten eert en herdenkt Haarlem alle Haarlemse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Haarlem plaatst geen Stolpersteine voor andere slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog dan de slachtoffers die vanwege hun afkomst zijn weggevoerd en vermoord. Voordeel: •
De optie doet recht aan de bestaande wijzen van herdenken en eren van slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog.
Nadeel: •
Er wordt geen recht gedaan aan de behoefte van mensen die andere individuen willen herdenken en eren met een gedenksteen.
Optie 2: Een eigen Haarlemse struikelsteen voor andere slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog Haarlem ontwerpt een eigen struikelsteen die gelegd kan worden bij de woning van andere slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog in Haarlem om hen zo te eren en herdenken. Deze steen heeft een ander uiterlijk dan de Stolperstein die gebruikt wordt voor de slachtoffers die zijn weggevoerd vanwege hun afkomst. Daardoor zal er geen verwarring ontstaan met het project van Stichting Struikelstenen Haarlem. Gedacht kan worden aan een granieten steen of een steen met een metalen afdekplaat van een andere kleur.
Kenmerk: 2025/355204
3/7
Voorbeelden van gemeenten die eigen herdenkingsstenen hebben zijn onder andere Alkmaar, Amersfoort, Apeldoorn, Bellingwedde, Den Helder, Gorinchem, Katwijk Vught en Veendam. De kosten van de steen liggen lager en de leesbaarheid is op den duur beter dan van de Stolpersteine van Demnig. De aanvrager vraagt een herdenkingssteen aan bij de gemeente voorzien van informatie over het betreffende slachtoffer. Na verkregen toestemming van de gemeente brengt de aanvrager nabestaanden op de hoogte, overlegt met de huidige bewoners van het betreffende huis, bestelt de steen en verzorgt in overleg met Spaarnelanden de plaatsing. Het plaatsen van herdenkingsstenen zal willekeurig zijn. In oorlogsbronnen.nl* zijn gegevens opgenomen van 6062 mensen die op enigerlei wijze een rol speelden in Haarlem gedurende de oorlogsjaren. Hier horen zowel daders als slachtoffers bij. Het is niet bij voorbaat aan te geven voor welke categorieën slachtoffers stenen zullen worden aangevraagd. Er is ook geen indicatie over het aantal te plaatsen stenen. De afgelopen jaren heeft de gemeente zes verzoeken gekregen voor een Stolperstein voor slachtoffers buiten de doelgroep van het Haarlemse project. Wat het project van Stichting Struikelstenen Haarlem wel duidelijk heeft gemaakt is dat hoe meer stenen er geplaatst worden, hoe bekender het project wordt, hoe meer animo ervoor is.
Voor de start van dit project is er nooit een verzoek ontvangen voor een Stolperstein voor een slachtoffer van de oorlog, die buiten de groep om hun afkomst gedeporteerde en vermoorde Haarlemmers valt. Deze optie opent de mogelijkheid om voor Haarlemse verzetsiconen zoals Hannie Schaft een steen te plaatsen voor hun laatste woning. Voordelen: •
Het bestaande project voor slachtoffers van de holocaust blijft als uniek en volledig monument herkenbaar.
•
Er kan recht gedaan worden aan de behoefte van mensen ook anderen met een vergelijkbare steen te herdenken en eren.
•
Er vindt een lichte toetsing plaats op de aanvraag.
•
De kosten blijven beperkt.
Nadeel: •
De herdenkingsstenen maken geen deel uit van het project van Demnig.
Kenmerk: 2025/355204
4/7
Voorbeelden van alternatieve struikelstenen *De verhalen van de oorlog liggen verscholen in miljoenen originele foto’s, objecten, brieven, administraties, dagboeken, affiches, krantenberichten, filmbeelden, et cetera. Deze ‘stille getuigen’ zijn afkomstig uit de collecties van meer dan 250 archiefinstellingen, musea, herinneringscentra en bibliotheken in binnen- en buitenland. Op Oorlogsbronnen.nl worden deze collecties aan elkaar gekoppeld rondom gebeurtenissen, plaatsen, personen en thema’s. Oorlogsbronnen.nl vormt zo een centrale online toegang tot originele bronnen, informatie en kennis over de Tweede Wereldoorlog. Optie 3: Een struikelsteen voor iedereen die het aanvraagt via Stolpersteine BeNeLux Kunstenaar Gunter Demnig vindt dat ieder slachtoffer van de Tweede Wereldoorlog in aanmerking komt voor een Stolperstein.
Op de website van Stichting Stolpersteine Amsterdam staat de volgende opsomming: Joodse slachtoffers, Overlevenden van het naziregime, Sinti en Roma, Homoseksuelen, Lichamelijk of geestelijk gehandicapten, Jehova’s Getuigen, Mensen met een donkere huidskleur, Leden van de communistische partij, Leden van de sociaal-democratische partij, Verzetsstrijders, De christelijke oppositie (zowel protestanten als katholieken), Vrijmetselaars, Internationale Brigade-soldaten in de Spaanse burgeroorlog, Militaire deserteurs, Gewetensbezwaarden, Helpers bij ontsnappingen, Capitulanten, “Gewone criminelen”, Plunderaars, Mensen die worden beschuldigd van verraad, Mensen die militaire ongehoorzaamheid hebben gepleegd, Mensen die het nazi-leger ondermijnden, Geallieerde soldaten. Daarnaast wordt aangegeven dat het niet alleen om vermoorde slachtoffers gaat, maar ook om mensen die zelfmoord pleegden, moesten onderduiken of anderszins hebben geleden.
Kenmerk: 2025/355204
5/7
Ook Tweede Generatieslachtoffers die na de oorlog geboren zijn kunnen een Stolperstein krijgen. De aanvrager vraagt de Stolperstein aan bij gemeente Haarlem. De gemeente controleert de informatie die aangeleverd moet worden, namelijk: details over de aanvrager, volledige naam van het slachtoffer, geboortedatum van het slachtoffer, datum en plaats van aanhouding, datum en locatie van internering, datum en locatie van uitzetting, datum en plaats van overlijden, straatnaam en huisnummer van de Stolperstein-locatie. De aanvrager zoekt uit of er nabestaanden zijn en brengt hen op de hoogte. De aanvrager brengt ook aanwonenden op de hoogte. Er vindt geen nadere toetsing plaats op de aanvraag. De aanvrager betaalt de steen, gemeente Haarlem geeft Spaarnelanden de opdracht om de steen te plaatsen. De aanvrager organiseert de plaatsing. Het plaatsen van herdenkingsstenen zal willekeurig zijn. In oorlogsbronnen.nl* zijn gegevens opgenomen van 6062 mensen die op enigerlei wijze een rol speelden in Haarlem gedurende de oorlogsjaren. Hier horen zowel daders als slachtoffers bij. Het is niet bij voorbaat aan te geven voor welke categorieën slachtoffers stenen zullen worden aangevraagd. Er is ook geen indicatie over het aantal te plaatsen stenen. Deze optie opent de mogelijkheid om voor Haarlemse verzetsiconen zoals Hannie Schaft een steen te plaatsen voor hun laatste woning.
Zoals eerder aangegeven heeft deze optie een direct effect op het project van Stichting Struikelstenen Haarlem. Feitelijk geeft een Stolperstein in Haarlem dan niet meer aan dat hier iemand woonde die om zijn of haar afkomst is weggevoerd of vermoord, maar dat hier iemand heeft gewoond die op enigerlei wijze slachtoffer is geworden in de Tweede Wereldoorlog. Het monument van stenen voor slachtoffers van de holocaust is niet meer te onderscheiden en niet meer herkenbaar. Stichting Struikelstenen Haarlem heeft aangegeven dat verbreding van de doelgroep niet past binnen het project en dat zij hierin geen rol kunnen spelen. Voordeel: • Er kan recht gedaan worden aan de behoefte ook anderen dan holocaustslachtoffers te herdenken en eren met een Stolperstein. •
De kosten blijven beperkt.
Nadeel: • Het bestaande project voor slachtoffers van de holocaust is niet meer als uniek en volledig monument herkenbaar. •
Er vindt geen nadere toetsing plaats op de aanvraag.
Kenmerk: 2025/355204
6/7
Optie 4: Een namenmonument voor alle Haarlemse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog Haarlem richt een nieuw monument op voor alle Haarlemse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Het monument krijgt een prominente plek in de stad. Particulieren kunnen middels een steen of inscriptie namen toevoegen aan dit monument. Risico: Gemeente Haarlem heeft verschillende monumenten om slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog te eren en herdenken. Desondanks zijn er de afgelopen jaren verzoeken binnengekomen voor het leggen van Stolpersteine voor slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog anders dan de Haarlemmers die vanwege hun afkomst zijn weggevoerd en vermoord. Er is ook een verzoek binnengekomen voor de plaatsing van een Stolperstein voor een slachtoffer waarvoor reeds een herdenkingssteen is geplaatst op de werkplek. Het is mogelijk dat een plek op een monument niet als een alternatief wordt ervaren voor een plek bij de woning van een slachtoffer. Voordelen: •
De bestaande monumenten blijven intact en het bestaande project voor slachtoffers van de holocaust is nog steeds als uniek en volledig monument herkenbaar.
•
Er is een herkenbare plek voor het herdenken en eren van alle slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog uit Haarlem.
•
Er is ruimte voor individuen om slachtoffers met namen te herdenken en eren.
•
Het monument kan in de tijd groeien.
Nadeel: •
Er zal opdracht gegeven moeten worden aan een kunstenaar voor een nieuw monument.
•
Er zal een goede plek gevonden moeten worden.
•
Er wordt geen recht gedaan aan de wensen van degenen die een herdenkingssteen willen bij het voormalige woonhuis van het slachtoffer.
•
Er zijn hoge kosten mee gemoeid.
4. Consequenties en vervolg Aan de commissie Bestuur wordt gevraagd een discussie te voeren over deze mogelijkheden en een voorkeur aan te geven. Vervolgens kan in lijn hiermee het beleid verder worden vormgegeven.
Kenmerk: 2025/355204
7/7