zienswijze 6
Tekst van het document
bouwing en het landschap van Haaksbergen.
\
X Bohcherbeek
Een glooiende basis Haaksbergen ligt aan de rand van hel OoslNederlands plateau, een licht glooiende hoogte, ontstaan in de laatste ijstijd. In de ondergrond
liggen ondoorlatende lagen van keileem en grondmorene. Op de plaatsen waar geen beken afstroomden, stagneerde daardoor het water
Flutlersbeek
\
\
op liet plateau en eeuwen
ontstonden in de loop van uitgeslrekte venen, waarvan het Wilte-
veen, Buurserveen en
Haaksbergerveen slechts
restanten zijn.
\
Vanal het plateau stromen beken, ongeveer parallel aan elkaar in noordweslelijke richting, die uitmonden in de Regge. Dit lager gelegen gebied met de beekdalen, kenmerkt zich door dekzandruggen, afgewisseld met dalvormige laagten. Het hoogteverschil tussen het plateau en de zandgronden het noordwesten van de gemeente bedraagt ongeveer 18 meter.
Beken (zie afbeelding Huidige beeklopen) De Buurser beek is de belangrijkste beek in Haaksbergen. Aan weerzijden liggen de oudsten erven van de buurtschappen Buurse,
Haaksber De beek liep vroeger dwars door hel dorp, maar is rond 1400 omgelegd gen en Honesch.
om
de aansluiting op de Schipbeek en daarmee Huidige beeklopen
10
11
ER EN sLSNEN
*
(geanonimiseerd)
de scheepvaartverbinding met Deventer verbeteren. Met kleine scheepjes
te
(‘potter’), die
weinig diepgang hadden, werden goederen als houtskool
en
potaarde uit Haakbergen en Mun-
combinatie
werden boomstammen in vlotten
de beken
over
de beek
na de napoleontische tijd, werden de landwegen verbeterd en nam
lopen van het zuidoos-
het noordwesten.
Zij liggen vrijwel parallel tussen de zandruggen. In dit landschap ontstonden gemengde boerenbedrijven met een ten naar
sterland naar Deventer vervoerd. Daarnaast
vervoerd. Begin 19e eeuw,
van
akkerbouw
veeteelt. Langs
en
lagen hooilanden, weidegronden en werd vlas geteeld. Door kanalisatie van de beek zelf en de mogelijkheid tot
peilbeheersing,
de scheepvaart op de Buurserbeek flink af. De
zijn de beekdalen vaak niet meer als zodanig
scheepvaartverbinding is tot in de negentiende
herkenbaar.
eeuw
in stand gebleven.
serbeek
populair als
zwemwater).
12
Ook de andere beken
Daarna werd de Buur-
recreatiegebied (oevers en
Doordat de beken zijn gekanaliseerd, omgelegd en
in de bebouwde kom zelfs
gedeeltelijk onder
Gcomorfologische kaart
de grond verdwenen zijn, is er een aanlal waterproblemen ontstaan als verdroging, omverstromingsstisico’s en vervuiling. Landbouw en landschap In Haaksbergen zijn op de plaats van de wijk Hassinkbrink sporen gevonden uit de middensteentijd (8800 - 4900 v. Chr. ). De mensen die toen leefden waren jagers en verzamelaars. Ze trokken in kleine groepen en leefden van de natuur. Ze vestigden zich tijdelijk op plekken die hoog genoeg lagen om droog te blijven en waar drinkwater in de buurt was. De zandrug
bij Haaksbergen was een van die plekken.
van
Later vestigden de mensen zich definitief en begonnen hun eigen voedsel te produceren. De
te regelen. Haaksbergen kende onder meer de
landbouwmethoden werden steeds beter, waar door de bevolking toe nam. Langs de beken ontstonden nederzettingen met landbouwgron den op de hoger gelegen plekken. Hooilanden en weidegronden lagen op de nattere gronden langs de beken. Rond 1300 ontstonden in de parochie Hockesberghe marke-organisaties. Ze werden opgericht door groepen boeren, die rond de in cultuur gebrachte essen en kampen woonden. Ze waren bedoeld om het gebruik
de nog niet ontgonnen ‘woeste gronden
volgende marken: Langelo, Brammelo, Eppenzolder, Stepelo, Holthuizen en Boekelo. Rechten en van
plichten werden afgesproken over hel kiezen het bestuur, stemrecht, sprokkelen en hak
ken van hout, gebruik van heide, turf steken, aanplanten van jonge bomen, verzamelen van eikels, veedrift, het houden van schapen, varkens, ganzen en bijen. Later behoorden ook hel onderhoud van de wegen, waterlopen en veedrinkplaatsen tol de marke. Het landbouw systeem was onlosmakelijk verbonden met
13
Haaksbergen, richting hel noordoosten, met hierboven de beslaande bedrijventerreinen de Greune en Stepelo, de locatie van het geplande bedrijventerrein Stepelvcld en de spoorlijn (rechts)
hel gebruik van de woesle gronden. Door het houden van schapen ontstonden er routes naar de heide, de schaapsdrlften, die nu nog her kenbaar zijn in het radiale wegenpatroon van het dorp. En door hel gebruik van de potstal en het uitrijden van de polslalmesl op de akkers, kwamen deze in de loop van de eeuwen steeds hoger te liggen (essen en kampen). Een deel van de grenzen van de vroegere marken is nog terug te vinden door de grenspalen/markepalen
hel kindschap. Hel landschap zelf is herkenbaar door de restanten van houtwallen, gerielbosjes, de wegen die de topografie volgen en verspreid liggende groepjes hoeven.
zij kunstmest en bevloeiing werden de open velden geschikt gemaakt voor akkerbouw. Deze ontginningen werden gestructureerd aange pakt, wal resulteerde in een typisch rationeel geordend en grootschalig landschap van rechte kavels. Laanbeplanting langs de lange rechte wegen en de aanplanl van bos deelden de aan vankelijk zeer uilgeslrekle veldgronden op. De boerderijen liggen meer individueel verspreid in het landschap dan in de oude ontginningen. Ook werden grote delen van de voormalige woeste gronden verkocht aan fabrikanten, dat
zijn de huidige natuurgebieden Haaksberger(hoogveen, ca. 500 ha. ), Witte Veen (heide ha. ), Buurserzand (heide, ca. 500 ha) en Het Lankheet (landgoed, vooral veel bos, ca. 500 ha). Naast vochtige heide be veen
en hoogveen, ca. 450
Napoleon heeft hel initiatief genomen voor het afschaffen van de marken. Vanaf de tweede helft van de
19e eeuw werden de marken opgeheven de woeste gronden, de ‘velden’, onder de rechthebbenden werden verdeeld. Dank waarna
14
slaan deze gebieden o. a. uit jeneverbesslruweel, schraal grasland en oude eiken-grove dennen bos. Om de natuurgebieden minder kwetsbaar
te maken zijn ecologische verbindingszones
gepland: Gemeente Haaksbergen valt onder het provinciaal beleid zoals vastgelegd in het
heidevelden worden kleinschaliger en de oude ontginningen en de beekdalen worden juist grootschaliger door het verdwijnen van land schapselementen. Ook door de twee ruilverka velingen Brammelo/Rietmolen (1960-1970) en
te staan want jongeren trekken in toenemende mate weg uit hel landelijk gebied,
Veen, zijn onlangs definitief aangewezen als Natura 2000-gebied. De natuurwaarden moeten voldoen aan de Europese normen.
Haaksbergen (1985-2002) zijn veel houtwallen
De bestaande landschapsstructuur, die hel re sultaat is van de hiervoor beschreven ontwikke lingen, is aangegeven op de kaart Landschaps
en singels verdwenen.
structuur. Zoals vrijwel geheel Twente, bestaat
Op hel grondgebied van de gemeente Haaks
Op dit moment staat de landbouw onder druk door de lage prijzen, hoge concurrentie en
Natuurakkoord Provincie Overijssel. Haaksbergerveen & Buurserzand, alsmede het Witte
bergen is het contrast tussen de kleinschalige, kronkelige oude ontginningen met veel microreliëf, houtwallen en geclusterde bebouwing, en de rechtlijnige, grootschalige, vlakkere jonge ontginningen met rechte laan- en singelbeplanting, strak begrensde bosvakken en uitgeslrekle natuurgebieden, nog steeds aanwezig, hoewel het contrast steeds kleiner wordt. Op de topografische kaarten van 1974 en 2010 is te zien dal de schaalverschillen in de oude en jonge ontginningen nivelleren: de voormalige
wel- en regelgeving. Veel, vooral agrarische, gebouwen in hel buitengebied van Haaksbergen hebben de afgelopen jaren hun oorspronkelijke functie verloren. De verwachting is dat deze ontwikkeling doorzet en dat nog meer agrari sche bedrijven hun activiteiten gaan staken. Dal heeft niet alleen gevolgen voor de agrariërs zelf. maar ook voor het karakteristieke landschap
ook hier hel landschap uit drie belangrijke componenten: essen/kampen, beekdalen en velden. De essen en kampen (eenniansesjes), ofwel de oude ontginningen, zijn van oudsher de belangrijkste plekken in het landschap. Ze zijn vaak meer dan 1. 000 jaar geleden ontgon nen, werden vruchtbaar gehouden met mest en plaggen, en gebruikt als bouwland. Ze zijn kleinschalig, kronkelig, hebben veel microreliëf, en hebben geclusterde bebouwing. Op de kaart
en de natuur in Haaksbergen. Ook de vitaliteit
is mooi te zien dat de grootste concentraties essen en kampen liggen in de omgeving van de
van het buitengebied
kern Haaksbergen en Buurse. De veldgronden,
komt hierdoor onder druk
15
ofwel de jonge onlgrnningen, zijn de voorma lige heidegronden, die de afgelopen anderhalve eeuw zijn ontgonnen lot landbouwgrond en bos. In deze gronden liggen ook de belangrijk ste natuurgebieden. De veldgronden hebben veelal een rechtlijnige opzei, zijn relatief vlak en grootschalig, en de bebouwing ligt veelal verspreid. Handel, textiel en industrie Haaksbergen is een van de oudste dorpen van Twente. Ooit heeft hier kasteel Blankenborgh gestaan, maar de precieze plek is niet terug gevonden. Sinds 1188 wordt de naam vermeld. Eerst nog als Hockesberghe, Huckesberghe, Haexbergen en later als Haaksbergen. Haaks bergen zou een verlaging zijn tussen de Honesch en de Zienesch. Haaksbergen heeft een radiaal wegenpatroon, dat karakteristiek is voor esdorpen. Rond 1400 was Haaksbergen een kleine verzameling huisjes met de kerk in het midden. De boeren leefden van de opbrengsten van hun eigen land en de akkers en weilanden lagen dicht bij hun boerderijen. Op de plaats van de huidige Sl. Pancratiuskerk, was een traditioneel geheiligde plaats, waar in de vroege middeleeuwen een houten kerkje werd gebouwd. Rond de kerk vormde zich een ring van bewoning en ambachtslieden. Haaksbergen lag tussen 1400 en 1850 aan een belangrijke handelsroule tussen de Hanzestad Deventer en de Hanzesteden in Duitsland. In de eerste helft van de 19e eeuw werden de rijkswe
aangelegd en werd de functie van handels ader overgenomen door de Twenteroute. gen
De grote textielfabrieken hebben het aanzien van Haaksbergen drastisch veranderd. Vanaf 1860 werden er grote stoomweverijen en spin nerijen gebouwd. Ook werd Haaksbergen op hel spoor aangesloten, dat het Twentse
16
17
industriegebied verbond met het Ruhrgebied. Rond hel spoor werden allerlei fabrieken en co öperaties gebouwd, waardoor er nu nog steeds
zoals langs de Nijverheidssstraal, Goorsestraal en Hengelosestraat.
een
lint van bedrijventerreinen middenin hel dorp ligt. Door de werkgelegenheid vestigden honderden arbeiders zich met hun gezin in Haaksbergen.
Buurse
Toen de textielfabrieken verdwenen, vestigden
Buurse ligt in een bijzonder waardevo! esdorpenlandschap in de zuidoosthoek van de gemeente Haaksbergen. De naam verwijst waarschijnlijk naar Bors (gagel), een typische
zich diverse andere bedrijfstakken in Haaksberplant van de natte heide en gebruikt werd bij gen. Anno 2013 kent de sector groot-detailhanhel brouwen van bier. De historische kaart van del en reparatie van auto’s hel grootste aantal 1900 (zie afbeelding Topografische kaart 1900) arbeidsplaatsen, de industrie neemt de tweede geeft een mooi beeld van een agrarische enclave, plek in. De toeristisch-recrealieve sector neemt steeds meer in betekenis toe in tegenstelling lot de agrarische sector waarin het aantal arbeids
bestaande uil essen en kampen, die als een cul tuurlijk eiland’ in een enorm uilgestrekte ‘zee’
plaatsen afneemt.
van
Opbouw van de dorpen Wanneer de contouren van de kernen Haaks bergen en Buurse worden geprojecteerd op de
noorden ligt de Buurserbeek of Schipbeek met begeleidende beplanting. Langs de randen van hel ‘eiland’ is de ruimtelijke opbouw kleinscha
historische kaart van 1900 ontstaat een interes sant beeld (afbeelding Topografische kaart 1900-2012). De essen en kampen die in een
liger dan in het midden, door de aanwezige houtwallen rond de akkers.
krans rondom de kernen Jagen, zijn gedeeltelijk onder de 20e eeuwse bebouwing verdwenen. Als een kern wilde uitbreiden was het logisch
Typisch voor Buurse is dat het dorp bestaat uit twee kernen. Beide kernen hebben een eigen kerk en begraafplaats maar zijn op verschillende
om
dat als eerste op de essen te doen. De grote cultuurhistorische waarde daarvan werd nog
manieren gegroeid. De noordelijke bebouwing van Buurse bestaal
niet gezien. Aan de zuidoostzijde is Haaksbergen nauwelijks uitgebreid en grenst het daardoor aan een landschap wat er honderd jaar geleden ook al lag.
voornamelijk uit solitaire erven. Deze liggen verspreid in het landschap en zijn er onder deel van. Rondom de Rooms Katholieke Kerk. gebouwd in 1852, vormen enkele van deze
Aan de noordoostzijde zijn de velden (Stepelosche veld. Veldmater Veld) in de afgelopen
erven samen een
decennia bebouwd. Hel contrast tussen het organisch gegroeide kleinschalige kampen- en essenlandschap en hel rechtlijnige landschaps-
2010 zien we de huidige kern van Buurse met de naoorlogse planmatige, suburbane uitbreiding. De zuidelijke bebouwing bestaal uil een linl-
patroon is goed zichtbaar in de opzei van de
dorp langs de Alsteedseweg. Dit lint heeft zich ontwikkeld in de nabijheid van de Nederlands Hervormde kerk, gebouwd in 1857. Deze kern is atypisch voorliet esdorpen landschap.
verschillende wijken. Tussen de wijken liggen groenstructuren die hel landschap voelbaar maken tol in hel dorp. Dit zijn plaatsen waar rond 1900 groenstructuren (bosjes, singels) of beken lagen die (gedeeltelijk) zijn ingepast. 18
van heide en woeste
gronden ligt. Het eiland’ Buurse wordt aan de noord- en zuidrand begrensd door lager gelegen beekdalen. In hel
cluster, met een kenmerkend spinnenwebpalroon van wegen. Op de kaart van
Zicht op Katholieke kerk langs Goorsestraat iti Sint Isidorushoeve
Zicht op Katholieke kerk van Buurse
St. Isidorushoeve Rondom Haaksbergen werden begin 20e eeuw enkele nieuwe kerken gebouwd, waaronder die van St. Isidorushoeve en De Veldmaat. St. Isidorushoeve (‘De Hoeve’) is pas in 1927 ontslaan als kerkdorp rond de toen gebouwde St. Isidoruskerk. De kern wordt doorsneden door de weg naar Goor. St. Isidorushoeve dankt
Ringwegen In Haaksbergen is de afgelopen decennia veel asfalt aangelegd om de verkeersstromen in goede banen te leiden. Er zijn in de loop der tijd maar liefst drie ringwegen aangelegd (zie afbeelding Ringen en N18 Haaksbergen). De ringwegen zijn bepalend geweest voor de sledelijke ontwikkeling. Het dorp werd volge
zijn naam aan de heilige Isidorus, onder andere beschermheilige van de boeren.
bouwd lol aan de ringweg en vervolgens werd een volgende ringweg gepland. De ringwegen zijn bovendien vrij fors gedimensioneerd en
De Veldmaat Kerkdorp De Veldmaat bestaat sinds 1934 en is ontstaan als kerkdorp rond de toen ge bouwde Bonifatiuskerk op hel Veldmater Veld
hebben weinig relatie met hel landschap en hel dorp. Dit betekent dat de overgangen van dorp naar landschap in Haaksbergen vaak bestaan
nabij hoeve De Veldmaat. Het kerkdorp is de afgelopen decennia vastgegroeid aan de kern
uit infrastructurele elementen met alles wat daar bij komt: geluidswallen, ongelijkvloerse
Haaksbergen, maar heeft eigen winkels, scholen en een eigen verenigingsleven.
kruisingen, vrijliggende fietspaden en parallel wegen, geluidsschermen en rotondes. Haaks bergen schijnt zelfs de reputatie te hebben van het dorp in Twente met de meeste rotondes.
Spoor In 1884 werd Haakbergen via een spoorlijn verbanden met Neede, Ruurlo, Winterswijk
Door al die ringwegen zijn alle onderdelen van Haaksbergen heel goed per auto bereikbaar. Het nadeel is echter dat deze wegen, door de forse
en aan de andere
en Enschede. Haaksbergen
dimensionering en de beperkte aandacht voor de landschappelijke en stedenbouwkundige
aanwezigheid van grote textielfabrieken. Ook de landbouwcoöperaties werden aangesloten
inpassing, afbreuk doen aan de dorpse sfeer en dal ze de relatie tussen dorp en buitenge bied belemmeren. Niet het landschap, maar de
kant met Boekelo, Hengelo had zijn verbin ding te danken aan zijn gunstige ligging en de
op hel spoor.
Door de opkomst van de autobus werden sinds 1937 geen personen meer ver voerd per trein. In de oorlog braken de Duitsers de verbinding met Winterswijk af. Op dit tracé
infrastructurele ingrepen zijn leidend geweest in de stedenbouwkundige opzet van Haaks bergen. Kenmerkend voor een dorp is juist een heel sterke relatie tussen bebouwde kom
zijn inmiddels bedrijventerreinen ontwikkeld. In 1977 werd het goederenvervoer richting
en buitengebied - een
Enschede per spoor vervangen door het vervoer over de snelweg A35. Hel museum Buurtspoor weg bestaat sinds 1967 en zorgt dat er stoomlo comotieven en treinwagons rijden op het oude spoortraject lol Boekelo.
dorp is onderdeel van
het landschap. De radiale wegenstructuur van Haaksbergen (Goorsestraat/Spoorstraal, Eibergseslraat, Geukerdijk, Enschedeseslraat/-weg, Buurserstraat/Brink, etc. ) met de diverse klein schalige bebouwing erlangs, komt voort uil dal landschap en is een van de belangrijkste dragers van de identiteit van het dorp. In Haaksbergen zijn nu de ringwegen beeldbepalend, en wordt de structuur van radiale wegen steeds meer on-
20
Beeld van NIS nis harde grens tassen bebouwde kom en hel kampenlandschap, op de achtergrond de Buurserbeek
Museum Buurtspoorweg 21
Topografische knort 1900
Topografische knort 1974 dergeschikt. Op dit moment is het laatste stukje van de Noordsingel aangesloten op de huidige NI8. De nieuwe N18 is in ontwikkeling. Deze weg tussen Zevenaar en Enschede ('Twenteroute’) komt ten noorden van de huidige kern komt te liggen. De N18 aan de zuidkant van hel dorp verliest hiermee een groot deel van zijn functie. Groei van de bebouwing Haaksbergen is de afgelopen decennia sterk gegroeid. Rond de voormalige spoorlijn naar Winterswijk is vooral aan de westkant van het dorp een groot bedrijventerrein ontslaan: ’t Varck, Brammelo, West en Oost. Aan de noordkant is het bedrijventerrein Stepelo in ontwikkeling. Tussen de radiale wegen en de ringwegen werden woonwijken gebouwd in re 22
latief lage dichtheden, met veel groen, waar het goed wonen is. De woon- en werkgebieden zijn vooral ontworpen als op zichzelf staande een heden, met relatief weinig ruimtelijke samen hang met hel grotere (landschappelijke) geheel. Landschappelijke structuren, beken, wegen en paden die aanwezig waren zijn vaak verwijderd. Hel reliëf werd vaak geëgaliseerd en beken werden omgevormd lol rechte sloten en singels, of het water werd ondergronds afgevoerd in rioolbuizen. Het nadeel hiervan is onder meer dal er weinig bergingscapaciteil in het sledelijk watersysteem is, en dat doorlopende ruimtelijke structuren tussen dorp en buitengebied vaak
niet aanwezig zijn. Op de topografische kaarten van 1900, 1935, 1974 en 2010 is goed te zien hoe Haaksbergen is gegroeid. Opvallend is dal Haaksbergen al-
Topografische kaart 1955
Topografische kaart 2010 leen naar het noordwesten, noorden en noord oosten is uitgebreid. Reden hiervoor is dat in het zuiden, vlak bij het centrum, waardevolle natuur en landgoederen (Scholtenhagen en Hel
centrum van Haaksbergen te weinig rekening
gehouden met de kenmerkende dorpsstructuur, waardoor de vanzelfsprekende samenhang van de lintenstructuur verbrokkeld is geraakt. Voor
Het zal zeker 30-50 jaar duren voor deze stedenbouwkundige breuken in de dorpsstruc tuur kunnen worden hersteld, omdat hiervoor panden moeten worden gesloopt, en dat zal pas gebeuren als ze zijn afgeschreven en nieuw bouw aantrekkelijk is. Het vraagt echter ook
Lankheet) liggen.
beelden hiervan zijn de HEMA aan de Markt, de panden aan de oostkant van de Molenstraat,
Ontwikkeling van de dorpscentra Sinds de jaren 50 van de vorige eeuw zijn er allerlei grootschalige nieuwe ontwikkelingen
de supermarkt (Emté) aan de Doctor Prins straat, het kantoor van de Rabobank aan de Spoorstraat, en als meest ingrijpende voorbeeld
om een
ingepast in het centrum van Haaksbergen,
hel kantoor van de ABN-Amro in combinatie met de Jumbo en het parkeerterrein aan de
welstandsorganisatie, waarin ook stedenbouw
Dorpslinten zijn op zich heel flexibel, en kun nen veel veranderingen opnemen, mits aan en kele spelregels wordt voldaan, zoals een maxi male gevelbreedte en -hoogte, vasthouden aan de beslaande rooilijn, enige eenheid in materi aalgebruik en detaillering van de gevel, en het vermijden van achterkantsituaties aan hel lint. Helaas is er bij diverse ontwikkelingen in het
Spoorstraat/Stationsstraat, Ook bij recente ont wikkelingen als het woon-zorgcomplex aan de Doctor Prinsstraat is geen rekening gehouden met voor- en achterkanten, waardoor bewoners
helder stedenbouwkundig plan voor hel gehele centrum, in combinatie met een goede regie van de gemeente en een deskundige kundigen en openbare ruimteontwerpers zit ting in hebben. Niet alleen Haaksbergen heeft een centrum, dit geldt ook voor Buurse, Sint Isidorushoeve en ‘dorp-in-dorp’ De Veldmaat.
van
Binnen de mogelijkheden van het programma Cultuur en Ruimte van de provincie Overijs
sesteeg.
sel wordt met De Veldmaat en Sint Isidorushoeve al gewerkt aan de mogelijkheden om
het woon zorgcomplex nu uilkijken op de schuttingen van achtertuinen aan de Wheem-
23
het dorpshart te versterken. Hierin werkt de wijkraad (bewoners) samen met de gemeente en de gemeentelijke
welstand aan een plan voor
hel dorpshart.
Het dorpse Haaksbergen Haaksbergen is een prachtige gemeente. Zowel hel buitengebied als de drie kernen hebben bijzondere natuurlijke, cultuurhistorische en ruimtelijke kwaliteiten,
Huur. se kent een unieke historische situatie doordat hel eigenlijk is opgedeeld in twee dor pen, met twee kerken en dus twee gezindten. In hel verleden was bij de huidige uitbreiding van Buurse (op de es) al sprake van hel “aaneenbouwen” van deze twee dorpen. Echter, deze uitbreiding was vanuit provinciaal oogpunt niet gewenst waardoor er nu een beperktere uitbrei ding lot stand gaat komen.
Het dorpse Haaksbergen
24
die de gemeente aantrekkelijk maken voor mensen om er te wonen, te werken en te recreëren. De foto’s de volgende pagina’s geven een impressie kwaliteiten van het ‘dorpse’ Haaksbergen. op
van de bijzondere
Hel ondorpse Haaksbergen De foto’s op deze pagina’s laten situaties in en Haaksbergen zien, waar het dorpse karakter naar de achtergrond is verdwenen, en waar infrastructuur en grote gebouwencomplexen om
beeldbepalend zijn geworden: hel ‘ondorpse’ Haaksbergen. Hier ligt de opgave om, wanneer de gelegenheid zich voordoet, de dorpse sfeer terug te brengen.
Het ondorpse Haaksbergen
Missie
en
ambities
Missie De kracht van Haaksbergen is dal hel de voorzieningen van een stad combineert met de gemoedelijkheid, gezelligheid, bereikbaarheid en groene sfeer van een dorp le midden van een
zullen moeten balanceren. Om een paar voorbeelden te noemen: wel de N18 aanleg tunnel onder de spoorlijn door en met een zorgvuldige landschappelijke gen, maar met een
inpassing; wel ruimte voor bedrijvigheid, maar
prachtig kindschap. De komende jaren gaan wij ons ervoor inzel-
met groene recreatieve routes er doorheen
ten om beide kanten sterker te maken. Dal
kindschap; wel goed bereikbaar per auto, maar tegelijk de historische linten respecteren en
betekent dus dat we het voorzieningenniveau
en zachte overgangen naar hel omringende
op zijn minst op
peil willen houden en waar mogelijk naar een hoger plan willen tillen. Hel
versterken; hel buitengebied moet wel ruimte bieden voor economische initiatieven (gezonde
betekent ook dat we ons ervoor gaan inzetten
platlelandseconomie), maar dit mag niet leiden tot verrommeling van het buitengebied of teniet gaan van het kleinschalige karakter.
de dorpse groene sfeer en de gezelligheid le versterken, terwijl we de bereikbaarheid op om
peil houden. En dat we de kwaliteit van het buitengebied met zijn hoge cultuurhistorische waarden en de bijzondere natuurgebieden op peil houden en ervoor zorgen dat dorp en kind schap optimaal met elkaar worden verbonden.
We richten ons niet alleen op de kern Haaks bergen, maar hebben ook oog voor de kerkdor pen: Buurse en St. Isidorushoeve. Juist in deze dorpen is een basisniveau van voorzieningen
Dit is niet alleen de missie van de gemeente
belang om de leefbaarheid in hel dorp te garanderen. Dat betekent ook dat de
of van de sledebouwkundige, we hebben deze missie getoetst bij de inwoners en ook zij on
voorzieningen in Haaksbergen goed bereikbaar moeten zijn voor de inwoners van de kerkdor
derstrepen dit. In de bewonersavonden kwam veelvuldig terug dal hel tijd wordt om hel cen
pen.
trum aan te pakken, maar wel met behoud van
deze slrucluurvisie graag willen onderschrijven. Dit geldt evengoed voor de woonwijken binnen
van groot
de historie en met toevoeging van groen. Want een aantrekkelijk centrum betekent voor de meeste mensen: een groen, gezellig en compact
Haaksbergen. Hoewel er naar wordt gestreefd om binnen een wijk voldoende voorzieningen
centrum. Dus zo min mogelijk detailhandel
te hebben, denk aan de voorzieningencentra in
builen het centrum toeslaan en veel aandacht voor reclame- en parkeerbeleid. Bereikbaar heid is een belangrijk item: van hel centrum,
De Veldmaat en ’t Wolferink, moeten ook de centrale voorzieningen goed bereikbaar zijn, zowel lopend, op de (iets, met het openbaar
van
het buitengebied maar ook op een veilige
manier. Ook het groen van het buitengebied moet meer de kernen inkomen. We hebben een mooi buitengebied, laten we daar dan ook naar
vervoer of met de auto.
In De Veldmaat, van oudsher een apart kerkdorp maar in de loop der jaren vaslgegroeid aan de bebouwde kom van Haaksbergen, is hel winkelcentrum en het
toe gaan, leg de verbinding tussen kernen en
dorpsplein hel kloppend hart. Dit hart moet
buitengebied.
blijven kloppen, bereikbaarheid, groene setting en een aantrekkelijke omgeving zijn daarbij de speerpunten. Voor Buurse geldt dal grotendeels
Hel combineren van stadse voorzieningen met dorpse kwaliteiten, betekent dat wij continu
28
Binnen het dorpsplan-plus en de woonservicezones zijn dit belangrijke thema’s die wij in
nog
kan worden voortgeborduurd op het ‘oude’
verder uitgewerkt tot de visie op de ruimtelijke
structuurplan uit 2006, wel is recent een nieuwe uitbreiding gestart. Voor Buurse gaan we in
Ambities Om onze missie te laten slagen, hebben wij ne
de komende periode op zoek naar gebieden
gen concrete
waar in kleinschalige vorm
we de komende
Deze ambities gaan ons in de komende jaren
1.
helpen om initiatieven te toetsen. Een plan wordt naast de 9 ambities gelegd: draagt een
woningbouw kan worden ontwikkeld om te voorzien in de eigen behoefte van de Buursenaren nadat de huidige uitbreiding gereed is. Voor St. Isidorushoeve geldt dat met de komst van de nieuwe N18 de bereikbaarheid van het dorp gewaarborgd moet zijn. In hoeverre kan worden voorkomen
is er, maar de ontwikkeling komt nog niet op gang. St. Isidorushoeve investeert veel in de
jaren aan de slag gaan: Verbeteren van de relatie en verzachten van de overgangen tussen
dorp en buiten
gebied. 2. 3.
dat deze N18 een barrière gaat vormen tussen Haaksbergen en St. Isidorushoeve? Ook is in Sl. Isidorushoeve de laatste jaren niet meer gebouwd als het om woningen gaat. De ruimte
ambities geformuleerd, waarmee
Een sfeervol groen centrum met de Markt als stralend middelpunt. Stimuleren van een gezonde plattelandseconomie en op peil houden van de eco logische en cultuurhistorische kwaliteiten
als gemeente in gesprek met de initiatiefnemer
van hel buitengebied.
Versterken van de cultuurhistorische kwa
staan niet op zichzelf, maar moeten integraal
worden opgepakt. Dal vraagt om afstemming
5.
liteit van de dorpsslructuur. Benutten van de toeristische potentie van de samenhang tussen dorp en landschap.
initiatieven zullen daarom in een brede context
Versterken van de veelzijdigheid van de Haaksbergse economie.
moeten worden behandeld. Dit vraagt ook bij de
6.
door het dorp loopt, heeft ook een grote impact op het creëren van een dorpse sfeer. Dit is één
7.
Verbreden van het aanbod aan woonmilieus.
de uitdagingen waar Sint Isidorushoeve nu met behulp van een cultuur- en ruiralevoucher
8.
Op peil houden en concentreren van hel voorzieningenniveau.
9.
Verduurzamen en beleefbaar maken van
de slag is gegaan.
dan kunnen wij als gemeente meedenken en faciliteren bij de uitvoering. Zo nee, dan gaan wij
4.
geeft dat de link tussen dorp en buitengebied van groot belang is. De Goorsestraat die dwars
mee aan
plan bij aan het realiseren van (meerdere) ambities, ondersteunt hel onze missie? Zo ja,
plan dal wel bijdraagt aan hel realiseren van onze ambities. De 9 ambities
ommetjes richting het buitengebied, wat aan
van
toekomst van Haaksbergen voor de komende jaren.
om te komen tot een
tussen de verschillende specialisaties. Alle
gemeente om een andere werkwijze.
het watersysteem Deze ambities worden op de pagina’s hierna
Van een harde grens tussen dorp en landschap
Naar een verweving tussen dorp en landschap met geleidelijke overgangen
Visiekaart gemeente Haaksbergen. De ambities uit de voorafgaande pagina’s worden in dit hoofdstuk vertaald naar de visie op de ruimtelijke ontwikkeling van Haaksbergen in de komende 10-15 jaar. 30
Bestaande bebouwing Uitbreiding woningbouw Herontwikkeling zuidelijke dorpsrand
verzachten overgang naar landschap
-
Bestaande bedrijventerreinen Uitbreiding bedrijventerreinen groene inpassing
-
Zoekrichting bedrijventerrein St. Isidorushoeve Herontwikkeling bedrijventerrein Overgang wonen/werken Entreezone -
voorkanten verbeteren
Centrumgebied
sfeervol, groen centrum Voorzieningengebied -
concentratie winkels en voorzieningen
-
Dorpshart
versterken dorpshart
-
Entrees centrum Hoofdentree N18
• •
aandacht voor groen en aangrenzende bebouwing
-
Groene entrees Haaksbergen
aandacht voor groen en aangrenzende bebouwing
-
Versterken radialen - robuuste dorpse groenstructuur
r- --- - - j
Groene allee -
1=1
hoofdentree Haaksbergen
Afwaarderen tangenten
=
-
*********
herprofileren waar mogelijk
Zoekgebied groene ommetjes Oversteekbaarheid vergroten N18
-
-
j*****. "
-
4r¥
landschappelijke inpassing
Aandacht voor oversteken N18
vormgeving radiaalwegen
Aandacht voor oversteken N18
vormgeving beeklopen en longzoamverkeer
-
Beken -
beken herkenbaar, bergingscapaciteit vergroten
Beken -
zoekgebied zichtbaar maken ondergrondse beken
Beekdalen Zoekgebied waterretentie Groen raamwerk -
voor gefaseerde stedelijke ontwikkeling
Groene lijst bedrijventerreinen -
verzachten overgang
Landbouwontwikkelingsgebied Bosgebieden Recreatiegebieden Heide Jonge ontginningen Oude ontginningen Essen/Kampen
M
Oestaande bebouwing Uitbreiding woningbouw Herontwikkeling zuidelijke dorpsrand -
verzachten overgang naar londschap
Bestaande bedrijventerreinen Uitbreiding bedrijventerreinen groene inpassing
-
Zoekrichting bedrijventerrein St. Isidorushaeve Herontwikkeling bedrijventerrein i
Overgang wonen/vverken Entreezone •
voorkanten verbeteren
Centrumgebied
sfeervol, groen centrum Voorzieningengebied
-
- concentratie winkels en voorzieningen Oorpshart • versterken dorps hart
Entrees centrum Hoofdenlree N18
aandacht voor groen en aangrenzende bebouwing
-
Groene entrees Haaksbergen
aandacht voor groen en aangrenzende bebouwing
-
Versterken radialen • robuuste dorpse groenstructuur Groene allee
hoofdentree Haaksbergen
-
Afwaarderen tangenten
herprofileren waar mogelijk
-
mem»
Zoekgebied groene ommetjes
(
Oversteekbaarheid vergroten
)
N18
,
landschappelijke inpassing
-
Aandacht voor oversteken N IS -
vormgeving rudiaalwegen
Aandacht voor oversteken N18
vormgeving beeklopen en langzaamverkeer
-
'
Beken
beken herkenbaar, bergingscapociteit vergroten
-
Beken
zoekgebied zichtbaar maken ondergrondse beken
-
Beekdalen Zoekgebied waterretentie Groen raamwerk -
voor gefaseerde stedelijke ontwikkeling
Groene lijst bedrijventerreinen -
verzachten overgang
Landbouwontwikkelingsgebied Bosgebieden Recreatiegebieden Heide Jonge ontginningen Oude ontginningen Essen/Kampen
v
Visiekaart kern Haaksbergen
Visiekaart kent Sint Isidorttshoeve
34
Bestaande bebouwing Uitbreiding woningbouw Herontwikkeling zuidelijke dorpsrand
verzachten ovcrgang naar landschop
•
Bestaande bedrijventerreinen Uitbreiding bedrijventerreinen groene inpassing
-
Zoekrichting bedrijventerrein St. Isidorushoeve Herontwikkeling bedrijventerrein Overgang wonen/werken Entreezone -
voorkanten verbeteren
Centrumgebied
sfeervol, groen centrum Voorzieningengebied
-
-
concentratie winkels en voorzieningen
Dorpshart
versterken dorpshart
-
Entrees centrum Hoofdentree N18
aandacht voor groen en aangrenzende bebouwing
-
Groene entrees Haaksbergen
aandacht voor groen en aangrenzende bebouwing
-
Versterken radialen - robuuste dorpse groenstructuur Groene allee
hoofdentree Haaksbergen
-
Afwaarderen tangenten
herprofileren waar mogelijk
-
Zoekgebied groene ommetjes K
y
Oversteekbaarheid vergroten N18
landschappelijke inpassing
-
( )
Aandacht voor oversteken N18
n
Aandacht voor oversteken N18
vormgeving radiaalwegen
-
vormgeving beeklopen en langzaamverkeer
-
Beken
beken herkenbaar, bergingscapociteit vergroten
-
Beken
zoekgebied zichtbaar maken ondergrondse beken
-
Beekdalen Zoekgebied waterretentie Groen raamwerk - voor
gefaseerde stedelijke ontwikkeling
Groene lijst bedrijventerreinen
verzachten overgang
-
Landbouwontwikkelingsgebied Bosgebieden Recreatiegebieden Heide Jonge ontginningen Oude ontginningen Essen/Kampen
Visiekaart kent Buurse
1.
Verbeteren
van
de relatie en verzachten
tussen dorp en buitengebied
Wij streven naar zachte harmonieuze overgan gen van dorp naar kindschap. Dal is nu nog niet overal hel geval. Daarom willen wij harde dorpsranden verzachten door het aanbrengen van beplanting en groene overgangsmilieus met kleinschalige woningbouw of bedrijvigheid in een groene setting. Met de aanleg en herstel lanen, beken en groenstructuren willen wij de landschappelijke sfeer naar binnen halen. van
Ook willen we het kindschap zo goed mogelijk bereikbaar maken, door het verbeteren van fiets- en wandelverbindingen. Groene linten met groene entrees op overgang van dorp en landschap De entrees vormen het visitekaartje van Haaksbergen. De belangrijkste entrees liggen op
de groene linten, de radiaalwegen tussen het
centrum van Haaksbergen en de omringende
dorpen en sleden. Soms liggen de entrees bij de aansluitingen met de tangenlwegen (Westsingel en Noordsingel).
Op andere plekken zijn het de
routes langs bedrijventerreinen. Nu hebben ze
vaak een verkeerstechnische uitstraling, is de stedenbouwkundige structuur van de linten on derbroken en/of er liggen achterkanten of par keerterreinen aan de weg. Wij willen graag dat de entrees herkenbare plekken worden met een dorps en groen karakter. VV'ij streven daarom minder verkeerstechnische, informelere dorpse aansluiting van de invalsweg en de dorpsstraten door aanpassingen in het profiel en het aanbrengen van groen. Op plaatsen waar naar een
nieuwe ontwikkelingen plaatsvinden, worden de linten stedenbouwkundig benadrukt (bij voorbeeld entree Kolenbranderweg, aansluiting Goorsestraat - Noordsingel). De enlreeroules als de Kolenbranderweg, Hengelosestraat en de Eibergsestraal, die langs bedrijventerreinen het dorp inlopen, zullen op termijn ook de beoogde groene dorpse sfeer uitstralen. Bedrijven kun-
36
van
de
overgangen
37
Dorpse groene entrees maken: herkenbare plekken met een landschappelijk karakter
Dorpse groene entrees maken: herkenbare plekken met een landschappelijk karakter
nen zicli hier in een groene
setting profileren.
De Enschedesestraat is aan de oostzijde nog on derdeel van de huidige N18, Bij hel kruispunt met de Oude Enschedeseweg ligt een kruispunt met een tankstation en bedrijfspand dat leeg staal. Hier liggen kansen voor herstructurering, in combinatie met het afwaarderen van de weg na het gereedkomen van
de nieuwe NI8. Functies die passend zijn rondom de huidige N18 zijn onder meer wonen, lichte vormen van recreatie en natuur. De Enschedesestraat kan daardoor weer een lint vormen, buiten en bin nen de bebouwde kom, dat op een vanzelfspre kende manier doorloopt lot aan het centrum.
verkeerjroutes en verbinden hel centrum met het buitengebied. De inrichting van alle stuk ken van een route worden waar mogelijk op elkaar afgestemd (verharding, groen, profiel, bewegwijzering) om een herkenbare route te maken. De routes kunnen onderling sterk ver schillen. In het buitengebied worden de routes met elkaar verbonden, zodat er meer om metjes ontslaan. Recreatieve plekken, parken, bossen worden aan deze ommetjes gekoppeld, voor zover deze nog niet gekoppeld zijn aan de groene linten. De ommetjes vullen het recreatieve routenetwerk vanuit de woonwijken aan. De langzaam verkeerroutes worden zoveel
Groene ommetjes In de dorpskern van Haaksbergen ligt een aantal dorpsstraten die van oorsprong ook
mogelijk gebaseerd op de historische (kerke) paden en wegen. Hierdoor zullen ommetjes in hel oude en jonge ontginningslandschap
doorliepen naar het buitengebied. Ze zijn stedenbouwkundig minder belangrijk dan de linten (radialen), maar hebben grote waarde
totaal van elkaar verschillen en hebben ze op sommige stukken een hoge cultuurhistorische waarde. Daarnaast sluiten ze zoveel mogelijk
de bewoners. Sommige van die routes zijn opgedeeld geraakt, anderen zijn nog goed herkenbaar en worden ook gebruikt als snelle verbinding naar buiten. Deze radiaalroutes
aan op de gebiedsoverslijgende plannen voor ‘Hof van Twente’ en ' Zoutmarke’ en sluiten ze fysiek aan op de aanwezige recreatieve attracties
voor
38
worden vormgegeven als groene (langzaam
in het buitengebied.
Dievelaarslaantje Park Sclwlleiilmgen
Een van de beslaande ommetjes
Park Schollenhagen en landgoed Hel Lankheet, worden door meerdere radiaalroutes verbon den mei hel dorp. Doordal er minder verkeer over de NI 8/Koningin Wilhelminalaan zal rijden is het mogelijk dorpse oversteken te ma ken. De Lourdeskerk heeft een prominente plek aan een van de radiaalroutes en kan eventueel een
recreatieve betekenis krijgen, aanvullend in Schollenhagen of het
op de voorzieningen
centrumgebied. De radiaalroutes die richting het noorden lopen worden zodanig verbonden dal ze aansluiten op de fietsbruggen en Sint Isidorushoeve recreatief verbinden met Haaksbergen. De routes die naar het oosten lopen verbinden De Veldmaat met het centrum en het buitengebied. Naast de verschillende ommetjes willen we ook een ommetje ‘om Haaksbergen heen’. Dat ommetje kan meerdere ommetjes met elkaar verbinden, maar is ook een recreatieve route van ca.
10 kilometer.
Ligging deelgebieden Dorpsranden
Rafelige dorpsranden verweven dorp en buitengebied Vanuit de historie en de radiaalgewijze opbouw van het dorp, heeft Haaksbergen altijd rafelige dorpsranden gehad. Op dit moment beslaat er aan de meeste zijden een harde grens tussen be bouwing en landschap. DU is ontstaan doordat infrastructuur, in de vorm van tangenten, om hel dorp heen is gelegd en het dorp lol aan deze tangenten is volgebouwd.
worden de aanknopingspunten uil de omlig gende landschapslypen (veldonlginningslandschap, kampenlandschap) benul. Om zachte overgangen naar hel landschap te krijgen, wordt groen ingezet om de schaal sprong te maken tussen grote
bedrijfsgebouwen hel kleinschalige landschap, waardoor de dorpsranden randen ook bijdragen aan hel en
groene
Elke rand heeft zijn eigen opgave (zie afbeel ding Ligging deelgebieden dorpsranden). Om herkenbare gebiedslypische randen te maken 40
karakter van Haaksbergen.
Aan de randen van het dorp liggen een aantal uitbreidingslocaties voor bedrijven (Stepeler
Ontwikkeling van Zienesch tussen 1935 en 2010: dorpsultbreiding in het kampeniandsduxp. westsingel is harde grens van nieuwe wijken
Ontwikkeling van De Veldmaat tussen 1935 en 2010: dorpsuilbreiding In hel veldontgingslandschap: dit is een mooi voorbeeld van een rafelrand
veld) en woningen (Wissinkbrink, De Veld maat). Deze uitbreidingen worden gebaseerd op de aanwezige landschappelijke structuren, die de mogelijke uitbreidingen zodanig inpas sen, zodat er nooit een onaf beeld ontstaat. Waterbergingsgebieden kunnen het landschap pelijke karakter van de dorpsranden versterken, omdat ze onderdeel zijn van landschappelijke structuren, het bekensysteem en het netwerk van routes
die het landschap met het dorp
verbinden. 41
Zuidelijke dorpsrund De verkeersbewegingen op NI 8/Koningin Wilhelminalaan nemen drastisch af door aanleg van de nieuwe NI8. Hierdoor kan het beeld van de randweg worden omgevormd van een infrastructureel element en regionale weg, naar een dorpsstraat
(zie afbeelding Facetkaart van Zuidelijke dorpsrand) en een vanzelfsprekend overgangsgebied tussen dorp en kindschap. Er kan zelfs worden bezien of delen van de huidige N18 überhaupt nog nodig zijn als weg. Omdat de doorgaande functie van de weg vervalt, moet bekeken worden wat er nog aan profiel nodig is in samenhang met de straten, ventwegen en langzaam verkeerroutes, die op dit moment langs de N18 liggen. De huidige weg kan misschien zelfs gedeeltelijk vervallen. Grote civieltechnische kunstwerken als tunnels wor den zoveel mogelijk verwijderd en oversteken worden gelijkvloers en zo informeel (‘dorps’) mogelijk ingericht. De dorpsrand wordt weer vormgegeven als een rafelrand, bijvoorbeeld zoals de topografische kaart van 1955 laat zien (zie blz. 22 kaart 1955 en 2010). Op de plaats van de huidige N18 kan eventueel incidenteel worden gebouwd om het stedelijk weefsel af te ronden, en om problema tische situaties op te lossen; • waar geen voorkanten op het kindschap •
georiënteerd zijn; om de entree met Scholtenhagen steden bouwkundig logisch aan het centrum te verbinden of;
•
hel Lint van de Buursestraat weer aan te helen op de plaats van hel viaduct;
•
het lint van de Enschedesestraal met zijn lintbebouwing te herstellen.
Nieuwe bebouwing hier moet substantieel bij dragen aan het ‘dorpsgezicht’ van Haaksbergen en de
verweving van dorp en kindschap: mooie achterkanten of vóórkanten naar hel landelijk gebied, losslaande dorpse bebouwing in maal en schaal van
bestaande bebouwing (1-2 lagen
met kap, geen grootschalige (appartementen) 42
t
Facetkaart van Zuidelijke Dorpsrand