1 Informatienota verduurzaming van het gebouwde erfgoed in Haarlem

Informatienota

Onderwerp Informatienota verduurzaming van het gebouwde erfgoed Nummer Portefeuillehouder Programma/beleidsveld Afdeling Auteur Telefoonnummer Email Kernboodschap

2025/456323 Roduner, F.J. 4.4 Ruimtegebruik OMB Alefs, H. / Siebinga, A. halefs@haarlem.nl In 2024 is de Erfgoednota ‘Verbindende kracht in de stad’ vastgesteld. Deze nota legt de basis voor het erfgoedbeleid van de stad, met bijzondere aandacht voor het behoud en de ontwikkeling van cultureel erfgoed. In lijn met actuele maatschappelijke opgaven, zoals de energietransitie en klimaatadaptatie, is ook duurzaamheid nadrukkelijk als thema meegenomen met een eigen uitvoeringsagenda. In deze informatienota wordt toegelicht hoe concreet uitvoering is gegeven aan dit beleidsthema en hoe verder richting is gegeven aan deelonderwerpen. Belangrijke punten hierbij zijn: - het intensiever ondersteunen van eigenaren met het doorontwikkelen van het Monumentenloket; - het verbeteren van de communicatie o.a. via de gemeentelijke website en door het benutten van natuurlijke momenten, zoals verbouwingen en verhuizingen; - het Haarlems afwegingskader verduurzaming monumenten, zie apart college besluit; - het versnellen van verduurzaming door te werken met monumentenclusters. In de bijlage Zonne-energie in beschermd stadsgezicht en op monumenten is gekeken hoe het beleid met betrekking tot zonnepanelen in de praktijk werkt. Hiermee wordt invulling gegeven aan de motie Hoe meer zonne-energie opwek, hoe meer vreugd.

Behandelvoorstel voor commissie

Het college stuurt de informatienota ter kennisname naar de commissie Ontwikkeling.

Kenmerk: 2025/456323

1/10

Het college stelt voor, met verwijzing naar de bijlage bij deze Informatienota, om de motie Hoe meer zonne-energie opwek, hoe meer vreugd af te doen. Relevante eerdere besluiten

- Vaststellen erfgoednota, Haarlems Erfgoed, Verbindende kracht in de stad, 2024/52496, 25 april 2024 - Motie: Hoe meer zonne-energie opwek, hoe meer vreugd (2022/117527)

Besluit college d.d. 20 mei 2025

1. Het college van burgemeester en wethouders stelt de informatienota aan de commissie vast.

de secretaris,

de burgemeester,

1. Aanleiding In 2024 is de Erfgoednota ‘Verbindende kracht in de stad’ met een Uitvoeringsagenda Erfgoed en Duurzaamheid vastgesteld. Deze nota legt de basis voor het erfgoedbeleid van de stad, met bijzondere aandacht voor het behoud en de ontwikkeling van cultureel erfgoed. In lijn met actuele maatschappelijke opgaven, zoals de energietransitie en klimaatadaptatie, wordt ook duurzaamheid nadrukkelijk als thema meegenomen. In voorliggende informatienota wordt toegelicht hoe er concreet uitvoering is gegeven aan het beleid m.b.t. het energetische verduurzamen van monumenten en hoe hier op deelonderwerpen verder richting aan gegeven is binnen het kader van de erfgoednota. In de bijlage Zonne-energie in beschermd stadsgezicht en op monumenten wordt toegelicht hoe het beleid met betrekking tot zonnepanelen in de praktijk werkt. Hiermee wordt invulling gegeven aan de motie Hoe meer zonne-energie opwek, hoe meer vreugd. 2. Toelichting Gebouwd Erfgoed in Haarlem Haarlem behoort tot de top van Nederlandse erfgoedsteden. Zo ligt bijvoorbeeld circa 40% van de Haarlemse woningen in een rijks beschermd stadsgezicht. Dit betekent dat binnen deze gebieden de historische structuur en het beeld beschermd zijn. Ingrepen dienen zorgvuldig afgewogen te worden in relatie tot het bestaande historische karakter.

Kenmerk: 2025/456323

2/10

Haarlem telt daarnaast circa 6.500 adressen met een monumentenstatus, waaronder zowel rijksmonumenten als gemeentelijke monumenten. Deze panden vertegenwoordigen verschillende periodes, bouwstijlen en functies en vormen gezamenlijk het tastbare geheugen van de stad. Daarnaast zijn er meer dan 10.000 adressen in beeldbepalende panden (zogenaamde orde 2-panden) binnen de stad. Hoewel deze panden geen monumentenstatus hebben, dragen zij in hoge mate bij aan het karakter van Haarlem en worden ze in het ruimtelijk beleid nadrukkelijk betrokken bij afwegingen rond behoud, transformatie en gebiedsontwikkeling. Erfgoed en Duurzaamheid Deze informatienota is onderverdeeld in de volgende subthema’s: a. b. c. d. e. a.

Ondersteuning van eigenaren; Aanbieden van kennis en informatie (communicatie); Versterken van dienstverlening en vereenvoudigen proces en regelgeving; Versnellen door clustering; Kennisontwikkeling en innovatie. Ondersteuning van eigenaren

De gemeente wil de verschillende stappen in het proces van verduurzaming beter begeleiden, het handelingsperspectief van de eigenaar vergroten en belemmeringen zoveel mogelijk wegnemen. Hiervoor is een goede ondersteuning van eigenaren zeer belangrijk. Verduurzaming van monumenten vraagt steeds weer wat anders omdat de monumenten en ook hun bewoners verschillen. Maatwerkondersteuning is daarom belangrijk, met name voor de particuliere eigenaar. a.1.

Doorontwikkeling Monumentenloket

Sinds 2022 vervult het Monumentenloket een centrale rol in de ondersteuning van eigenaren, bewoners en professionals bij het behoud, onderhoud en de verduurzaming van monumentale panden in Haarlem. Het loket biedt een laagdrempelig aanspreekpunt voor vragen over monumentenzorg. Het doorontwikkelen van het Monumentenloket draagt nadrukkelijk bij aan het vergroten van het handelingsperspectief voor monumenteneigenaren. Het doel in de doorontwikkeling van het Monumentenloket is dat de bewoner, eigenaar van een monument in Haarlem de juiste ondersteuning krijgt en dat de gemeente op de juiste momenten meedenkt. In de afgelopen tijd is er meer capaciteit gekomen voor de bemensing van het loket. Verder wordt er hard gewerkt aan: -

verruimde openingstijden, denk aan een inloopspreekuur; de vindbaarheid, zowel online als offline;

Kenmerk: 2025/456323

3/10

-

de informatie up-to-date houden en de manier van informatieverstrekking; ook wordt er onderzocht of de huidige locatie de juiste is.

a.2.

DUMO-scans voor gemeentelijke monumenten

DUMO-scans (Duurzaam Monumenten Onderzoek) spelen een belangrijke rol bij de verduurzamingsvraag van monumenten. Geruime tijd was er geen landelijke tegemoetkoming in de kosten voor DUMO-scans (Duurzaam Monumenten Onderzoek) voor gemeentelijke monumenten. Dit drukte op het handelingsperspectief van deze monumentbewoner. Om dit te doorbreken is de gemeente Haarlem gestart met een pilot waarbij eigenaren van gemeentelijke monumenten de mogelijkheid kregen om deze scans kosteloos te ontvangen. Deze scans dragen bij aan het verkrijgen van inzicht op de verduurzaming van monumentale panden zonder afbreuk te doen aan hun historische waarde. De pilot is recent afgerond en heeft positieve resultaten opgeleverd, zowel voor de eigenaren van de monumenten als voor de gemeente zelf. Aangezien de voordelen van de DUMO-scan duidelijk zijn geworden, is er nu ook landelijk subsidie beschikbaar voor gemeentelijke monumenten die gebruik willen maken van deze scans. Door de gemeente wordt er nu ingezet op het ontzorgen van eigenaren bij de verduurzaming van hun monumentale panden. Dit omvat niet alleen de DUMO-scan zelf, maar ook de begeleiding van eigenaren bij het toepassen van de aanbevolen verduurzamingsmaatregelen. a.3.

Zonne-energie

In 2022 heeft de gemeenteraad het beleidsstuk Zonne-energie in het beschermd stadsgezicht en op monumenten vastgesteld. Hierbij zijn de mogelijkheden voor het plaatsen van zonnepanelen en zonnecollectoren verruimd. Ook is doormiddels van een kansenkaart inzichtelijk gemaakt op welke daken mogelijkheden zijn voor zonne-energie. Bij deze Informatienota (zie bijlage) is in algemene zin gekeken hoe, sinds de invoering van het beleid, het proces voor de aanvrager verloopt. Op dit vlak is een aantal punten verbeterd. Dit betreft o.a. een betere vindbaarheid van informatie (via de gemeentelijke website), het voor particulieren verduidelijken van de indieningsvereisten (via het Haarlems afwegingskader verduurzaming monumenten), het ondersteunen bij het maken van legplannen (via het Monumentenloket) en het voorsorteren op het vergunningsvrij maken van zonnepanelen op platte daken bij niet monumenten in de beschermde stadsgezichten. Hiernaast is aan de hand van een aantal concrete situaties in beeld gebracht hoe het beleidskader in de praktijk werkt. Het vergunningsvrij maken van zonnepanelen op platte daken van niet monumenten in de beschermde stadsgezichten, is geregeld in het (ontwerp) omgevingsplan Centrum dat op dit moment ter inzage ligt. De vergunningsplicht was voor deze categorie landelijk geregeld. Met de

Kenmerk: 2025/456323

4/10

inwerkingtreding van de Omgevingswet gaan gemeenten hier zelf over. Dat wil zeggen op het moment dat de gemeente het tijdelijk omgevingsplan, waar de vergunningsplicht nog in is opgenomen, omzet. Voor het omgevingsplan Centrum is dit nu gedaan. Haarlem is hiermee één van de eerste gemeenten die gebruik maakt van de ontstane mogelijkheid. Voor het vergunningsvrij plaatsen van zonnepanelen in de genoemde categorie moet voldaan worden aan een aantal voorwaarden. Het belangrijkste is dat de afstand tot de dakrand minimaal gelijk is aan de hoogte van de panelen, zodat deze niet in het zicht vanaf de straat liggen. b.

Aanbieden van kennis en informatie (communicatie)

Communicatie vanuit de gemeente naar haar bewoners is essentieel voor de versnelling van de verduurzaming van monumenten. Door bewoners goed te informeren over de mogelijkheden, voordelen en beschikbare steunmaatregelen, wordt de drempel om verduurzamingsmaatregelen te nemen verlaagd. Het thema duurzaamheid is een veel besproken onderwerp waardoor er een zee aan informatie beschikbaar is. Dit betekent echter wel dat het voor monumenteigenaren ingewikkeld is tot de juiste informatie te komen, zodat we hieromtrent gezocht hebben naar goed vindbare informatie via de gemeentelijke website en meer gerichte informatie op de natuurlijke momenten en voor specifieke doelgroepen. b.1.

Goed vindbare informatie

Website Haarlem Duurzaam Sinds 7 november 2024 is de nieuwe website www.haarlem.nl/duurzaam live, en hierop is een speciale pagina geplaatst voor de verduurzaming van monumenten: www.haarlem.nl/duurzaam/monument. Hier wordt actief verwezen naar het Monumentenloket waar pandeigenaren gericht advies kunnen ontvangen. Aan de inhoud van deze pagina wordt momenteel hard gewerkt, met als doel een uitgebreide bron van informatie te creëren voor eigenaren en belangstellenden. De pagina moet daarbij gaan fungeren als de eerste landingsplek voor alles wat te maken heeft met de verduurzaming van monumenten in Haarlem. De Week van Duurzaam Erfgoed In de Week van Duurzaam Erfgoed worden op 17 en 18 september 2025 op landelijk niveau meerdere activiteiten georganiseerd om bewustwording te creëren rondom de verduurzaming van monumenten. Deze week biedt de gemeente een uitgelezen kans om de Haarlemse gemeenschap actief te betrekken bij het verduurzamen van monumentale panden, door bijvoorbeeld lezingen, workshops en rondleidingen te organiseren.

Kenmerk: 2025/456323

5/10

b.2.

Gerichte communicatie op natuurlijke momenten en voor specifieke doelgroepen.

Natuurlijke momenten zijn cruciaal in de verduurzaming van woningen in algemene zin maar zeker ook bij monumenten. Natuurlijke momenten zijn een verhuizing of een grote verbouwing, maar ook het reguliere onderhoud wat ieder pand nodig heeft. Cursus voor Haarlemse makelaars Handelingsperspectief start bij de aankoop van een pand met een erfgoedstatus. Omdat het verkopen of taxeren van monumenten specifieke kennis en zorgvuldigheid vereist, is actuele kennis van erfgoed en regelgeving van groot belang voor vastgoedprofessionals. Om hierop in te spelen, is door de landelijke Erfgoedacademie, in samenwerking met de NVM en de Academie voor Vastgoed, een speciale cursus ontwikkeld. De Gemeente Haarlem is momenteel in gesprek met de Erfgoedacademie om een Haarlemse variant van deze cursus op te zetten, toegespitst op de lokale context en het karakter van het Haarlemse erfgoed. De ambitie is om tijdens de Week van Duurzaam Erfgoed in september 2025 een eerste cursusdag te organiseren, specifiek voor Haarlemse makelaars. Deze samenwerking draagt bij aan professioneel erfgoedbeheer én aan de duurzame ontwikkeling van de stad. ‘De Blije Doos’ Om nieuwe monumenteigenaren beter te informeren en begeleiden, werkt de gemeente momenteel aan de ontwikkeling van een origineel en laagdrempelig initiatief: de ‘Blije Doos’.

Dit welkomstpakket, geïnspireerd op het geboortepakket bij een geboorte, is bedoeld om de nieuwe eigenaren van een monumentaal pand bij de overdracht te voorzien van praktische informatie, tips en een persoonlijk welkom vanuit de gemeente. Het doel is om monumenteigenaren vanaf het begin goed te informeren, vroegtijdig in contact te komen en zo bij te dragen aan het duurzaam en zorgvuldig beheer van het Haarlemse erfgoed. c.

Versterken van dienstverlening en vereenvoudigen proces en regelgeving

Verduurzaming van monumenten is altijd maatwerk. Tegelijkertijd wil de gemeente zoveel mogelijk duidelijkheid bieden door vooraf inzichtelijk te maken wat mogelijke maatregelen zijn en hoe afwegingen gemaakt worden. Mede daarom is het Haarlems afwegingskader vastgesteld. Hiernaast wordt in een pilot gewerkt aan het proces en is in het (ontwerp) omgevingsplan Centrum voorgesorteerd op het vergunningsvrij maken van zonnepanelen op platte daken bij niet monumenten.

Kenmerk: 2025/456323

6/10

c.1.

Haarlems afwegingskader verduurzaming monumenten

Het college heeft het Haarlems afwegingskader verduurzaming monumenten vastgesteld. In het afwegingskader wordt een aantal veelvoorkomende duurzaamheidsmaatregelen bij monumenten behandeld zoals venster-, gevel, dak- en vloerisolatie. Hiermee wordt het eerder vastgesteld afwegingskader over verduurzaming van monumenten, dat is opgesteld door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, aangevuld. Omdat de gemeente Haarlem monumenteigenaren zoveel mogelijk ruimte wil bieden voor verduurzaming, en omdat verduurzamingsmaatregelen vaak in samenhang genomen moeten worden, is het landelijke afwegingskader op enkele punten aangepast en aangevuld. Zo zijn extra thema’s toegevoegd, waaronder ventilatie, zonne-energie en installaties zoals warmtepompen. Per thema is bovendien opgenomen welke indieningsvereisten gelden bij een vergunningsaanvraag, om zo duidelijkheid te bieden aan initiatiefnemers en de vergunningverlening te vergemakkelijken. c.2.

Pilot Sneltoetscriteria

In de Patrimoniumbuurt in Haarlem is een pilot gestart met sneltoetscriteria om het proces van verduurzaming en renovatie van monumentale panden te versnellen. De pilot is opgezet als onderdeel van het gemeentelijk erfgoedbeleid. Het doel is om voor eigenaren van monumentale panden, in dit geval met name grooteigenaar Pré Wonen, het proces van vergunningverlening van een aantal vooraf geaccordeerde duurzaamheidsmaatregelen te vergemakkelijken en versnellen. Deze pilot is een belangrijke stap in het verder verbeteren van het verduurzamingsbeleid voor monumentale panden in Haarlem. Het stelt de gemeente in staat om sneller in te spelen op de verduurzamingsbehoeften van eigenaren, terwijl het tegelijkertijd zorgt voor de bescherming van het erfgoed. De resultaten van deze pilot zullen worden geëvalueerd, en het is de bedoeling om de succesvolle elementen van het programma uit te breiden naar andere delen van de stad. d.

Versnellen door clustering

Door kansrijke clusters te bepalen (bijvoorbeeld gebouwtypen, eigendomssituatie, gebouwcomplexen) kijkt Haarlem waarmee de verschillende doelgroepen ondersteund kunnen worden en wat er nodig is om belemmeringen weg te nemen. Hiermee willen we het energetisch verduurzamen van monumenten versnellen. d.1.

Monumentenvoorraad is geanalyseerd

Het doel van de analyse was om globaal inzicht te krijgen in welke clusters benoemd kunnen worden en wat de mogelijkheden en belemmeringen van deze clusters er zijn bij de verduurzaming.

Kenmerk: 2025/456323

7/10

Uit het onderzoek blijkt dat verreweg het grootste deel van het Haarlemse erfgoed een woonbestemming heeft. Dit maakt dit cluster tot een cruciale doelgroep binnen het erfgoedbeleid. Komend jaar zet de gemeente daarom actief in op ondersteuning van woonhuiseigenaren. Binnen dit cluster onderscheiden we meerdere subcategorieën: particuliere eigenaren, Verenigingen van Eigenaren (VvE’s), grooteigenaren zoals woningcorporaties en stichtingen, en architectonische ensembles zoals hofjes. Elk van deze groepen kent eigen uitdagingen en kansen op het gebied van onderhoud, verduurzaming en behoud van historische waarde. Door maatwerk en gerichte communicatie te bieden per subcategorie, wil de gemeente het erfgoedbeleid effectiever en gerichter uitvoeren. d.2.

De Groene Menukaart voor Haarlemse Hofjes

Op 21 mei 2025 is, in samenwerking met de Groene Grachten, de Groene Menukaart voor Haarlemse Hofjes officieel gelanceerd en direct geïntroduceerd aan eigenaren, beheerders en bewoners. Deze menukaart biedt eigenaren en beheerders van hofjes in Haarlem praktische en toegankelijke informatie over hoe ze hun historische hofjes kunnen verduurzamen, met respect voor de monumentale waarde. d.3.

RCE-Pilot Clusteraanpak

De Gemeente Haarlem neemt deel aan de pilot ‘Clusteraanpak’ van de RCE. Deze pilot is te vergelijken met een ‘ontzorgingsprogramma’ van de RCE en het Nationaal Restauratiefonds waarbij monumenteneigenaren ondersteund worden in de verschillende stappen van de klantreis. Er staan twee vragen centraal in de pilot: • •

Draagt een clustergewijze aanpak, met ‘het bijstaan van eigenaren bij het verduurzamen van hun monument’, bij aan het ontzorgen van eigenaren? Kan deze clustergewijze aanpak bijdragen aan de versnelling van de verduurzaming van monumentale panden?

De gemeente verwacht dat de uitkomsten van deze pilot bijdragen aan een effectievere en snellere verduurzaming van de monumentale panden in Haarlem. e.

Kennisontwikkeling en innovatie

Als grote monumentengemeente zet Haarlem actief in op het leren van goede voorbeelden en het delen van kennis met andere steden. Door te kijken naar hoe verduurzaming, herbestemming en erfgoedbeheer elders worden aangepakt, vergroot de gemeente haar inzicht in wat werkt – en onder welke voorwaarden. Deze uitwisseling helpt om beleidskeuzes scherper te onderbouwen, innovatieve oplossingen toe te passen en valkuilen te vermijden.

Kenmerk: 2025/456323

8/10

e.1.

Federatie Grote Monumenten Gemeente (FGM) – Werkgroep Duurzaamheid

De FGM is een netwerkorganisatie van 90 gemeenten die gezamenlijk ruim 32.000 rijksmonumenten en 20.000 gemeentelijke monumenten beheren. Sinds 2002 zet de FGM zich in voor een professionele en eigentijdse instandhouding van cultuurhistorisch erfgoed vanuit de dagelijkse praktijk van de gemeentelijke overheid. Binnen de FGM is de Werkgroep Duurzaamheid actief, bestaande uit deelnemers van diverse gemeenten, waaronder Haarlem. Deze werkgroep richt zich op het verduurzamen van monumenten, met aandacht voor het vinden van een balans tussen energie-efficiëntie, kostenefficiëntie en het behoud van monumentale waarden. De werkgroep speelt een actieve rol in het delen van kennis over de nieuwste technische oplossingen, landelijke beleidsontwikkelingen en gemeentelijke stimuleringsregelingen. Daarnaast is de FGM partner van de Routekaart Verduurzaming Monumenten, een gezamenlijk initiatief van de monumentensector waarmee invulling gegeven wordt aan het Klimaatakkoord. e.2.

Podcast Monumenten verduurzamen: een delicate balans

In het kader van kennisdeling is er recent een podcast opgenomen rondom het vraagstuk van de verduurzaming van erfgoed en monumenten. Deze podcast biedt waardevolle inzichten en discussies over hoe het verduurzamen van monumentale panden succesvol kan worden aangepakt, met oog voor zowel energie-efficiëntie als het behoud van cultureel erfgoed. De podcast is te beluisteren via de volgende link: Verduurzaming van erfgoed en monumenten Podcast. Deze kennis kan van belang zijn voor zowel beleidsmakers als vastgoedprofessionals, en biedt praktische inspiratie voor de verduurzaming van monumenten binnen steden zoals Haarlem. 3. Resultaten en/of consequenties Bovengenoemde acties dragen bij aan de versnelling van het verduurzamen van de monumenten in Haarlem. Gericht op het ontzorgen van eigenaren door betere ondersteuning, gerichtere informatieverstrekking, eenvoudigere processen, kijken naar clusters, en actieve kennisontwikkeling. 4. Uitvoering en vervolg Naast bovengenoemde stappen die gezet worden zal de komende tijd verder gewerkt worden aan de actiepunten van de uitvoeringsagenda uit de Erfgoednota.

Kenmerk: 2025/456323

9/10

5. Bijlagen Bijlage Zonne-energie in beschermd stadsgezicht en op monumenten

Kenmerk: 2025/456323

10/10