1 Onderzoek gratis OV voor ouderen met een krappe beurs

Informatienota

Onderwerp Onderzoek gratis OV voor ouderen met een krappe beurs n.a.v. motie Nummer 2025/58593 Portefeuillehouder Loenen, D. van Programma/beleidsveld 2.1 Voorzieningen volwassen Afdeling MO Auteur Augustin, S.K. Telefoonnummer 0642654844 Email augustsk@haarlem.nl Met de motie: “De bus in, de eenzaamheid uit – Onderzoek gratis OV voor Kernboodschap ouderen met een krappe beurs”, is het college verzocht onderzoek te doen naar de kosten en uitvoeringsmogelijkheden van een pilot voor gratis OV voor Haarlempashouders van 67 jaar en ouder. Dit met als doel kosten te besparen, bij te dragen aan energietransitie en eenzaamheid tegen te gaan. Uit het onderzoek blijkt het volgende: • Het is niet aannemelijk dat met het aanbieden van gratis OV het doel wordt bereikt om noemenswaardige kosten te besparen op het Wmo vervoer en/of een afname van de druk op deze voorziening. • De tweede doelstelling van de motie, de bijdrage aan de energietransitie is lastig te berekenen. Het te verwachte effect lijkt niet substantieel. • Aan de derde doelstelling, het verminderen van eenzaamheid en het vergroten van de zelfstandigheid van ouderen van 67 jaar en ouder met een minimum inkomen, kan een gratis OV-abonnement mogelijk wel bijdragen. Er is echter meer onderzoek nodig om tot een beeld te komen van de impact. Met het uitvoeren van het onderzoek beschouwt het college de motie als afgedaan.

Behandelvoorstel voor Het college stuurt de informatienota ter kennisname naar de commissie commissie Samenleving. Relevante eerdere besluiten Besluit college d.d. 4 maart 2025

Motie De bus in, de eenzaamheid uit - Gratis OV voor ouderen met een krappe beurs, raadsvergadering 4 november 2024 1. Het college stelt de informatienota aan de commissie vast. de secretaris,

Kenmerk: 2025/58593

de burgemeester,

1/6

1. Inleiding De motie: “De bus in, de eenzaamheid uit – Onderzoek gratis OV voor ouderen met een krappe beurs”, is aangenomen in de raadsvergadering van 4 november 2024. Het college wordt in deze motie verzocht onderzoek te doen naar de kosten en uitvoeringsmogelijkheden van een pilot voor gratis OV voor Haarlempashouders van 67 jaar en ouder. Waarbij gedacht kan worden aan het verstrekken van Connexxion abonnementen binnen de regio. De doelstellingen van een dergelijke pilot worden als volgt omschreven in de motie: • • •

Kostenbesparing op Wmo-vervoer, inclusief de afname van de druk op deze voorzieningen Bijdrage aan de energietransitie door verminderd autogebruik Vermindering van eenzaamheid en vergroting van de zelfstandigheid onder ouderen met een Haarlem Pas.

Deze nota informeert de Raad over de kosten, de uitvoerbaarheid en de te verwachte impact van een pilot. 2. Kernboodschap Uit onderzoek naar de kosten en uitvoeringsmogelijkheden van een pilot voor gratis OV voor Haarlempashouders van 67 jaar en ouder blijkt het volgende: • Het is niet aannemelijk dat met het aanbieden van gratis OV het eerste doel wordt bereikt om kosten te besparen op het Wmo vervoer en een afname van de druk op deze voorziening. • De tweede doelstelling van de motie, de bijdrage aan de energietransitie is lastig te berekenen. Het te verwachte effect lijkt niet substantieel. • Een gratis OV-abonnement kan mogelijk wel een bijdrage leveren aan de derde doelstelling, het verminderen van eenzaamheid en het vergroten van de zelfstandigheid van ouderen van 67 jaar en ouder plus met een minimum inkomen. De daadwerkelijke impact vraagt om nader onderzoek. Onderzoek gebaseerd op resultaten pilot provincie Utrecht In de motie wordt verwezen naar een pilot uitgevoerd door de Provincie Utrecht in de periode van september 2022 tot september 2023. Het college heeft zich daarom in haar onderzoek gebaseerd op deze ervaringen. De Provincie Utrecht heeft 1,4 miljoen inwoners tegenover 167.000 inwoners in Haarlem.

Een dergelijk groot verschil in scope betekent enig voorbehoud ten aanzien van de vergelijkbaarheid tussen de resultaten van de pilot in de provincie Utrecht en de in de motie beoogde pilot in Haarlem. De doelstelling van de pilot in de Provincie Utrecht was als volgt ‘De proef is geslaagd als meer dan 2.000 mensen een gratis OV-abonnement aanvragen, als die mensen meer zijn gaan reizen en als zij minder eenzaam zijn geworden’. Voor de uitvoering van het project is door de Provincie Utrecht een extern bureau ingeschakeld. Tijdens de pilot zijn er 3.990 abonnementen uitgegeven. De totale kosten van de pilot in Utrecht bedroegen ruim 1,1 miljoen. Uitkomsten Pilot Utrecht Bij de deelnemers aan de proef is bij het verkrijgen van het abonnement en vervolgens in juni 2023 een enquête afgenomen. In totaal zijn van 750 respondenten enquêtes afgenomen

Kenmerk: 2025/58593

2/6

• • •

Het aandeel mensen dat bij aanvang aangaf zich regelmatig eenzaam te voelen was 8%, bij afronding van de pilot was dit 5%. Ongeveer evenveel mensen zijn blijven reizen met Regiotaxi, maar ze reizen er wel minder vaak mee. Ongeveer 47% van de 750 ondervraagden reist vaker met bus of tram en 34% iets vaker. In de evaluatie is geen berekening opgenomen of dit minder reizen ook geresulteerd heeft in een besparing op de uitgaven voor het Wmo- vervoer bij de gemeenten in de provincie Utrecht.

De provincie Utrecht heeft de pilot verlengd van 1 januari 2024 tot 31 december 2024 en heeft hiervoor een bedrag van 1 miljoen beschikbaar gesteld. De laatste ontwikkelingen zijn dat de provincie Utrecht in 2025 het gratis OV voor minima ouderen niet verlengd. Idee is nu om alle inwoners en gezinnen met een krappe beurs korting te geven op het openbaar vervoer. Het gaat om een basisregeling waarmee in de hele provincie Utrecht met 40 procent korting gereisd kan worden in de daluren. Uitvoerbaarheid van een Pilot in Haarlem Op dit moment is er geen regeling alleen gericht op ouderen. Voor een OV-regeling zoals omschreven is op dit moment geen ruimte in het minimabudget. Voor een uitvoering zullen extra middelen gezocht moeten worden. De uitvoering van een OV-regeling voor ouderen kan in principe door de gemeente uitgevoerd worden, maar niet binnen de huidige formatie. Voor het verstrekken van een Connexxion-abonnement is de ontwikkeling van een werkwijze nodig. Er zijn verschillende varianten onderzocht. De meest eenvoudige en kostenbesparende variant is dat inwoners het bedrag voorschieten en er vergoeding achteraf plaats vindt. Dit komt overeen met de werkwijze zoals in de pilot van de provincie Utrecht. Gemeentelijke uitvoeringskosten van de pilot Er zijn op dit moment 1.434 hoofd-HaarlemPashouders die AOW gerechtigd (67 plus) zijn.

Daarnaast zijn er 271 AOW gerechtigden partners. In totaal 1.705 HaarlemPashouders die AOW-gerechtigd zijn. De kosten voor een jaarabonnement voor Connexxion in de daluren bedraagt € 135,-. Benodigde formatie bij 1.700 extra aanvragen komt neer op 0,5 fte op jaarbasis. Structureel 1.700 jaarabonnementen x € 135,0,5 fte op jaarbasis Totaal per jaar

`

€ 230.000 € 60.000 € 290.000

Incidenteel PR campagnekosten Onderzoekskosten evaluatie pilot Totaal incidenteel

€ € €

Kenmerk: 2025/58593

15.000 20.000 35.000

3/6

Kostenbesparing op Wmo vervoer via de Regiorijder Om inzicht te krijgen in een mogelijke kostenbesparing op het Wmo vervoer is het nodig eerst te weten hoeveel van de Haarlempashouders van 67 en ouder ook een Wmo-indicatie vervoer hebben en wat hun reisgedrag is. Het is niet toegestaan om voor dit onderzoek de gegevens van Haarlempashouders te koppelen aan het bestand van de Regiorijder. In de laatste evaluatie van het minimabeleid zijn Wmo gegevens anoniem gekoppeld en bleek dat 839 Haarlempashouders van 67 jaar en ouder een Wmo voorziening hebben. Welke Wmo voorziening is niet verder gespecificeerd. Dit kan Wmo vervoer zijn, maar ook bijvoorbeeld Huishoudelijke Ondersteuning, een traplift of een scootmobiel. In het systeem van de Regiorijder staan voor Haarlem 6245 pashouders geregistreerd. Ongeveer 50% hiervan is een actief reiziger. De kostenbesparing op het Wmo-vervoer zou voort moeten komen uit het reisgedrag van maximaal 839 Haarlempashouders. Waarbij wordt opgemerkt dat het gratis OVabonnement een aanvullende voorziening zou worden. Gebruikers kunnen niet verplicht worden gebruik te maken van het OV-abonnement en zullen van beide regelingen gebruik blijven maken. Dit blijkt ook uit de pilot in de Provincie Utrecht, evenveel mensen blijven reizen met het Wmo-vervoer, alleen reist men wat vaker met het OV.

In de evaluatie van de pilot is geen berekening opgenomen of dit meer reizen met het OV reizen ook daadwerkelijk geresulteerd heeft in een besparing op de uitgaven voor het Wmo- vervoer bij de gemeenten in de provincie Utrecht. Het is bekend dat het veel inspanning vergt om iemand die al een Wmo-vervoersindicatie heeft naar het OV te begeleiden. De weerstand om met het OV te reizen heeft te maken met gevoelens van onveiligheid in het OV, onbekendheid met het OV en met het feit dat het OV niet van deur tot deur rijdt. Ook zullen er Haarlempashouders tussen zitten die gebruik maken van een scootmobiel of rolstoel en die het reizen met het OV niet als vervangende optie zien. Het is niet aannemelijk dat het enkel aanbieden van gratis OV voor deze specifieke doelgroep daadwerkelijk leidt tot een afname op de druk van de Regiorijder en een significante besparing op het Wmo vervoer oplevert. Stimuleer dat inwoners vòòrdat ze oud zijn al gewend zijn met het OV te reizen Om daadwerkelijk te voorkomen dat mensen gebruik maken van Wmo vervoer is, naast het aanbieden van gratis OV, inzet nodig op het wegnemen van de weerstand tegen het OV. Vanuit het Rijk wordt er al ingezet om de toegankelijkheid van het OV te vergroten en werkt het aan een verbeteragenda voor het Wmo-vervoer.

Ook de provincies en de ov-aanbieders zijn op zoek naar mogelijkheden om het OV gebruik onder bepaalde doelgroepen zoals ouderen en gebruikers van het Wmo-vervoer te stimuleren. In een aantal regio’s in Nederland zijn projecten met OV-ambassadeurs gestart. Waarbij senioren met kennis over openbaar vervoer leeftijdsgenoten wegwijs maken in het reizen met de bus en trein. Ook zijn er inloopspreekuren en informatiebijeenkomsten en de mogelijkheid om een proefreis te maken samen met de OV-ambassadeur. Zo kunnen ouderen gewend raken aan het OV en daardoor langer zelfstandig blijven reizen. Dit kan uiteindelijk mogelijk een besparing op het Wmo-vervoer opleveren. De komende jaren werken we samen met de Provincie en OV-aanbieders om waar mogelijk soortgelijke trajecten op te starten. Mogelijke bijdrage aan de energietransitie door verminderd autogebruik. Om inzicht te krijgen zal onderzocht moeten worden hoeveel mensen van de doelgroep een auto bezit en of ze deze vaker laten staan door met het OV te reizen. Het gratis OV-abonnement verplicht

Kenmerk: 2025/58593

4/6

ook hier de deelnemers niet om deze te gebruiken en de auto te laten staan. Uit diverse pilots in het land, waaronder die in de Provincie Utrecht, blijkt dat inwoners naast het gratis OV-gebruik blijven maken van hun auto. Het kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) publiceerde in 2022 het rapport ‘Effecten tariefverlaging in het OV’. Ook hieruit bleek dat verlaging van de OV- tarieven geen effectieve maatregel is om mensen ertoe te bewegen de auto te laten staan. Goedkoper OV leidt vooral tot extra mobiliteit omdat mensen meer gaan reizen. Tariefverlagingen hebben ook tot gevolg dat mensen minder gaan fietsen en lopen. Effecten op de energie-transitie lijken daardoor niet te berekenen. Vermindering van eenzaamheid en vergroting van zelfstandigheid Eenzaamheid wordt nog vaak gekoppeld aan oud zijn, dat is niet terecht. Er zijn bijvoorbeeld vele malen meer mensen onder de zeventig die zich eenzaam voelen dan 75-plussers. Hoewel eenzaamheid een alledaags begrip is, betekent het niet voor iedereen hetzelfde. Het is een gevoel dat heel persoonlijk is en op veel manieren tot uitdrukking kan komen. De kern van eenzaamheid is een pijnlijk gemis aan verbondenheid en connectie.

Dat gemis kan ontstaan door het ontbreken van een netwerk met kennissen en vrienden die gezelschap en afleiding bieden, door een gemis aan kwaliteit en diepgang in de contacten die er wél zijn, of door het gevoel niet gezien en gekend te zijn als een persoon die ertoe doet. Wat werkt bij de aanpak van eenzaamheid is dan ook bij iedereen anders waarbij verschillende interventies mogelijk of nodig zijn. Sociale ontmoetingen en de mogelijkheid om er op uit te gaan kunnen wel een positieve bijdrage leveren. Uit de evaluatie van de pilot in de Provincie Utrecht geeft een daling aan van 8 naar 5% van de deelnemers die zich ‘minder eenzaam’ voelen door de mogelijkheden van het gratis reisproduct. Ook geeft de grootste groep aan dat ze zich zelfstandiger voelen doordat ze gratis kunnen reizen. De benodigde middelen staan echter niet in verhouding met het mogelijke effect. Daarnaast zijn voor het tegengaan van eenzaamheid andere interventies effectiever. Zo verbindt de coalitie Haarlem Ontmoet organisaties, bedrijven, professionals en actieve inwoners die sociale betrokkenheid onder Haarlemmers vergroten en zich inzetten op het tegengaan van eenzaamheid. De Coalitie voorziet de betrokken partijen in methodiekontwikkeling, kennisdeling over de aanpak van eenzaamheid en het faciliteren van samenwerkingen. Haarlem Ontmoet wordt uitgevoerd in opdracht van Buurts. 3.

Consequenties De doelstellingen van de pilot lopen behoorlijk uiteen en ook de effecten zijn lastig te berekenen. Uit het onderzoek blijkt dat de het aanbieden van gratis OV aan ouderen met een minima inkomen niet aansluit bij de beoogde doelstellingen van de motie. Het levert geen of minimale kostenbesparing op het Wmo- vervoer op, een bijdrage aan de energietransitie is niet aannemelijk en voor het tegengaan van eenzaamheid zijn andere interventies effectiever. Met het uitvoeren van het onderzoek beschouwt het college de motie als afgedaan. 4. Vervolg Het college ziet wel de mogelijke preventieve werking voor besparing op het Wmo-vervoer op de lange termijn door ouderen en anderen doelgroepen tijdig gewend te laten raken aan het OV. Hierbij wordt de samenwerking gezocht met de vervoerders en de Provincie. Op dit moment vinden er gesprekken plaats met de Provincie over een pilot waarin mensen cursus en begeleiding krijgen over hoe het OV werkt en waarbij degenen die aan de proef meewerken gratis OV krijgen. Een van

Kenmerk: 2025/58593

5/6

de doelstellingen van de pilot zal zijn te onderzoeken welke invloed de inzet van deze begeleiding heeft op het gebruik van de Regiorijder. 5. Bijlagen -

Kenmerk: 2025/58593

6/6