1 Beheersmaatregelen Grondwaterstanden

Informatienota

Onderwerp Beheersmaatregelen Grondwaterstanden Nummer Portefeuillehouder Programma/beleidsveld Afdeling Auteur Telefoonnummer Email Kernboodschap

2024/1938886 Berkhout, R.A.H. 5.4 Klimaatbestendige stad BBOR Oosterhof, O. 06-38294471 ooosterhof@haarlem.nl Vorig jaar rond deze tijd begon een langdurige periode van regen, dit leidde bij veel Haarlemmers tot overlast omdat grondwaterstanden omhoogkwamen. De gemeente heeft een aantal acties uitgezet en wil de commissie graag informeren over de stand van zaken en de nog te nemen acties. Vanuit het Plan Stedelijk Water is veel aandacht gegeven aan het grondwater en er is een apart uitvoeringsprogramma voor opgesteld.

Behandelvoorstel voor commissie

Het college stuurt de informatienota ter kennisname naar de commissie beheer. De verwachting is dat deze winter grondwaterstanden weer kunnen stijgen en het college wil de commissie graag informeren over de stand van zaken.

Relevante eerdere besluiten

Vaststellen Plan Stedelijk Water (2023/1554669) inclusief Uitvoeringsprogramma Grondwater

Besluit college d.d. 26 november 2024

1. Het college stelt de informatienota aan de commissie vast. de secretaris,

Kenmerk: 2024/1938886

de burgemeester,

1/6

1. Inleiding Begin oktober 2024 zijn in Haarlem en omgeving de eerste stevige buien van dit jaar gevallen en deze hebben geleid tot enkele meldingen van grondwater overlast. In Haarlem maar ook de omliggende gemeenten is hierna de discussie rondom grondwater flink opgelaaid. De gemeente Haarlem heeft naar aanleiding van de situatie vorig jaar acties uitgezet om de communicatie naar melders en betrokkenen te verbeteren en meer kennis te delen over wat iedereen zelf kan doen om eventuele problemen rond wateroverlast op te lossen en te voorkomen. Deze informatienota is bedoeld om uw commissie te informeren over de uitgezette en lopende acties en de plannen die er zijn aangaande het grondwater. Grondwater is ook als apart uitvoeringsprogramma opgenomen in het dit jaar bestuurlijk vastgestelde Plan Stedelijk Water, want niet alleen is er sprake van acute overlast bij hoog grondwater, ook bij laag grondwater ontstaan er problemen. In het uitvoeringsprogramma staan alle acties benoemd. 2. Kernboodschap Met de regenbuien van enkele weken geleden is duidelijk geworden dat het grondwater op verschillende plekken in de stad weer tot overlast heeft geleid. In het najaar 2023 is hierover veel te doen geweest. Het was ook voor het eerst dat zulke hoge grondwaterstanden in onze stad werden bereikt.

Dit heeft geleid tot veel grondwateroverlast voor de Haarlemmers (natte kelders, kruipruimten en tuinen). Ook zijn er toen veel vragen gesteld aan onze gemeente over oorzaken, verantwoordelijkheid, aanpak en mogelijke oplossingen. Om hier beter op voorbereid te zijn dan vorig jaar zijn wij gestart met het op orde brengen van de externe communicatie. Beperkte personele bezetting zorgt hierbij nog voor enige vertraging. Door het hoge niveau van het grondwater in het late voorjaar en de niet bijzonder droge zomer is het grondwaterniveau niet naar de normale stand gedaald, maar 10 - 20 cm daarboven blijven staan. Dit heeft tot gevolg dat bij een paar flinke regendagen het grondwater snel weer op een peil komt dat er weer meer overlast ontstaat. In deze nota geven we aan welke onderzoeken en acties er nu en in de nabije toekomst lopen en aanvullend leggen we uit wat grondwater is, hoe overlast ontstaat, hoe verantwoordelijkheden liggen en wat de samenwerking is tussen Hoogheemraadschap Rijnland en de gemeente Haarlem. 2.1. Onderzoeken in het Plan Stedelijk Water. In het Plan Stedelijk Water Haarlem is het grondwaterbeleid uitgewerkt, met daarin de hoofdinspanning: aanleg, vervanging en onderhoud van drainage, een lopende activiteit die meelift in de buurtgerichte beheeraanpak en losse onderhoudsprojecten van de gemeente.

In het Uitvoeringsprogramma Grondwater zijn onderzoeken opgenomen. Deze onderzoeken moeten tot acties leiden om te zorgen dat het grondwater op minder plekken overlast geeft.

Kenmerk: 2024/1938886

2/6

2024 1) Analyse van de grondwaterstanden van het meetnet in okt/nov 2023 met als uitkomst dat de streefwaarde in de openbare ruimte werd gehaald dus de drainage goed werkt. Klachten kwamen van bewoners/ondernemers particulier terrein (kelders en tuinen) of plantsoenen en dergelijke (zonder drainage). Het drainage-effect in de openbare ruimte reikt meestal niet tot aan of diep in die percelen. Er liggen meestal geen drainages op particulier terrein en kelders zijn niet waterdicht genoeg. 2) Praktijkproef gestart in een buurt met wateroverlast (en -onderlast) met o.a. als doel of de aanleg van particuliere drainages op het gemeentelijke drainage-infiltratie systeem kan worden vergemakkelijkt door samenwerking met en ondersteuning van de gemeente. Ook worden de voorwaarden bepaald; 3) Verbetering informatievoorziening en afhandeling meldingen via website en dagelijks beheerder, ook meer gericht op concrete oplossingen; 4) Verbetering grondwaterdata: a. Geautomatiseerd grondwatermeetnet (113 peilbuizen) dat het huidige meetnet vervangt (kwaliteitsverbetering data, van 2 x per maand en handgemeten naar per uur gemeten met dataloggers). Hiermee kunnen betere keuzes gemaakt worden waar wel en niet drainage nodig is. De doorrekeningen van het meetnet zullen per project uitgevoerd worden en als basis dienen voor de keuze of in het project wel of geen drainage wordt toegepast; b.

Geactualiseerd grondwatermodel op basis van klimaatscenario’s 2023; 5) De gemeente sluit aan bij het provinciale initiatief om grondwaterproblemen te gaan coördineren. In dit overleg zitten gemeenten, provincie, waterschappen en drinkwaterbedrijven bij elkaar om te kijken waar problemen zich voordoen en welke mogelijke oplossingen geboden kunnen worden, op korte en langere termijn. 2025 6) Regels opstellen voor aansluiten van private drainage op gemeentelijke drainage in het omgevingsplan, mede op basis van genoemde praktijkproef; 7) Invoering kwartaaloverleg met dagelijks beheerder Ciboor met als doel om acties uit te zetten en maatregelen te treffen o.b.v. kwartaalanalyses van de grondwatersituatie (via metingen, meldingen, prestatie drains), 8) Opstellen plan en aanbrengen sensoren t.b.v. monitoring werking drainage-infiltratiesystemen, op de 10 meest kritische locaties in inspectieputten t.a.v. grondwateroverlast/onderlast. Doelmatigheid van opschalen monitoring naar overige locaties beoordelen t.b.v. volgende planperiode.

Kenmerk: 2024/1938886

3/6

2.2. Wat is grondwater? In een stedelijk gebied als Haarlem stroomt regenwater voor het grootste gedeelte af via daken en straten naar de riolering en die voert het af naar het oppervlaktewater. Een klein deel infiltreert in de grond. Dan wordt het grondwater. Het stroomt heel langzaam (hooguit een paar meter per dag) omdat het tussen de grondkorrels door moet bewegen. Het kost de bodem dus tijd om al het regenwater te verwerken. Het stroomt ondergronds af naar drainageleidingen en naar het oppervlaktewater. Figuur 1 op de volgende pagina geeft hier een impressie van.

Figuur 1. Stroming van grondwater 2.3. Grondwateroverlast: Hoe komt het? Grote delen van Haarlem zijn van nature natte gebieden vanwege grondwater, vooral de relatief lagere delen van de stad aan de flanken van de duinen en langs oude strandwallen. Grondwater fluctueert jaarlijks. Met hogere grondwaterstanden in het najaar en de winter en lagere in het voorjaar en de zomer. Dat is afhankelijk van de plek en de aanwezigheid van slecht doorlatende bodemlagen (veen en klei) of goed doorlatende bodemlagen (zand). Zonder drainerende maatregelen zou de grondwaterstand te hoog zijn om ter plaatse goed te kunnen leven. Klimaatverandering heeft effect op het grondwater, doordat er meer neerslag valt in de winterperiode kan de grondwaterstand meer gaan stijgen, in de zomer kan het langduriger droog worden waardoor de grondwaterstand meer gaat dalen. 2.4. Wie is verantwoordelijk voor grondwater(overlast)? De gemeente is verantwoordelijk voor het beheer van het grondwater onder wegen en plantsoenen (openbare ruimte). Ze moet voorkomen dat er geen structureel nadelige gevolgen zijn door de grondwaterstand en moet maatregelen treffen als dat nodig is (inspanningsverplichting). Particuliere

Kenmerk: 2024/1938886

4/6

eigenaren zijn verantwoordelijk voor het beheer van het grondwater op eigen terrein. Voor grondwateroverlast op eigen terrein zijn zij zelf verantwoordelijk en moeten zelf maatregelen nemen voor eigen rekening. De belangrijkste maatregel daarbij is drainage, waardoor de grondwaterstand niet te hoog komt. In de praktijk heeft het vaak betrekking op kelders. 2.5. Wat doen Rijnland en de gemeente tegen grondwateroverlast? Grondwateroverlast wordt zo veel mogelijk voorkomen door het handhaven van de juiste peilen in het oppervlaktewater (o.a. sloten en vaarten) en die van het grondwater onder de wegen. Het Hoogheemraadschap van Rijnland beheert het oppervlaktewaterpeil in samenspraak met de gemeente. De gemeente beheert het grondwater van de openbare ruimte. De gemeente hanteert de norm dat de grondwaterstand beneden 0,7 m beneden maaiveld onder de as van de weg blijft. Dit niveau wordt aangehouden om te zorgen dat de openbare ruimte droog en stabiel blijft, maar bomen nog genoeg bij het grondwater kunnen met hun wortels. 10% van het jaar mag het daarboven komen, als het meer regent (zie ook figuur 2). De provincie heeft een coördinerende rol inzake grondwater.

0,2 m wegas

stoep

0,7 m

vloer kruipruimte

0,2 m 0,5 m 0,9 m 0,2 m

Streefwaarde maximale grondwaterstand polderpeil 0,5 m

Streefwaarde minimale grondwaterstand

Figuur 2. Streefwaarde maximale grondwaterstand beneden het straatpeil In sommige buurten ligt het grondwater zo diep dat geen maatregelen nodig zijn om die norm te halen, zoals bijvoorbeeld in het centrum. In de meeste buurten is dat niet zo en zijn drains nodig. Dat zijn doorlatende, geperforeerde kunststof pijpen in de bodem, waarin opvang en afvoer van overtollig grondwater plaatsvindt. Drains verminderen de fluctuatie en voorkomt te hoge grondwaterstanden. Momenteel ligt er bijna 300 km aan drainageleidingen in Haarlem. De werking van de gemeentelijke drainage onder particulier terrein is beperkt is en is daar ook niet voor bedoeld. Vaak is aanvullende drainage op particulier terrein nodig. Er loopt een praktijkproef om na te gaan of drainage van particuliere eigenaren kan worden aangesloten op gemeentelijke systemen en onder welke voorwaarden. De meeste kelders in Haarlem liggen onder het grondwaterniveau tot wel 3 meter diep en dus ook onder het gewenste maximale peil. Wanneer kelders lek zijn zal het grondwater daardoor naar binnen kunnen komen. Dat effect zal meer zijn als het langdurig regent.

Kenmerk: 2024/1938886

5/6

3. Consequenties De punten waaraan gewerkt wordt moeten er op korte termijn voor zorgen dat voor bewoners en bedrijven duidelijk wordt hoe de verantwoordelijkheden geregeld zijn, maar met name wat mogelijke oplossingen zijn. Daarnaast wil onze gemeente beter kunnen sturen op problemen door versneld meer duidelijkheid te krijgen over de effecten van langdurige en heftige regenbuien op de grondwaterniveaus. 4. Vervolg In het najaar van 2025 wordt nog een notitie gedeeld over de effecten van de in oktober 2023 gepubliceerde klimaatscenario’s van het KNMI op het Plan Stedelijk Water. 5. Bijlagen N.v.t.

Kenmerk: 2024/1938886

6/6