09 Bijlage 7 Drie modellen Rijnboutt
Tekst van het document
Bijlage: Drie modellenstudie
De drie modellenstudie
De opgave voor Centrum Schalkwijk fase 3 en verder is door Rijnboutt onderzocht door middel van een ontwerpend onderzoek met drie verschillende stedenbouwkundige modellen. Naast een vingeroefening in oplossingen voor alle functies die in het centrum moeten landen, is dit vooral een experiment geweest waarin is onderzocht wat op deze plek passend en gewenst is. Centrum Schalkwijk ligt in het hart van het stadsdeel Schalkwijk en zal verbinding willen zoeken met zijn omgeving. Tegelijkertijd bestaat het na-oorlogse stadsdeel uit allerlei verschillende buurten, waarvan velen in hun opzet uitgesproken zijn; wat betreft stedenbouw en architectuur zijn ze een kind van hun tijd. Centrum Schalkwijk zal zich hier, als nieuwe buurt, aan moeten relateren. Maar Centrum Schalkwijk is niet slechts een woonbuurt; het is een hart met een hoge dichtheid dat een centrummilieu én woonmilieu tegelijkertijd moet zijn. Het centrum kan zich aan zijn omgeving willen aansluiten, maar voor Schalkwijk is dit type stedenbouw nieuw. In zijn functie is Centrum Schalkwijk dan ook eerder een tweede centrum van de stad, naast de binnenstad van Haarlem.
Met de modellenstudie hebben verschillende partijen meegekeken zoals het gemeentelijke projectteam, verschillende beleidsafdelingen op het gebied van groen, verkeer, planeconomie, sociale veiligheid en duurzaamheid, en de eigenaren verenigd in een CVvE. De studie is voorgelegd en toegelicht aan de Adviescommissie Omgevingskwaliteit (AOK) en het college van Burgemeester en Wethouders. STIPO en DTNP hebben meegedacht over de voorzieningen- en winkelstructuur. Zo kwamen we tot gezamenlijke en breedgedragen conclusies.
Met deze vragen in het achterhoofd is door middel van de modellenstudie breder de discussie gevoerd over wat hier een passend antwoord is, en wat voor centrumgebied we hier gezamenlijk willen ontwikkelen. Door te kijken naar verschillende bebouwingstypologieën, stedelijke structuren en functie-indelingen is zo het gesprek geopend over hoe op deze plek het beste centrummilieu én woonmilieu ontstaat.
Centrum Schalkwijk | Masterplan | Bijlage: Drie modellenstudie
2
Kenmerken van de drie modellen Model 1
Model 2
Model 3
Stedenbouwkundige typologie Gebouwen staan naast elkaar en zijn per pand georganiseerd
Gesloten samengestelde bouwblokken met opgetilde binnentuinen
Samengestelde bouwblokken met ook kleinere volumes en wonen op maaiveld
Een winkelrondje
Een centraal winkelplein
Een winkel-T
Parkeren in parkeergebouwen, opgenomen in de pandenstructuur
Parkeren meerlaags in de 'buik' van de gesloten bouwblokken, omzoomd door woningen
Parkeren ondergronds
Winkelstructuur
Parkeeroplossing
Centrum Schalkwijk | Masterplan | Bijlage: Drie modellenstudie
3
Model 1 Model 1 gaat uit van een centrumstructuur bestaande uit losse panden naast elkaar. Dit is een stedenbouwkundige typologie die vreemd is aan Schalkwijk, maar historisch gezien eigen is aan centrumgebieden. Bovendien geeft dit een antwoord op de vraag hoe om te gaan met versnipperd eigendom; de panden zouden in theorie los gefaseerd ontwikkeld kunnen worden. De lange lijnen vanuit de omgeving zijn de basis voor een serie oversteken en entreegebieden die zich verdraaien tot een compact winkelrondje dat alle routes met elkaar verbindt. In het stratenpatroon zitten lichte hoekverdraaiingen, zodat doorzichten ontstaan naar pleinen en plekken. Zo ontstaat een ruimtelijke kwaliteit op ooghoogte vergelijkbaar met historische centrumgebieden, zoals de binnenstad van Haarlem. Parkeren gebeurt in losse parkeergebouwen, die over tijd vervangen kunnen worden.
Centrum Schalkwijk | Masterplan | Bijlage: Drie modellenstudie
4
Model 2 Model 2 is een eenvoudiger model met een bebouwingstypologie van gesloten bouwblokken bestaande uit een plint, een ‘stadslaag’ van zes lagen met een setback en torens. Parkeren gebeurt in de buik van de gebouwen, op de 1e en 2e verdieping, een collectieve daktuin ligt dus verhoogd. Omdat dit model vrij rigide is en behoefte heeft aan een centrale plek, is hier gekeken naar een winkelplein, gedimensioneerd naar het Brusselplein in Leidsche Rijn. Hier liggen vrijwel alle winkels aan, ook dubbellaags, met een centrale versmarkt. Omdat het model zo goed past op de huidige eigendomssituatie zou het mogelijk zijn delen van het huidige Schalkwijk te bewaren en als bijzonder architectonische element de rigiditeit van het plan te laten doorbreken. Het dak van de versmarkt is hier gebaseerd op het behouden van een deel van de kap.
Centrum Schalkwijk | Masterplan | Bijlage: Drie modellenstudie
5
Model 3 Model 3 is ontworpen op het samenbrengen van de voorzieningenfuncties met een prettig groen, deels grondgebonden, woonmilieu dat goed past in Schalkwijk. Parkeren gebeurt ondergronds. Hierdoor is er meer lucht in het programma is er ontstaat de mogelijkheid voor wonen op maaiveld in de luwere gedeeltes van het plan. Model 3 speelt met verschillende inrichtingen van de openbare ruimte, een rijke gradatie van sferen tussen rust en reuring. Centraal ligt een compacte ‘winkel-T’ met een centraal kleiner plein, geïnspireerd op het Hendrikhof in Tilburg. De bouwbloktypologie bestaat uit samengestelde bouwblokken met een collectieve daktuin op +1, waartegen het bijzondere programma in autonome gebouwen staat.
Centrum Schalkwijk | Masterplan | Bijlage: Drie modellenstudie
6
Maquettes
Model 1
Model 2
Centrum Schalkwijk | Masterplan | Bijlage: Drie modellenstudie
Model 3
7
Ruimtelijke beoordeling (beknopt)
De modellen zijn beoordeeld op ruimtelijke en stedenbouwkundige kwaliteit, waarbij de aansluiting met de omgeving (verbonden), het maken van een robuuste centrumstructuur (veerkrachtig), ruimte voor diverse ontmoetingen en activiteiten in de openbare ruimte (vriendelijk) en de beleving op ooghoogte (verrassend) centraal zijn gezet. Daarnaast zijn de modellen onderzocht op het inpassen van het programma, financiele haalbaarheid en de kwaliteit van de bezonning en het windklimaat. Hieronder is een beknopte omschrijving te vinden van de bevindingen. Model 1 Op ooghoogte is model 1 absoluut het interessantst van de drie. In het 3D-model en de maquette is te zien dat er steeds interessante doorzichten ontstaan, en het verleidelijk is van plek naar plek te lopen. Gevels van winkels en bijzondere oriëntatiepunten zijn vanuit verschillende routes goed in het zicht. Er is een grote diversiteit aan plekken met een zeker intimiteit. Wel ontstaat door het parkeren bovengronds een dichtheid die knelt met licht en zoninval, en wonen op maaiveld vrijwel onmogelijk maakt.
Hierin zijn veel functies goed op te lossen en is ook ruimte voor groen. Tegelijkertijd maakt de schaal en orthogonaliteit van het plan de beleving op ooghoogte uniform en saai. Alhoewel in het model is geprobeerd de lange straten op te breken zodat je niet het plan ‘uitkijkt’, is dit niet overal mogelijk. Er zijn, behalve de stukken kap die de structuur doorbreken, weinig verrassingen. De grote bouwblokken maken het makkelijk de plint goed in te delen en te vullen, maar op de hogere verdiepingen zorgt het parkeren in de buik van het gebouw voor veel afzoomprogramma. Kantoren en woningen zijn ondiep en hebben geen goede en flexibele gebouwvorm. Door de hoge daktuinen verliest de straat het contact met het dakgroen. Het ontwerp kent een groot contrast tussen private en publieke ruimte en heeft de minste variëteit in verschillende plekken.
Door het organiseren van de ontwikkeling middels losse panden verdwijnen alle voordelen van collectiviteit; zoals flexibiliteit in de inrichting van de plint en het maken van gemeenschappelijke daktuinen. Een gemiste kans!
Model 3 Het volledig ondergronds parkeren is financiëel niet haalbaar. Desalniettemin schemeren in model 3 interessante kwaliteiten door. De woonhofjes met wonen op maaiveld in de luwte van het winkelen en de deels zichtbare daktuinen geven een grotere diversiteit in de beleving van de openbare ruimte. In winkelstructuur is dit model met een compacte structuur en een middelgroot centraal plein met Versmarkt, het meest veelbelovend.
Model 2 De grote bouwblokken met een stedelijke laag van model 2 vragen overal om hetzelfde straattype, een straatprofiel van ongeveer 15 meter breed.
Beoordeling wind en zon Alle modellen zijn getest op microklimaat. De windstudies laten zien dat het in het binnengebied overal goed gaat. De voornaamste uitdaging ligt
Centrum Schalkwijk | Masterplan | Bijlage: Drie modellenstudie
in de straten vanuit de Europaweg richting het middengebied; te brede openingen laten teveel wind door. Ook zijn dit geen hoeken voor verblijfsplekken of een terras. In de straten waar enige windhinder niet te vermijden is kunnen entrees iets verdiept of met een luifel worden ingepast. In de zonstudie wordt duidelijk dat bezonning spannend is. Het helpt om de pleinen iets te vergroten ten opzichte van de voorbeelden uit model 1, en deze vooral in de noord-zuidrichting te leggen.
8
Van drie modellen naar een ontwerp
In het ontwerp van Centrum Schalkwijk is gekozen de lange lijnen vanuit omliggende wijken én het bijzondere programma rondom sociaalmaatschappelijke functies, cultuur, sport en wijkvoorzieningen als uitgangspunt te nemen. Centrum Schalkwijk kent een stedenbouwkundige opzet passend bij een centrumgebied én een woonmilieu, en wordt een hart van stadsdeel Schalkwijk door het -daarin- verbinden van routes, voorzieningen en verschillende doelgroepen. Het voorkeursmodel is voornamelijk gebaseerd op de lange lijnen en het compacte rondje van model 1 en de diversiteit in openbare ruimte van model 3. Uit model 2 zijn de verrassende elementen die de structuur mogen breken uitgangspunt geweest voor de beeldkwaliteit van de bijzondere gebouwen; 'de experimentele stad'.
Centrum Schalkwijk | Masterplan | Bijlage: Drie modellenstudie
9
Van drie modellen naar een ontwerp Uit model 1 nemen we mee: • Entreegebieden in het verlengde van de omliggende routes, de 'lange lijnen'. • Een stratenpatroon dat doorzichten en perspectieven biedt door o.a. hoekverdraaiingen, en samenkomt in een compact en kleinschaliger binnengebied.
Uit model 2 nemen we mee: • Experimentele / afwijkende delen met een herkenbare identiteit rondom het bijzondere programma.
Uit model 3 nemen we mee: • Een diverse openbare ruimte met winkels, voorzieningen en wonen op maaiveld. • De compacte ‘winkel-T’ met centraal pleintje. • Samengestelde bouwblokken met een zichtbare collectieve daktuin.
1. Hoekverdraaiing Europaweg
2. Publiek programma als oriëntatie
3. Hiërarchie in de openbare ruimte
De schuine lijn van de Europaweg (geel) wordt in het plan opgepakt, doorgezet en tegen de bestaande noord-zuid structuur van fase 1 en 2 (grijs) gezet. Deze hoekverdraaiing verankert het plan in zijn omgeving en creëert tegelijkertijd interessante perspectieven op ooghoogte. De twee richtingen kruisen elkaar op de belangrijkste plekken in het gebied en vormen daar op een natuurlijke manier een bijzondere plek. De aanlooproutes vanuit de wijken komen via het centrale rondje op een ongedwongen manier bij elkaar.
Op cruciale ‘momenten’ in het plan, op zichtlijnen en hoofdroutes, liggen bijzondere gebouwen met publiek programma. Dit zijn de identiteitsdragers van Schalkwijk, al van veraf zichtbaar vanuit de wijken. Ze geven kleur en betekenis aan de plekken en pleinen en werken als oriëntatiepunten in het gebied. Deze gebouwen kennen een afwijkende architectuur (zie ook: beeldkwaliteit).
De (openbare) ruimtes organiseren zich in een hiërarchie van schaalniveaus. Waar de randen een grootstedelijke maat kennen en onderdeel uitmaken van stedelijke verbindingen, liggen in het binnengebied straten en pleinen op een middenschaal; een centrumgebied waar het prettig wandelen en winkelen is. Een derde structuur van woonstraten, woonhoven en daktuinen is nog fijnmaziger en maakt het geheel doorwaadbaar.
Centrum Schalkwijk | Masterplan | Bijlage: Drie modellenstudie
10