02-02 inspreekbijdrage Initiatiefgroep Stadspark Koepelkathedraal

Vergadering Commissie Beheer inzake Voorlopig Ontwerp Bisschop Bottemanneplein d.d. 2 februari 2023

Marisa Beretta/Initiatiefgroep Stadspark Koepelkathedraal. (3 minuten versie) ‘Van droom naar Deceptie' - Nieuwe Democratie In 2016 hadden wij als bewoners een droom Het omtoveren van de verschillende versteende eilandjes rondom de kathedraal naar een groene oase waar ruimte is voor ontmoeting door Haarlemmers en het landen van toeristen buiten het centrum’ steeds minder overbleef. Het is heel fijn dat er groen bij komt in onze directe omgeving, maar de manier waarop de eerste groene vergezichten zijn verwaterd tot een wadi voor de deur van de kathedraal en een onaantrekkelijke ontmoetingsplaats binnen de grenzen van het hofje met daarbij de afspraak gemeente en bisdom tot behoud van parkeerplaatsen op het Emmaplein geeft geen aanleiding tot blijdschap bij omwonenden. Dit alles geeft geen blijk van een visie op een waardevolle invulling van de openbare ruimte. Naar aanleiding van de in 2019 Hosper opgestelde ontwerpschets in 2019 en het collegebesluit bij het Bottemanneplein te beginnen is oktober 2020 om advies gevraagd bij de Rijksbouwmeester en is het een document door het atelier opgezet waar het volgende citaat uit komt.

Ben Kuipers Atelier Rijksbouwmeester 19 oktober 2020 Inrichting omgeving Bavokathedraal Haarlem, Verkenning planontwikkeling. (hele document bijgesloten) ZOEKRICHTING OPTIMALISATIE Welke optimalisatie zou doorgevoerd kunnen worden om binnen het gekozen uitgangspunt van een ’doorwaadbaar groen landschap’ _rondom de kathedraal tegemoet te komen aan de wensen van buurtbewoners en plebanie en om de beperkingen van de schets op te lossen cq potenties optimaal te benutten. Als aanzet tot antwoord op deze vraag zijn een aantal aanbevelingen opgesteld.

1. Focus op transformatie Emmaplein naar Emmapark

Het gedeelte bij het Emmapark heeft de beste uitgangspunten voor een geslaagd stadspark: - Gelegen op de route van en naar de binnenstad / Haarlem zuid als entreegebied - Voorzien van aantrekkelijke bebouwingswanden van woningen (qua maat en

architectuur) - Gunstig gelegen op de zon en in de luwte. - Perfect uitgangspunt voor publieksvoorzieningen en terras aan zuidzijde van de kathedraal. - Direct uitloop- en verblijfsgebied voor aanwonenden.

Consequentie is dat de omvang van het parkeren in dit gebied fors moet worden terug teruggebracht. En dat de boombeplanting losser kan worden gemaakt. 2. Hoofdentree-plein Door aansluiting van de entree op het vernieuwde Emmaplein (Emmapark) krijgt de hoofdentree meer allure, vindbaarheid en vanzelfsprekendheid.

3. Voorportaal Het parkgedeelte aan de noordzijde fungeert vooral als groen voorportaal waarmee de groene inbedding en het zicht op de kathedraal wordt vormgegeven. Dit wordt de belangrijkste benaderingswijze per auto. Parkeerplaatsen worden hier aangebracht, ingebed in groen. Met een vurig pleidooi om de omvang van de parkeervoorziening niet groter te maken dan strikt noodzakelijk is. In deze tijd is het heel gebruikelijk om te verwachten dat je op enige afstand parkeert uit respect voor de kwaliteit van het monument dat hij bezoekt. Tot 25 jaar geleden kon je nog parkeren op de Markt van Delft. Dat kun je je nu niet meer voorstellen. Bezoeker zijn graag bereid een stukje te lopen om te kunnen genieten van de monumentale ruimte. (En een extra impuls om te gaan fietsen is ook niet verkeerd). Om luwte te creëren kan op ooghoogte een groene afscherming (haag) worden geplaatst, die het zicht op geparkeerde auto’s ontneemt maar het zicht op de Kathedraal niet belemmert. 4. Kerktuin Met welke invulling kan een brug worden geslagen tussen de monumentale kathedraal en de woonhuisjes met tuinen? Wellicht door gebruik te maken van het meer formele vocabulaire van een kloosterhof.

Ik neem u mee ad hand van verschillende documenten hoe het plan verwaterde tot het plan dat er nu ligt met als onderliggende vraag hoe de opeenvolgende ontwerpers niet meenamen wat in het voorgaande onderzoek was onderzocht en waarom bewoners niet zijn meegenomen in het huidige plan en het bisdom wel. De omwonenden zijn de oorspronkelijke initiatiefnemers. Alle documenten zijn in zijn geheel terug te vinden op de website van de initiatiefgroep

http://www.stadsparkkoepelkathedraal.nl 2007 Invoering vergunning parkeren, boekje met dromen van bewoners mogelijkheden 2016 Oprichting Initiatiefgroep, brief aan de raad, in de visie van Springer 2017 ‘Naar een Stadspark rond de Bavo’ Uitgangspunten voor een groene omgeving met een vleugje Springer’ Onderzoek, Maaike Sillmann, Wim Eggenkamp en Marisa Beretta naar voorwaarden en kansen Hierin staat een uitgebreid parkeeronderzoek. “Betaald parkeren terugbrengen tot 20-25 plaatsen, hoogst noodzakelijke” “Gevaarlijke situatie Leidsevaart/Emmaplein oplossen” 2018 Voorstel Initiatiefgroep wordt burgerinitiatief. Gemeente vraagt om uitbreiding initiatiefgroep Start Ontwerpschets Hosper, moeilijk proces veel tegenstrijdige belangen. Uitkomst Basis ok, bisdom wil parkeerplekken op eigen terrein behouden, Emmaplein ziet weinig parkeerplekken verdwijnen. (enquete; op infoavond geeft de helft van 66 bewoners aan dat er of weinig parkeerplekken verdwijnen, of dat er weinig groen bijkomt op het Emmaplein. Emmaplein ziet doorgaande weg in ventweg, 4 rijen parkeren voor de deur met wegen. Puntje bij paaltje wil het Bisdom het hek niet weg. In het coalitieakkoord staat expliciet vergroening Emmaplein genoemd, ook wordt het Emmaplein door partijen in hun verkiezingsbeloftes genoemd. 2019 Aangenomen door college als project Gefaseerde invoering; starten Bottemanneplein.

Initiatiefgroep teleurgesteld, maar er komt groen, dat is wat.

2020 Er is een buskeerlus ingetekend op het Emmaplein. Enquete uitkomst plaats buskeerlus, ECL, Reden waarom de Westergracht niet werd onderzocht ; zichtlijnen van de kathedraal een belemmering voor deze locatie. Initiatiefgroep vermoed inmenging Bisdom zonder initiatiefgroep mee te nemen. Nieuwe projectleider ziet gevaar ECL en onderzoekt toch Westergracht. 2022 Westergracht aangewezen als plek touringcars. 2023 Het plan Bottemanneplein wordt als volgt gecommuniceerd door de gemeente 'Plan vanuit de buurt Het nieuwe Voorlopig Ontwerp hebben we samen met omwonenden gemaakt. De buurt werkt al sinds 2019 aan plannen om de omgeving rond de KoepelKathedraal te vergroenen.'

Terwijl wat wij al die tijd vermoeden wordt bevestigd in het collegebesluit Dd 23-01-2023 Punt 5.1 Het bisdom heeft aangegeven geen bezwaar te hebben tegen de herinrichting zolang het aantal parkeerplekken voor kerkelijke bijeenkomsten minimaal op het huidig aantal behouden blijft. In het nieuwe voorlopige ontwerp van het Bisschop Bottemanneplein worden alle parkeerplekken aan het Emmaplein behouden. Na overleg met het bisdom komen er twee invalidenplekken naast de hoofdingang.

Inrichting omgeving Bavokathedraal, Haarlem Verkenning planontwikkeling

mm

Ben Kuipers, Atelier Rijksbouwmeester 19 oktober 2020

DE VRAAGSTELLING

DE KERN VAN DE OPGAVE

In 2017 is vanuit een burgerinitiatief het plan opgevat om de onsamenhangende gronden rond de Koepelkathedraal om te vormen tot een stadspark.

De ligging van de Bavo kathedraal in het stedelijk weefsel van Haarlem is uitermate moeizaam. Van zo’n important bouwwerk verwacht je dat deze van verre zichtbaar en makkelijk en op aan aangename manier te bereiken is. Dit alles is niet aan de orde. Ondanks zijn imposant formaat is het bouwwerk nauwelijks zichtbaar. De witte pijlen geven de twee zichtlijnen weer hoe de kerk vanuit de stad - potentieel - nog het best beleefbaar is. We kijken dan wel naar de achterzijde (het koor) van de kerk.

In de ‘Verkenning Stadspark Koepelkathedraal’ van de Initiatiefgroep Stadspark Koepelkathedraal wordt de kathedraal met zijn omgeving benoemd als een markante plek in Haarlem Zuidwest, waar het een belangrijke schakel is in de stadsstructuur. De verkenning start met een vijftal denkrichtingen waarmee wordt onderzocht hoe de wisselwerking van de koepelkathedraal met omliggende buurten vorm kan krijgen. Na bespreking van de resultaten in de stad zijn aandachtspunten opgesteld en is een verkennende schets gemaakt. Het belangrijkste uitgangspunt dat voor de schets is ingezet is het creëren van eenheid en samenhang in de omgeving rondom de kerk. Als middel is gekozen voor een landchap van gras, bomen en paden rondom de kerk vergelijkbaar met een ‘common’ zoals rond veel Engelse kaerekn en kathedralen toegepast is. De reacties op de verkennende schets zijn nog niet onverdeeld positief. Zop hebben de bewoners van het Emmaplein te vkennen gegegven teleurgesteld en ontevrden te zijn over het parkeerterrein voor hun voordeur. Terwijl de Plebanie te kennen heeft gegeven over meer parkeerfaciliteiten te willen beschikken om een goed exploitatie en gebruik van de kathdraal mopgelijk te maken. Deze signalen waren aanleiding om het Atelier Rijksbouwmeester te vragen mee te denken en te adviseren over deze opgaven. Waar deze notitie het gevolg van is.

De bereikbaarheid voor de automobilist (rode onderbroken lijn) is door de ligging aan de Leidsevaart en de Westergracht goed. Tegelijkertijd zorgt de ligging aan deze drukke wegen dat de route naar de kerk voor wandelaars en fietsers minder aantrekkelijk is. De gele lijn geeft weer hoe de kerk via de Emmabrug en het Emmaplein aansluit op het stedelijke weefsel van de binnenstad en de stedelijke zuidelijke rand daarvan. De oriëntatie van de architectonisch indrukwekkende entreepartij aan wat als de achterzijde wordt ervaren op een plantsoen omringd door achtertuinen van kleine woningcorporatiewoningen komt de beleving en vindbaarheid evenmin ten goede. Gesteld kan worden dat ruimtelijke betekenis van de Koepelkathedraal door zijn ligging en moeizame inbedding in het stedelijk weesfel wordt gemarginaliseerd. De vraag is of - en op welke wijze – dit met een inrichting van de directe omgeving van de kathedraal kan worden verbeterd.

2

1 3

PLANANALYSE De schets kan worden ontleed in een drietal deelgebieden met een eigen karakter. 1. Common Basis van de schets is een continue doorwaadbare groene ruimte van groene (gras)eilanden bomen, dat als het ware een presenteerblad vormt voor de kathedraal. Deze inrichting voorziet de kathedraal van een neutrale groene ruimte waardoor samenhang - en met de juiste plaatsing van bomen – zicht op de kathedraal ontstaat. Aan de zijde van de Leidsevaart ontbreekt echter de ruimte om dit concept ten volle beleefbaar te maken. Tussen de autoweg en de (achterzijde van) de kerk ontbreekt de ruimte voor een overtuigende groene ruimte. Het meest aantrekkelijke verblijfsklimaat zal zich bevinden aan de zuidzijde van de kerk, op de zon gelegen en in de luwte van wind en verkeer. De iedeale plek ook voor een publieks(horeca)functie. Hjet verblijfsklimaat in de noordoosthoek – waar het groengebied een forse maat heeft, zal door de ligging in de wind, in de schaduw van de kathedraal en direct naast het drukke autoverkeer minbder aantrekkelijk zijn. Hierdoor zal dit gebied vooral een functie hebben als groen decor en als doorgangsgebied. Door de inbedding in het groen komt bij de hoofdentree de nadruk te liggen op de darsrichting van de porte cochère. De hoofdas van de kerk loopt uit op een omsloten buurttuin.

1. Buurttuin Aansluitend op de achtertuinen en erfpaden van de kleine corporatiewoningen vormt de buurttuin een voortzetting van de doorwaadbare groene ruimte, waarbij het neutrale gras is vervangen door tuintjes. Met deze invulling kan als een verzoening worden gezien tussen schaal en sfeer van de monumentale kathedraal en de privésfeer van de kleine woningen. De aansluiting op de hoofdas van de kathedraal lijkt echtre nog niet helemaal in balans. 2. Emmaplein Het Emmaplein bouwt voort op de huidige inrichting met amberbomen en het gebruik als parkeerterrein. Weliswaar een pragmatische invulling. Echter mety als consequenties dat de belangrijke entree vanuit de stad via de Emmabrug wordt gedomineerd door geparkeerde auto’s en dat bewoners van het Emmaplein en de achtergelegen woonbuurt van hetv stadspark worden gescheiden door een parkeerterrein.

3

4 2 1

ZOEKRICHTING OPTIMALISATIE Wellke optimalsiatie zouden doorgevoerd kunnen worden om binnen het gekozen uitgangspunt van een ’doorwaadbaar groen landschap’ rondom de kathedraal tegemoet te komen aan de wensen van buurtbewoners en plebanie en om de beperkingen van de schets op te lossen cq potenties optimaal te benutten. Als aanzet tot antwoord op deze vraag zijn een aantal aanbevuilingen opgesteld. 1. Focus op transformatie Emmaplein naar Emmapark Het gedeelte bij het Emmapark heeft de beste uitgangspunten voor een geslaagd stadspark: -

Gelegen op de route van en naar de binnenstad / Haarlem zuid als entreegebied Voorzien van aantrekkelijke bebouwingswanden van woningen (qua maat en architectuur) Gunstig gelegen op de zon en in de luwte. Perfect uitgangspunt voor publieksvoorzieningen en terras aan zuidzijde van de kathedraal. Direct uitloop- en verblijfsgebied voor aanwonenden.

Consequentie is dat de omvang van het parkeren in dit gebied fors moet worden terug terug gebracht. En dat de boombeplanting losser kan worden gemaakt. 2. Hoofdentree-plein Door aansluiting van de entree op het vernieuwde Emmaplein (Emmapark) krijgt de hoofdentree meer allure, vindbaarheid en vanzelfsprekendheid.

3. Voorportaal Het parkgedeelte aan de noordzijde fungeert vooral als groen voorportaal waarmee de groene inbedding en het zicht op de kathedraal wordt vorm gegeven. Dit wordt de belangrijkste benaderingswijze per auto. Parkeerplaatsen worden hier aangebracht, ingebed in groen. Met een vurig pleidooi om de omvang van de parkeervoorziening niet groter te maken dan strikt noodzakelijk is. In deze tijd is het heel gebruikelijk om te verwachten dat je op enige afstand parkeert uit respect voor de kwaliteit van het monument dat hje bezoekt. Tot 25 jaar geleden kon je nog parkeren op de Markt van Delft. Dat kun je je nu niet meer voorstellen. Bezoeker zijn graag bereid een stukje te lopen om te kunnen genieten van de monumentale ruimte. (En een extra impuls om te gaan fietsen is ook niet verkeerd). Om luwte te creeren kan op ooghoogte een groene afscherming (haag) worden geplaatst, die het zicht op geparkeerde auto’s omnteemt maar het zicht op de Kathedraal niet belemmert. 4. Kerktuin Met welke invulling kan een brug worden geslagen tussen de monumentale kathedraal en de woonhuisjes met tuinen? Wellicht door gebruik te maken van het meer formele vocabulaire van een kloosterhof?

De uitgangssituatie voor een Emmapark met verblijfskwaliteit dat aansluit op een aantrekkelijke en vindbare hoofdentree.

Geen verblijfskwaliteit. Parkeren kan hier worden ingepast met auto entree. Met respect voor het verzetsmonument.

Te hoge populieren ontnemen het zicht op de kathedraal.

TOT SLOT Deze analyse en aanbevelingen pretenderen niet compleet en zaligmakend te zijn, om in katholieke termen te blijven. Gepoogd is de vinger op de zere plek te kunnen leggen wat de bezwaren betreft en om een zoekrichting mee te geven die mogelijk een uitweg biedt om binnen de ontwikkelde denkrichtingen voor het Stadspark Koepelkathedraal tot een optimale en realiseerbare nieuwe werkelijkheid te komen.

Een plek voor een tuin die de brug vormt tussen buurt en kathedraal. Ben Kuipers landschapsarchitect 19 oktober 2020

lockdown april 2020

Rijksvastgoedbedrijf

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

> Retouradres

Postbus 20592 2500 EZ Den Haag

Aan belangstellenden

Rijksvastgoedbedrijf Korte Voorhout 7 Postbus 20592 2500 EZ Den Haag

Datum

17 januari 2018

Betreft

Kathedrale basiliek Sint Bavo te Haarlem

Nu de restauratie van de Haarlemse kathedraal nagenoeg gereed gekomen is, kan geconcludeerd worden, dat hier een uitzonderlijke prestatie is verricht. Het oorspronkelijke uitgangspunt van architect Joseph Cuypers om het gebouw als een Gesamtkunstwerk te beschouwen is ook de basis geweest voor deze restauratie met toevoegingen van uitzonderlijk hoog niveau, zoals de glas-inloodramen van Jan Dibbets en het glasmozaïek van Gijs Frieling. Waardering verdient tevens het wetenschappelijk onderzoek, dat in samenhang met de restauratie is verricht en nieuwe inzichten naar voren bracht. Deze hebben aan de restauratie een extra dimensie gegeven, zoals de verloren gegane buitenschilderingen op de traptorens en in de topgevels van het noorder- en zuidertransept. In het interieur werden de blauwe voegen in hoogkoor en transepten teruggebracht, die schakeringen van brokaat in de bruidsmantel beogen weer te geven. Tevens werd de Jugendstil-schildering op de kas van het transeptorgel na 100 jaar aangebracht, evenals de tekst van het Te Deum in de daarvoor bestemde band onder de hoogste ramen van de kerk. Nu ook het museum voor het publiek toegankelijk is geworden en hopelijk in de komende jaren kan worden uitgebreid en nu de basiliek zich naast de eredienst openstelt voor meer culturele activiteiten, heeft Haarlem een nieuwe topattractie in huis van nationale dan wel internationale allure.

Dat wordt nog eens verstrekt door de prachtige verlichting, die in het interieur van de kerk is aangebracht, waardoor niet alleen de architectuur, maar ook de vele kunstschatten van hoog niveau beter tot hun recht komen. Daarmee behoort de kerk tot de top van de grote kerkgebouwen, die in de periode 1850-1950 zijn gebouwd. De kerk ligt wat excentrisch ten opzichte van de binnenstad. Aan de gemeente de taak om de kerk meer te integreren in het stedelijk weefsel van de stad. Het onlangs gedane voorstel om een stadpark rond de kerk aan te leggen zou een grote stap in de goede richting zijn. Nu is de kathedraal 's zomers vanaf de binnenstad nauwelijks zichtbaar. En de gronden rond de kathedraal zijn een rommelig geheel. Tamelijk makkelijk is daar een prachtige eenheid van te maken, waar de bewoners van de omliggende groenarme wijken kunnen recreëren.

Pagina 1 van 2

Rijksvastgoedbedrijf

Datum 17 januari

2018

Denk aan de Engelse kathedralen met de grasvelden rondom, waarop 's zomers volop gepicknickt wordt. Op toeristisch gebied kan de kerk na deze restauratie veel meer uitgebuit worden. Zij heeft in zich een grote publiekstrekker te worden, waaromheen het heerlijk vertoeven kan zijn. Wat zou het mooi zijn, als binnen een paar jaar de twee koepels van Haarlem de gevangenis en deze kerk - twee belangrijke publieksmagneten zijn geworden rond het eigenlijke centrum. Dat zou een enorme kwaliteitstoevoeging voor de stad betekenen.

Rijksbouwmeester

., ,.:

.,

- , I

\~.~-' '\'j ~ -

\' -,

,

"

Pagina 2 van 2