1 Onderzoek naar het instellen van een lobbyregister

Informatienota

Onderwerp Uitkomst onderzoek naar het niet instellen van een lobbyregister Nummer Portefeuillehouder Programma/beleidsveld Afdeling Auteur Telefoonnummer Email Kernboodschap

2023/1539333 Raadt, E. de 6.1 Dienstverlening ID Houthuesen, M.H. 06-18733254 mhouthuesen@haarlem.nl Een lobbyregister heeft als doel meer inzicht te creëren in de contacten tussen lobbyisten en politiek en kan worden ingezet als middel om meer openheid te creëren rondom keuzes en besluitvorming. Echter, het instellen van een lobbyregister kent ook enkele nadelen. Zo brengt een dergelijk register administratieve belasting met zich mee wat capaciteitsdruk op andere activiteiten rondom openbaarmaking van informatie kan verhogen. Ook blijkt het moeilijk te definiëren wie of wat een “lobbyist” is, immers zijn goede contacten en beïnvloeding overal aanwezig. Tot slot is het effect van lobbyregisters nog niet duidelijk aangetoond. Omdat het discutabele effect van een lobbyregister niet opweegt tegen de hierboven genoemde nadelen is de afweging gemaakt om niet in te zetten op het instellen van een lobbyregister. Daarnaast streven we als gemeente via de verplichtingen van Wet Open Overheid (Woo) en de extra ambitie, door te kiezen voor de plus-variant van de wet, naar meer transparantie. Middels deze inspanningen geven we direct uitvoering aan de open en transparantie houding van de gemeente.

Behandelvoorstel voor commissie

Relevante eerdere besluiten

Het college stuurt de informatienota ter kennisname naar de commissie Bestuur. Naar aanleiding van het verzoek van PvdD in commissie bestuur op 6-10-2022 heeft wethouder de Raadt een toezegging gedaan voor een onderzoek naar het instellen van een lobbyregister. Deze toezegging wordt met deze informatienota afgedaan. De toezegging is gedaan bij bespreking van “Implementatie Wet open overheid” (2022/0883090) in commissie Bestuur 6 oktober 2022

Kenmerk: 2023/1539333

1/5

Besluit College d.d. 28 november 2023

1. Het college stelt de informatienota aan de commissie vast. de secretaris,

de burgemeester,

Inleiding Wethouder de Raadt heeft toegezegd te onderzoeken wat het nut is van het eventueel instellen van een lobbyregister. Lobbyen gaat over het proces van rechtmatige acties die worden ondernomen door een individu of groep met het doel om invloed uit te oefenen op (politieke en ambtelijke) besluit- en beleidsvorming. Lobbyen kan een legitieme manier zijn voor stakeholders om toegang te krijgen tot de ontwikkeling en uitvoering van overheidsbeleid en draagt daarmee bij aan de kwaliteit en het draagvlak van beleid.1 Er is onderzocht wat de consequenties zullen zijn van het instellen van een lobbyregister. Het instellen van een lobbyregister heeft de afgelopen jaren veel aandacht gekregen in de Nederlandse politiek en media. Een lobbyregister is een (online) lijst die publiekelijk toegankelijk is, waarin wordt opgenomen wanneer en hoe er gelobbyd wordt. Een lobbyregister zou meer inzicht moeten geven in de contacten tussen lobby en politiek en kan een stap zijn in het versterken van vertrouwen in de overheid. Ook zou de democratische controle vergroot kunnen worden door een lobbyregister 2,3,4. De Europese Commissie en verschillende Europese landen werken al met een lobbyregister. Echter, er is nog niet veel bekend over de effectiviteit van lobbyregisters en of het daadwerkelijk oneigenlijke beïnvloeding van beslissers (het gemeentebestuur, het college en de raad) tegengaat5.

Deze nota informeert u over de gemaakte afweging om binnen de Gemeente Haarlem geen lobbyregister in te stellen. 2. Uiteenzetting De effectiviteit van lobbyregisters is nog niet voldoende aangetoond Er is nog niet veel bekend over de effectiviteit van lobbyregisters. Er zijn wel verschillende theorieën over. Men redeneert dat een register ‘an sich’ geen inzicht geeft in afspraken van beslissers en wat er daadwerkelijk besproken is. Laat staan dat het inzicht geeft in de wijze waarop belangen wel of niet zijn meegenomen in besluitvorming3,6. Er is behoefte aan inzicht in hoe lobby’s de besluitvorming beïnvloeden, niet dat ze dat doen, en aan inzicht in hoe beslissers hiermee omgaan. De beperkte effectiviteit van lobbyregisters wordt ook toegeschreven aan tekortkomingen in de handhaving7 en het vrijblijvende karakter van registers in verschillende landen8.

Kenmerk: 2023/1539333

2/5

Het instellen en onderhouden van een lobbyregister vraagt administratieve belasting wat zorgt voor capaciteitsdruk op andere gemeentelijke taken Een lobbyregister vraagt volgens onderzoekers capaciteit en inzet van lobbyisten, ambtenaren en beslissers om goed in beeld te krijgen wat er besproken is en of dat van invloed is geweest op beleids- of besluitvorming5. De juiste registratie van gegevens zal opgezet moeten worden, er moeten controles plaatsvinden, en de informatie in het register moet correct worden bijgehouden. Wanneer dit niet secuur wordt uitgevoerd kan vertrouwen worden geschaad. Er zijn zorgen over de administratieve lasten en het gevaar dat een register een papieren draak wordt. Bij administratieve ontlasting, zoals in Ierland, waar het lobbyregister 3x per jaar wordt geüpdatet, ontstaat een situatie waar informatie in het register niet altijd bijgewerkt is en daarmee geen volledig inzicht geeft op de invloed van lobbyisten op het meest recente beleid. Omdat het instellen en bijhouden van een lobbyregister ook capaciteit van ambtenaren vraagt, kunnen andere belangrijke taken van de gemeente onder druk komen te staan, zoals het goed en tijdig afhandelen van Woo-verzoeken. Ook de eerder gemaakte keuze om te gaan voor de plusvariant van de Wet Open Overheid (Woo) vraagt extra capaciteit.

Met de plusvariant zorgen we ervoor dat er meer informatie actief openbaar gemaakt wordt dan de wet voorschrijft. Met het afhandelen van Woo-verzoeken en het actief openbaar maken van stukken geven we direct uitvoering aan de meer open en transparante houding van de gemeente. Het is moeilijk te definiëren wie of wat een “lobbyist” is Wil je lobbyisten registreren, dan moet duidelijk zijn wie binnen deze groep valt. Professoren Braun en Fraussen die in opdracht van het kabinet onderzoek deden naar het ontwikkelen van een lobbyregister beargumenteren dat “lobbyist” moeilijk valt te definiëren9,10. Ook Bouwmeester en Oosenbrug (2016), twee voormalig Tweede Kamerleden die onderzoek deden naar lobbyen, betogen dat afbakening niet eenvoudig is11. Belangen worden bij beslissers gebracht via officiële lobbyisten, maar ook steeds vaker via mensen die ongeorganiseerd voor hun belangen op willen komen. Onder andere de ontwikkeling en invloed van sociale media mag niet onderschat worden12. Daarnaast is de vraagt welke gegevens er precies in een dergelijk register moeten worden opgenomen, immers lobby en (in)formele contacten en gesprekken vinden altijd en overal plaats. 3. Conclusie De afweging is gemaakt om niet in te zetten op het instellen van een lobbyregister.

Het invoeren van een lobbyregister heeft als doel meer inzicht te creëren in de contacten tussen lobbyisten en politiek en kan worden ingezet als middel om meer openheid te creëren rondom keuzes en besluitvorming. De vraag is of een lobbyregister het middel is om dit doel te bereiken. De effectiviteit van dergelijke registers is namelijk nog niet bewezen. Daarnaast vraagt het instellen van een register afbakening van de term “lobbyist”, wat in de praktijk lastig blijkt. Ook vraagt het instellen van een lobbyregister veel administratieve inspanning en kan het zorgen voor extra capaciteitsdruk op andere gemeentelijke taken. De discutabele effectiviteit van een lobbyregister en

Kenmerk: 2023/1539333

3/5

de andere genoemde nadelen maken dat de afweging is gemaakt om niet in te zetten op het instellen van een lobbyregister. 4. Consequenties Door niet in te zetten op het instellen van een lobbyregister richten we ons in eerste instantie op het uitvoeren van onze wettelijke taken rondom openbaarheid van informatie. We zetten in op het goed en tijdig afhandelen van Woo-verzoeken en op de gekozen Woo-plus variant, waarmee we zorgen voor extra transparantie richting onze inwoners.

5. Vervolg Het is van belang in de gaten te houden hoe andere gemeenten en de Nederlandse politiek omgaan met dit onderwerp. Afgelopen jaren is het lobbyregister meermaals besproken in de Nederlandse politiek en media. In mei 2023 werd bekend dat het Nederlandse kabinet geen lobbyregister zal invoeren. De belangrijkste reden hiervoor was dat eerst uitgezocht moet worden wat de onderliggende doelstellingen en uitgangspunten van een gewenst lobbyregister zijn. Anders kan een lobbyregister leiden tot ineffectieve regulering13. Ook verschillende andere Europese landen maken geen gebruik van lobbyregisters, of zijn gestopt met de invoering ervan14. Desalniettemin zullen we de komende jaren de ontwikkelingen rondom lobbyregisters in de gaten houden.

Referenties 1

N. Hijmans, W. Sonnema, K. van den Einden, et al. (2021) Beleid wordt beter van lobbyen, dus laten we beter beleid voor lobby maken.

Geraadpleegd via https://fd.nl/opinie/1413579/beleid-wordt-beter-van-lobby-dus-laten-we-beter-beleid-voor-lobby-maken-l3f3ca9YM8AI 2

P. van Keulen (2023). Lobbyregister een eerste stap in het versterken van vertrouwen. Geraadpleegd via https://www.montesquieu-

instituut.nl/id/vm07jkl7wywd/nieuws/lobbyregister_een_eerste_stap_in_het?colctx=vllzft76lfmu 3

W. Boonstra (2023). Minister kiest niet voor verplicht lobbyregister. Geraadpleegd via https://www.binnenlandsbestuur.nl/bestuur-en-

organisatie/bruins-slot-zet-op-versterken-openbare-agendas 4

L. Dassen namens Volt (2021). Na een afkoelperiode, nu ook een lobbyregister. Geraadpleegd via https://voltnederland.org/blog/na-een-

afkoelperiode-nu-ook-een-lobbyregister 5

M. Wolzak (2023). Lobbyregister? Nederland maakt er nog geen haast mee. Geraadpleegd via

https://fd.nl/politiek/1464282/lobbyregister-nederland-maakt-er-nog-geen-haast-mee-k3f3ca9YM8AI 6

Oplegnota TK-brief bij onderzoek lobbyregister (2022). Geraadpleegd via https://open.overheid.nl/documenten/ronl-

27997dbd32a3d14135666ba6e80c648dfcb9cba1/pdf 7

Transparency International Nederland (2015). Lifting the lid on lobbying. Enhancing trust in public decision-making in the Netherlands.

Geraadpleegd via https://www.transparency.nl/wp-content/uploads/2023/02/Lifting-the-Lid-on-Lobbying-Formatted-31-01-2023.pdf 8

European Parliament (2016). Transparency of lobbying in Member States. Comparative analysis. Geraadpleegd via

https://www.europarl.europa.eu/EPRS/Transparency_of_lobbying_in_Member_States.pdf 9

C. Braun & B. Fraussen (2022). “Afwegingskader Legitieme Belangenvertegenwoordiging”. Geraadpleegd via

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2022/12/01/afwegingskader-legitieme-belangenvertegenwoordiging

Kenmerk: 2023/1539333

4/5

10

Open state foundation (2023). Lobbyregister van de baan: Minister van BZK stelt dat registratie-plicht te hoge drempel opwerpt.

Geraadpleegd via https://openstate.eu/nl/2023/05/lobbyregister-van-de-baan-minister-van-bzk-stelt-dat-registratie-plicht-te-hogedrempel-opwerpt/#:~:text=Open%20State%20Foundation%20is%20van,kan%20er%20best%20wel%20bij%E2%80%9D. 11

L. Bouwmeester & A. Oosenbrug (2016). Initiatiefnota van de leden Bouwmeester en Oosenbrug: “Lobby in daglicht: luisteren en laten

zien’. Geraadpleegd via https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-34376-2.html 12

A. Timmermans. Politiek: lobbyen, beïnvloeding en beleidsverandering. Geraadpleegd via

https://www.universiteitleiden.nl/wetenschapsdossiers/bestuur-en-samenleving/politiek-lobbyen-beinvloeding-enbeleidsverandering#:~:text=Onderwerpen%20op%20de%20politieke%20agenda&text=%22Een%20belangrijke%20ontwikkeling%20is%20d at,bezoek%20zijn%20geweest%20bij%20ministeries.

Kenmerk: 2023/1539333

5/5