TOE Bijlage 9 Cultuurhistorische analyse
Tekst van het document
Rapport conceptrapport
Het Zwarteland, Haaksbergen Cultuurhistorische waardestelling van woningen aan de Beatrixstraat, Zieneschstraat en Zwarteland
Zwolle, 29 september 2021 1
INLEIDING . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1. ALGEMENE GEGEVENS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7
2. CULTUURHISTORISCHE ANALYSE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 3. OMSCHRIJVING HUIDIGE SITUATIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 4. CULTUURHISTORISCHE WAARDEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 5. CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 BIBLIOGRAFIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 COLOFON . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
2
3
Inleiding In opdracht van de gemeente Haaksbergen heeft
verricht en is de locatie bezocht. Het veldwerk
Het Oversticht een cultuurhistorische analyse
heeft plaats gevonden op 2 augustus 2021. De
uitgevoerd van de buurt het Zwarteland in
gemeentearchivaris A.J. Elsenaar is behulpzaam
Haaksbergen. Deze buurt ten noordwesten van
geweest in het aanleveren van tekeningen uit het
het historische centrum heeft zijn oorsprong in de
bouwdossier en de Historische Kring Haaksbergen
jaren ‘20 van de twintigste eeuw. Woningcorporatie
heeft ons voorzien van historische foto’s, bouwte-
Domijn, die het grootste deel van de woningen
keningen en andere archiefstukken.
in deze buurt in bezit heeft, heeft plannen 49 woningen te slopen. Daarnaast zijn er nog twee
In voorliggend rapport wordt onderbouwd over
woningen aan de Beatrixstraat die Domijn ver-
welke cultuurhistorische kwaliteiten en waarden
kocht heeft. Domijn gaat met deze bewoners
het precies gaat en waar deze zich manifesteren.
in gesprek om de woningen terug te kopen. De
Met dit inzicht kan de gemeente ook ruimtelijke
woningen aan de Zienesch 5-27 zijn relatief jong
en cultuurhistorische aspecten meenemen in
en worden niet gesloopt. De sloop is gepland voor
het vormen van een weloverwogen standpunt
2023 en vooralsnog zijn er geen plannen voor
over de voorgenomen sloopplannen van de
nieuwbouw.
woningbouwcoöperatie.
De voorgestelde sloop en protest van de huidige
Gesien van Altena & Hannah Geerdink
bewoners zijn voor de gemeente aanleiding
september 2021
nader onderzoek in te stellen naar de te slopen woningen. Door middel van het cultuurhistorische onderzoek wordt inzicht verkregen in de cultuurhistorische waarden van, de buurt en de bebouwing. Het Oversticht heeft de historie en betekenis van het gebied in beeld gebracht en tekstueel uiteengezet. Hiervoor is literatuur- en archiefonderzoek Afb. 1 Foto gemaakt vermoedelijk vlak na de oplevering van de woningen aan de Holthuizerstraat (nu Zwarteland) en Zieneschstraat. Op de voorgrond is nog het spoor Haaksbergen-Neede is te zien (archief HKH, 054358-16).
4
5
1. Algemene gegevens Opdrachtgever
Beatrixstraat 81a
Zieneschstraat 1
Perceel HBG01 K 7077
Perceel HBG01 K 7072
Perceel HBG01 K 7066
Gemeente Haaksbergen
Perceel HBG01 K 7106
Perceel HBG01 K 7084
Zwarteland 16
Zwarteland 26
Zwarteland 36
Blankenburgerstraat 28
Beatrixstraat 83
Zieneschstraat 3
Perceel HBG01 K 7076
Perceel HBG01 K 7071
Perceel HBG01 K 7067
7481 EB Haaksbergen
Perceel HBG01 K 7069
Perceel HBG01 K 7085
Zwarteland 18
Zwarteland 28
Zwarteland 38 Perceel HBG01 K 7068
Beatrixstraat 68, 70, 72, 74
Afb. 2 Overzicht van de buurt, met geel omkaderd de woonblokken uit 1925, blauw omkaderd de woonblokken uit 1931, groen omkaderd de woonblokken uit 1949, oranje omkaderd de woonblokken uit 1950 en roze omkaderd de woonblokken uit 1982 (BAG viewer).
6
Perceel HBG01 K 7075
Perceel HBG01 K 7070
Contactpersoon
Perceel HBG01 K 7028
Zieneschstraat 29
Zwarteland 20
Zwarteland 30
Mevr. S. Scheggetman
Beatrixstraat 76
Perceel HBG01 K 7093
Perceel HBG01 K 7074
Perceel HBG01 K 7064
Perceel HBG01 K 7029
Zieneschstraat 31
Zwarteland 22
Zwarteland 32
Onderzoeksobjecten
Beatrixstraat 78
Perceel HBG01 K 7094
Perceel HBG01 K 7073
Perceel HBG01 K 7065
Soort object: woningen
Perceel HBG01 K 7054
Zieneschstraat 33
Zwarteland 24
Zwarteland 34
Beatrixstraat 80
Perceel HBG01 K 7095
Adressen en
Perceel HBG01 K 7055
perceelnummers:
Beatrixstraat 82
Zieneschstraat 35
Perceel HBG01 K 7056
Perceel HBG01 K 7096
Beatrixstraat 67
Beatrixstraat 84
Zieneschstraat 37
Perceel HBG01 K 7084
Perceel HBG01 K 7057
Perceel HBG01 K 7097
Beatrixstraat 69
Beatrixstraat 86
Perceel HBG01 K 7099
Perceel HBG01 K 7058
Zwarteland 2
Beatrixstraat 71
Beatrixstraat 88
Perceel HBG01 K 7083
Perceel HBG01 K 7100
Perceel HBG01 K 7059
Zwarteland 4
Beatrixstraat 73
Beatrixstraat 90
Perceel HBG01 K 7082
Perceel HBG01 K 7101
Perceel HBG01 K 7060
Zwarteland 6
Beatrixstraat 75
Beatrixstraat 92
Perceel HBG01 K 7081
Perceel HBG01 K 7102
Perceel HBG01 K 7061
Zwarteland 8
Beatrixstraat 77
Beatrixstraat 94
Perceel HBG01 K 7080
Perceel HBG01 K 7103
Perceel HBG01 K 7062
Zwarteland 10
Beatrixstraat 79
Beatrixstraat 96
Perceel HBG01 K 7079
Perceel HBG01 K 7104
Perceel HBG01 K 7063
Zwarteland 12
Beatrixstraat 81
Perceel HBG01 K 7078
Perceel HBG01 K 7105
Zwarteland 14
Afb. 3
Uittreksel van de kadastrale kaart, met de perceelnummers (www.perceelloep.nl).
7
Afb. 4
8
Historische foto van de Beatrixstraat, gezien richting het noorden, datum onbekend (archief HKH).
9
2. Cultuurhistorische analyse Ontstaan en ontwikkeling van Haaksbergen
Haaksbergen eenvoudiger steden als Deventer,
stimulans voor de industriële ontwikkeling van
Zwolle en Zutphen bereiken. De in de 17e eeuw
Haaksbergen door de betere vervoersmogelijk-
Haaksbergen, oorspronkelijk Hockesberghe, wordt
stagnerende houthandel werd opgevangen door
heden van grondstoffen en goederen. Daarbij
voor het eerst vermeld in 1188. De nederzetting is
de groeiende handel in linnen doek. Boeren vulden
kregen bijvoorbeeld ook de landbouwcoörporaties
in de middeleeuwen ontstaan als esdorp tussen
hun inkomen aan door thuis garen te spinnen en
aansluiting op het spoor. Het spoor, dat was
de Honesch aan de zuidkant en de Zienesch
stoffen te weven. De toenemende lokale huisnij-
aangelegd door de Geldersch-Overijsselsche
aan de noordkant. Hoewel de eerste bewoners
verheid leidde tot groei van het dorp en verdichting
Lokaalspoorweg-Maatschappij (GOLS), zorgde zo
zich al voor het begin van onze jaartelling nabij
van de bebouwing in de 17e- en 18e eeuw.
voor een enorme toename van werkgelegenheid
Buurse langs de Buurserbeek gevestigd hadden,
Afb. 5 Op de voormalige landbouwgronden van de Zienesch kwam later de eerste arbeidersbuurt van Haaksbergen, zie blauw omcirkeld (kadastrale minuut 1811-1832, RCE, MIN04021I01).
10
en welvaart.
ontwikkelde zich later meer stroomafwaarts een
Industrie langs de nieuwe spoorlijn
agrarische nederzetting met een houten kerk-
In Haaksbergen gaf de familie Jordaan de aanzet
Ook de textielindustrie kreeg een boost door
gebouw, de voorloper van de St. Pancratiuskerk.
tot de ontwikkeling van huisnijverheid tot de
de aanleg van het spoor. In 1917 werd door L.
In de directe omgeving lag tevens het kasteel
industriële vervaardiging van textiel. Deze ontwik-
ten Brink uit Losser, G. Enneking uit Tilburg en
Blankenborgh. Rond de kerk vormde zich een
keling deed zich in heel Twente voor. Jan Jordaan
F. Eijsink van hotel de Moriaan te Haaksbergen
kleine bewoningskern die hoofdzakelijk uit boerde-
(1740-1810), zoon van een Duitse huursoldaat,
de Twentsche Wollenstoffen Fabriek opgericht
rijen zal hebben bestaan. Vanaf ca. 1300 werden
vestigde zich kort na het midden van de 18e eeuw
ten noorden van de spoorlijn aan de kant van de
de zogenaamde markenorganisaties opgericht, die
in Haaksbergen en werd een succesvol linnen-
voormalige Zienesch. Het perceel van ruim 1,5 ha,
het gezamenlijke gebruik van de woeste (nog niet
handelaar. Hij kocht in 1772 het huis ‘het Witte
in het bezit van de Eijsinks aan het zogenaamde
in cultuur gebrachte) gronden regelden. Onder het
Paard’ (waar nu het Raadhuis staat) en werd een
Zwarteland een fabriekscomplex met kantoor
gericht Haaksbergen vielen de marken Brammelo,
paar jaar later ook eigenaar van het naastgelegen
gebouwd. In 1919 was het ketelhuis nog in aan-
Langelo, Eppenzolder/Stepelo, Broekelo en
pand. Jordaan startte hier een katoenspinnerij en
bouw, maar eind 1919 kon het bedrijf in gebruik
Haaksbergen/Honesch.
richtte een schuur in als handweverij, waar een
genomen worden. Hier maakte men van oude wol
aantal weefgetouwen stonden opgesteld. Hij legde
weer wollengarens, waaraan in (en blijkbaar ook
Lokale handelsactiviteiten waren vrij beschei-
hiermee de basis voor de textielfabriek van de
kort na) de Eerste Wereldoorlog een groot gebrek
den van omvang en hoofdzakelijk gericht op
Firma D. Jordaan & Zn. Onder Jan’s jongste zoon
was. Via kadastrale hulpkaarten is de nieuwbouw
de houthandel. Omstreeks 1400 werd de
Derk (1781-1876) groeide het bedrijf in de 19e eeuw
en de kort daarop volgende uitbreidingen van de
Buurserbeek, die tot dan toe door het dorp
uit tot de grootste textielfabriek van Haaksbergen.
fabriek duidelijk te volgen. De schoorsteen stamt
stroomde, naar het zuiden verlegd en aange-
De aanleg van de Spoorlijn Neede - Haaksbergen
uit deze tijd.
sloten op de Schipbeek. Hiermee ontstond een
- Boekelo - Enschede / Hengelo die in 1884 in
vaarverbinding met de IJssel en kon men vanuit
gebruik werd genomen, betekende een extra
Spoedig bleek echter dat men niet kon 11
12
Afb. 6 Luchtfoto Twentsche Wollenstoffen Fabriek langs het spoor richting Neede, datum onbekend. Rechts Het Zwarteland (Oald Hocksebarge_41-no.3-sept. 2008).
Afb. 7
Twentsche Kabelfabriek, datum onbekend (canonvantechniekintwente.nl).
Afb. 8 Kaart uit 1890-1901, met blauw omcirkeld het gebied waar later het Zwarteland werd ontwikkeld (topotijdreis.nl).
Afb. 9 Kaart uit 1927-1936, met blauw omcirkeld het gebied waar toen de Twentsche Kabelfabriek en eerste woningen van het Zwarteland waren ontwikkeld (topotijdreis.nl).
Afb. 10 Kadastrale hulpkaart uit 1884, aanleg van het spoor naar Neede (HBG01_I_212).
Afb. 11 Kadastrale hulpkaart uit 1918, met fabrieksgebouw van Firma Jordaan (HBG01_I_463).
Afb. 12 Kadastrale hulpkaart uit 1920, eerste woningen aan de Zieneschstraat (HBG01_I_477).
Afb. 13 Kadastrale hulpkaart uit 1925, woningen toegevoegd aan Beatrixstraat - Zwarteland (HBG01_I_515).
Afb. 14 Kadastrale hulpkaart uit 1931, woningen toegevoegd aan Beatrixstraat (HBG01_I_517).
Afb. 15 Kadastrale hulpkaart uit 1937, aanleg Beatrixstraat richting het noorden (HBG01_I_623).
13
2. Cultuurhistorische analyse concurreren met nieuwe wol, zodat de fabriek in
goede woningen te bevorderen. Voortaan moesten
vond in Nederland vooral toepassing in de jaren
1922 werd opgeheven. De firma Jordaan richtte
gemeenten een bouwverordening opstellen en een
1900-1925 als tuindorp of tuinwijk aan de rand
de gebouwen in 1923 vervolgens in tot weverij en
uitbreidingsplan. Bovendien bood de Woningwet de
van bestaande (industrie)steden, een satellietwijk
spinnerij. Toen in de crisisjaren de textielproductie
mogelijkheid tot kredietverlening bij en subsidiering
bijna buiten de stad. Te denken valt aan tuindorp
ingekrompen moest worden, werden de gebouwen
van de nieuwbouw van arbeiderswoningen.
’t Lansink in Hengelo naar het ontwerp van Karel
in 1930 verkocht aan de toen opgerichte Twentsche
In Haaksbergen werd in 1912 de woningbouw-
Muller uit 1910 of Pathmos in Enschede van de
Kabelfabriek. Johannes Cornelis van der Lof en Jan
vereniging Lucht & Licht opgericht, met de heer
architect W.K. de Wijs. In tegenstelling tot de
Derk Odink waren de grondleggers van dit bedrijf
A.J. Schilderman als eerste voorzitter. De komst
autonome Engelse tuinsteden ontbrak bij de
dat hoog- en laagspanningskabels produceert en
van pastoor Anton Wienholts heeft zeker een
Nederlandse tuindorpen de zelfstandigheid. Het
vanaf 1932 ook telefoon- en signaalkabels. Vooral na
stempel gedrukt op de oprichting van de woning-
Zwarteland is ook niet een typisch tuindorp. Zo
(en kort voor of mogelijk in het begin van) de Tweede
vereniging. In februari 1912 was deze Didamse
bleven de wijkvoorzieningen in het Zwarteland
Wereldoorlog vonden uitbreidingen van het bedrijf
boerenzoon vanuit Nieuwe Pekela in Groningen
geheel achterwege en in eerste instantie werd er
plaats. In Lochem werd zelfs een tweede fabriek
naar Haaksbergen gekomen. Hij haalde een aantal
maar een type woning gebouwd. In de loop van de
geopend. De vestiging in Haaksbergen is nog steeds
nonnen uit Amersfoort om hier een bewaarschool
tijd kwam er meer differentiatie in het type wonin-
in bedrijf, uitgegroeid tot een internationaal kabel-
te stichten, de pastoor wilde een ziekenhuis en
gen zoals meer gebruikelijk bij tuindorpen. Wel zijn
producent met ruim 700 werknemers en door de
oudemannenhuis oprichten en hij werd een van de
in het Zwarteland enkele uitgangspunten van de
vele uitbreidingen neemt het inmiddels een enorm
eerste bestuursleden. De woningbouwvereniging
tuinstadgedachte terug te vinden, zoals het brede
terrein aan de westkant van het dorp in beslag.
stelde zich ten doel goede woningen te realiseren
stratenpatroon, de diepe achtertuinen en de open-
voor de arbeiders in Haaksbergen. Door de enorme
bare groenstructuren.
1
Afb. 16 Kadastrale hulpkaart uit 1949, woningen toegevoegd aan Beatrixstraat (HBG01_I_709).
Afb. 17 Kadastrale hulpkaart uit 1950, woningen toegevoegd aan Beatrixstraat, Zwarteland en Zieneschstraat (HBG01_I_722).
Afb. 18 Kadastrale hulpkaart uit 1982, woningen gesloopt en toegevoegd aan Zieneschstraat (HBG01_K_462).
Woningbouwvereniging Lucht en Licht
ontwikkeling in de textielindustrie was namelijk de
Eind negentiende eeuw waren de woonomstan-
behoefte aan nieuwe arbeiderswoningen groot.
digheden van de Nederlandse arbeidsbevolking
Afb. 19 Typisch voorbeeld van een Nederlands tuindorp is Vreewijk in Rotterdam, hier te zien op een oude postkaart (pinterest.com).
14
Afb. 20 Uitsnede van het concept van de Garden City zoals bedacht door Ebenezer Howard (historyworkshop.org.uk).
Woningbouw in het Zwarteland De eerste woningen die Lucht en Licht ontwikkelde,
vaak erbarmelijk. Men leefde met velen bij elkaar
De tuinstad als uitgangspunt
kwamen vlakbij de Twentsche Wollenstoffen Fabriek
in kleine ruimtes, goede drinkwatervoorzieningen
In de tijd dat de eerste woningen in het Zwarteland
te liggen, op de voormalige landbouwgronden van
ontbraken en de uitbraak van epidemieën was een
werden gebouwd, was er een nieuw woonideaal
de Zienesch. In 1918 stond de woningvereniging
groot probleem. De voor die tijd revolutionaire
komen overwaaien uit Engeland: de tuinstad. Het
al grond af aan de gemeente Haaksbergen voor
Woningwet, vastgesteld in 1901, moest daaraan
concept van het tuinstadmodel van de Engelsman
de aanleg van een weg naar Holthuizen langs
een einde maken. Het doel van deze wet was om
Ebenezer Howard had als doel het creëren van
de Wollenstoffenfabriek, de Holthuizerweg (nu
bouw en bewoning van slechte en ongezonde
een aangename woningen in een gezonde groene
Zwarteland). Met een rijksvoorschot van ruim 26.000
woningen onmogelijk te maken en de bouw van
omgeving met een goed voorzieningenni¬veau en
gulden konden 12 woningen aan de Zieneschstraat
1 Asbroek, W.E. ten, 1988, p. 123.
differentiatie in woningtypen. De tuinstadgedachte
worden gebouwd. Uit notulen blijkt dat het niet
15
(Bouw)historie op een rij
1937 Kort voor 1937 aanleg Zwartelandstraat (nu Beatrixstraat),
1884 Spoorlijn Neede - Haaksbergen - Boekelo - Enschede / Hengelo in gebruik.
2. Cultuurhistorische analyse
1948-1950 woningen 4e fase
eenvoudig was om het bouwplan van die woningen
In eerste instantie bleef dus de strook langs het
vindt plaats in 1972, toen de spoorlijn werd opge-
Ontwerp en bouw (deels inbreiding) van aanvullend tien blokken
van de grond te krijgen. Dan weer bemoeide zich
spoor vrij van woningbouw. In de jaren ’30 en ’40
heven en er met name voor de bewoners aan de
1917
arbeiderswoningen:
een inspecteur van de Volkshuisvesting ermee, dan
volgde een lange bouwloze periode voor Licht &
Holthuizerstraat een rustigere woonomgeving
Oprichting Twentsche Wollenstoffen Fabriek
-
Beatrixstraat 68-70, 72-78, 81a, 84-86
weer lag het gemeentebestuur dwars vanwege de
Lucht vanwege de economische crisis en de Tweede
ontstond. Aan de andere kant bleef de Twentsche
-
Zieneschstraat 1-3, 29-33
hoge huurprijzen. Uiteindelijk krijgt het plan toch de
Wereldoorlog. Daar kwam in 1949 een einde aan.
Kabelfabriek zijn terrein alsmaar uitbreiden, waarbij
-
Zwarteland 2-26
vereiste goedkeuring en werden kort voor 1920 de
Aan de Beatrixstraat worden vijf woningen opge-
ook de Holthuizerstraat gedeeltelijk werd opgeslokt,
eerste drie blokken met in totaal 12 arbeiderswonin-
leverd: twee blokken van twee woningen en een
waarop de straatnaam wijzigde in Zwarteland.
1982 woningen 5e fase
gen gebouwd met een huurprijs van 2,75 gulden per
vrijstaande woning (afb. 30 t/m 33).
Kort voor 1982 bouw aanvullend (en vervangend/inbreiding) 12 woningen:
week. De eengezinswoningen werden ontworpen
-
door de architecten J. Jans en A.J. Schilderman en
Een jaar later, in 1950, kwamen nog eens 22 wonin-
in 1975 worden afgebroken om plaats te maken
kregen een grote tuin met een schuurtje waar de
gen gereed aan de Zieneschstraat/ Holthuizerstraat
voor nieuwbouw. Vermoedelijke reden van sloop is
1985
gelegenheid werd geboden een geit of varken te
(nu Zwarteland). De bekende architect J. Jans maakte
de slechte staat van de woningen. Eind 1920 bleek
Verbouwing/renovatie woningen Zwarteland.
stallen.
het ontwerp en werkte hierbij vermoedelijk samen
namelijk al dat de woningen aan de Zieneschstraat
met architect A.J. Schilderman. Er kwamen vier
gebreken vertoonden, zoals “ramen die niet sluiten
1920 woningen 1e fase Kort voor 1920 bouw eerste drie blokken met in totaal 12 arbeiderswoningen aan het Zwarteland (Zieneschstraat). Later gesloopt. 1923
Zieneschstraat 5-27
Overname fabriekspanden Twentsche Wollenstoffen Fabriek door firma Jordaan. 1925 woningen 2e fase Rond 1923 bouw aanvullend zes blokken met 12 arbeiderswoningen:
In 1923 vindt de aanbesteding plaats van een
typen woningen, A t/m D, waarbij type D duplexwo-
of geen sluiting hadden; die veel tochten; lood los
-
Beatrixstraat 79-83, 92-96
nieuw project bestaande uit 12 woningen aan de
ningen waren (zie bouwtekeningen hieronder voor
op het dak; riool verstopt; geschonden binnen-
-
Zwarteland 28-38
Zieneschstraat/Beatrixstraat (zie afb. 23), ontwor-
de ontwerpen van verschillende woningtypen met
muren; zoldervloer met diep uigehakt gat; losse
pen door A.J. Schilderman en J. Sluymer. Toen de
diverse plattegronden). Het ontwerp uit 1948 is ver-
tegels; schoorstenen hoger optrekken”.2 Lucht en
1930
Twentsche Kabelfabriek op het punt stond te wor-
moedelijk uiteindelijk in gewijzigde vorm uitgevoerd.
Licht geeft Buro voor Architektuur Scholten B.V. uit
Oprichting Twentsche Kabelfabriek (TKF) op de plek van firma Jordaan.
den opgericht, rees de vraag wat de beste woningen
Kenmerkend is dat de diepe achtertuinen bij de
Haaksbergen in 1982 opdracht voor het ontwerp
zouden zijn die gebouwd konden worden voor de
duplexwoningen in tweeën werden gesplitst, waarbij
van 12 nieuwe woningen op die plek. Deze woningen
1931 woningen 3e fase
nieuwe arbeiders. In 1925 werd A.J. Schilderman
een deel voor de bewoners van de benedenwoning
vallen verder buiten de scope van dit onderzoek.
Kort voor 1931 bouw aanvullend zes blokken met in totaal 12
benoemd tot opzichter over alle woningen.
en een deel voor de bewoners van de bovenwoning
Enkele jaren later, in 1985, heeft er nog een ingrij-
arbeiderswoningen:
Schilderman kwam daarop met vier voorstellen,
bestemd was. Tegelijkertijd met de bouw van deze
pende renovatie van de woningen in het Zwarteland
-
Beatrixstraat 67-77, 80-82, 88-90
waarbij gekozen werd voor het plan waarbij nog
naoorlogse woningen werd begonnen met het
plaatsgevonden, waarbij daken, gevels en de
-
Zieneschstraat 35-37
eens 12 woningen gebouwd werden van 2.900
aanleggen van riolering; de woningen kregen ook
indeling zijn gewijzigd. Inmiddels zijn de woningen in
gulden per woning. De woningen werden in 1931
wc’s met waterspoeling en daarvoor werd bij de
bezit van woningcorporatie Domijn, waarmee Lucht
opgeleverd (zie afb.26).
bestaande woningen de schuurtjes verbouwd.
en Licht in 2007 is gefuseerd.
Een belangrijke stedenbouwkundige wijziging
2 Broeke, J. ten , 2008, p.68
Afb. 21 De eerste woningen aan de Zieneschstraat, gebouwd rond 1920, werden later weer gesloopt (archief HKH).
16
De oudste woningen aan de Zieneschstraat worden
17
18
Afb. 22 Bouwtekening ondertekend door Sluymer en Schilderman uit 1922 (archief HKH).
Afb. 23 Bouwtekening van de woningen gebouwd rond 1923 (archief HKH).
Afb. 26 Historische foto van de woningen gebouwd rond 1931 (archief HKH).
Afb. 27 Historische foto van de woningen gebouwd rond 1931 (archief HKH).
Afb. 24 Woning uit 1923 op historische foto (archief HKH).
Afb. 25 Huidige situatie woningen uit 1923.
Afb. 28 Huidige situatie van de woningen gebouwd rond 1931.
Afb. 29 Van het oorspronkelijke ontwerp van J. Jans uit 1948 voor nieuwe naoorlogse woningen in het Zwarteland, werden in eerste instantie alleen de geel omcirkelde blokken gerealiseerd (Gemeentearchief Haaksbergen).
19
20
Afb. 30 De enige vrijstaande eengezinswoning in het Zwarteland aan de Beatrixstraat op een historische foto (Broeke, J. ten, 2008, p.152)
Afb. 31 Huidige situatie vrijstaande eengezinswoning uit 1949.
Afb. 34 Dit blok aan de Zieneschstraat was op de tekening uit 1948 bedacht als een blok met twee woningen. Dit zijn er uiteindelijk drie geworden. Dit blok toont nog de karakteristieke strakke dakrand, gootklosjes en oorspronkelijke vorm van de dakkapellen.
Afb. 35 Kenmerkend voor de eerste naoorlogse woningen in het Zwarteland is de siermetselwerkomlijsting rond de entreedeur.
Afb. 32 Het blok aan de Beatrixstraat was in 1948 oorspronkelijk zo bedacht door J. Jans (Gemeentearchief Haaksbergen).
Afb. 33 Het blok is in gewijzigde vorm uitgevoerd: in plaats van vier woningen kwamen er twee.
Afb. 36 Deze tekening uit 1949 toont een belangrijke wijziging aan de woningenblokken langs het Zwarteland (toen nog Klinkerstraat). Type D, duplexwoningen, is toegevoegd. De diepe achtertuinen van de duplexwoningen zijn in tweeën gesplitst met een deel voor de bewoners van de benedenverdieping en een deel voor de bewoners van de bovenverdieping (Gemeentearchief Haaksbergen).
21
22
Afb. 37 Bouwtekening van woningtype C op hoek Beatrixstraat - Zwarteland, 1949 (Gemeentearchief Haaksbergen).
Afb. 38 Historische foto van woningtype C uit 1949 (archief HKH).
Afb. 41 Oorspronkelijke bouwtekening van de aanzichten en doorsnede van de duplexwoningen, 1949 (Gemeentearchief Haaksbergen).
Afb. 42 Plattegronden duplexwoningen (Gemeentearchief Haaksbergen).
Afb. 39 Huidige situatie woningtype C uit 1949.
Afb. 40 Ook hier zijn de kenmerkende siermetselwerkomlijstingen rond de entreedeuren te herkennen.
Afb. 43 Historische foto van een blok duplexwoningen op hoek Zieneschstraat - Zwarteland (archief HKH).
Afb. 44 Huidige situatie voormalige duplexwoningen uit 1949.
23
24
Afb. 45 Bouwtekening 1949 achter- en vooraanzicht van een van de middelste blokken aan het Zwarteland (Gemeentearchief Haaksbergen).
Afb. 46 Huidige situatie van een van de middelste blokken aan het Zwarteland uit 1949.
Afb. 49 In de jaren ‘80 van de twintigste eeuw gerealiseerde eengezinswoningen naar ontwerp van Scholten.
Afb. 50 Naast de verspringing in de roolijn van de blokken is in aansluiting op de eerder gebouwde woningen ook groen een belangrijk element bij deze nieuwbouw.
Afb. 47 Huidige situatie van een van de middelste blokken aan het Zwarteland uit 1949. Kenmerkend is de gemetselde poortdoorgang naar de tuin van de bovenwoningen en de nog oorspronkelijke erfafscheidingshekjes met betonpalen.
Afb. 48 Op de hoek Zieneschstraat - Zwarteland staat nog de oorspronkelijke tuinmuur met rollaag in de plint.
Afb. 51 Het groene driehoekige plein op de hoek Zieneschstraat - Beatrixstraat is een waardevolle groenstructuur).
Afb. 52 Het brede, groene en enigszins gekromde straatprofiel sluit aan bij de idealen van de tuinstadgedachte.
25
2. Cultuurhistorische analyse Architecten
veel kerkjes, interessante woningen en hij loste
Bij de bouw van het Zwarteland waren bekende
nieuwe opgaven op voor opdrachtgevers zoals de
Twentse architecten betrokken: Jan Jans, Antoon
socialistische Arbeiders Jeugdcentrale, scouting
Schilderman en Johan Sluijmer. Hieronder volgt een
of een Openluchttheater. Voor de nieuwbouw
kort overzicht van deze architecten.
van de arbeiderswoningen in het Zwarteland in 1948-1950 maakte Jans het ontwerp samen met
Afb. 53 ‘t Fort, Enschedese straat 66 in Haaksbergen, ontworpen door A.J. Schilderman (ozoo.nl).
Afb. 54 Dit woningblok aan de Lansinkstraat in Haaksbergen is eveneens ontworpen door A.J. Schilderman in de jaren ‘50 en vertoond overeenkomsten met de woningen in Het Zwarteland (funda.nl).
Architect A.J. Schilderman
A.J. Schilderman. Wie waarvoor verantwoordelijk
Antonius Johannes Schilderman (1894-1980) heeft
was en in welke mate is vooralsnog onduidelijk.
voor de volkshuisvesting in Haaksbergen grote
Verder was Jan Jans betrokken bij de oprichting van
betekenis gehad. Hij verrichtte veel tekenwerk voor
Het Oversticht in 1925. Bij zijn 25-jarig jubileum als
Lucht en Licht en hij is daar ook woningopzichter
architect in 1953 werd de Jan-Jansstichting opge-
en voorzitter geweest. In ieder geval een groot deel
richt, die nu bijna zijn gehele collectie tekeningen
van de vooroorlogse arbeiderswoningen in het
beheert (exclusief ongeveer 300 tekeningen in het
Zwarteland zijn van zijn hand, maar hij heeft ook
Rijksmuseum Twenthe).
veel andere panden in Haaksbergen ontworpen. Bij ’t Fort aan de Enschedesestraat 66 dat hij in 1931
Architect J.H. Sluymer
ontwierp, is goed te zien dat hij was aanhanger van
Johannes Hermanus Sluijmer (1894 - 1979) was een
“Amsterdamse school” stijl. Naast architect was hij
Nederlands architect, geboren in Enschede waar
jarenlang lid van het kerkbestuur en schoolbestuur
hij in 1919 ook zijn eigen architectenbureau begon.
van de St. Pancratiusparochie.
Hij ontwierp voornamelijk kerkgebouwen in de provincies Gelderland en Overijssel. Zijn ontwerpen
Afb. 55 Een van de typisch Twentse boerderijen die Jan Jans ontwierp aan de Gravenallee in Almelo (www.monumenten.nl/monument/507706).
26
Afb. 56 Bonifatiuskerk in Haaksbergen uit begin jaren ’30 van de vorige eeuw naar ontwerp van J.H. Sluymer (develdmaat.nl).
Architect J. Jans
waren voornamelijk traditioneel, met soms elemen-
Jan Jans (1893 - 1963) was een Nederlands architect
ten van expressionistische architectuur, zoals te
met een zeer grote belangstelling voor de cultuur
zien bij de Bonifatiuskerk in Haaksbergen uit begin
van zijn streek Twente en een specialist op het
jaren ’30 van de vorige eeuw. Naast kerkgebouwen
terrein van de landelijke bouwkunst. In 1928 ves-
ontwierp hij ook enkele woningen, zoals aan de
tigde hij zich in Almelo als zelfstandig architect. De
Boddenkampsingel 132-138 in Enschede en samen
de boerderijen die hij bouwde voor bijvoorbeeld
met A.J. Schilderman bij het Zwarteland. Onbekend
de graaf van Almelo (Weiteman, Gravenallee) zijn
is welk aandeel elke architect had in het ontwerp.
heel bekend geworden, maar hij bouwde ook 27
3. Omschrijving huidige situatie Stedenbouwkundige opzet
Architectonische uitwerking
vervangen door andere exemplaren en de schoor-
Hoofdkenmerk van de stedenbouwkundige
De eerste huizen van het Zwarteland werden aan
steen verwijderd.
hoofdopzet van het Zwarteland is het dorpse karak-
de Zieneschstraat gebouwd en in 1919 gebouwd. De
ter dat mede wordt bepaald door het driehoekige
architectuur van de eerste bebouwing kwam sterk
De zes blokken uit 1931, ontworpen door A.J.
stratenpatroon met korte wegen, een relatief breed,
overeen met woningen uit andere arbeiderswijkjes
Schilderman, zijn eveneens opgetrokken uit
groen straatprofiel en subtiel verspringende en ten
in Twente, zoals de Nijverheid in Hengelo. De bebou-
baksteen en bestaan uit een bouwlaag onder een
opzichte van elkaar gedraaide woningblokken. Het
wing bestond uit drie blokken met per blok vier
mansardedak met afgeschuind wolfseind. Ook hier
grotendeels groen ingerichte driehoekige pleintje
woningen van een bouwlaag onder zadelkap met
is sprake van een symmetrische gevelindeling. De
op de hoek Beatrixstraat-Zieneschstraat draagt bij
afgeschuind wolfseind en aangebouwd schuurtje.
mansardekap met dakkapellen zorgde samen met
aan deze dorpse uitstraling, net als de groenstroken
De woningen waren opgetrokken uit baksteen met
de gootlijn voor een duidelijke horizontale geleding.
tussen het trottoir en de straat bij de Zwarteland
subtiele baksteendetailleringen, zoals te zien op afb.,
Inmiddels zijn de dakkapellen vervangen door dak-
en aan weerszijden van de Beatrixstraat. Bij de
schuiframen met roedenverdeling, dakkapellen en
ramen. De woningen hebben een achteraanbouw
Beatrixstraat worden deze groene stroken van lage
gemetselde schoorstenen. Deze woningen zijn in
en vrijstaand schuurtje.
bosschage en gingkobomen afgewisseld met par-
1975 gesloopt.
keervakken. Een andere opvallende groenstructuur
Afb. 57 Woningen aan Zwarteland.
28
De architectuur van de naoorlogse blokken, ont-
is het groene grastapijt met speeltoestellen aan de
Vervolgens werden er in 1923 zes blokken van
worpen door J. Jans vermoedelijk in samenwerking
zuidkant van Zwarteland, waar eerder het spoor liep.
twee-onder-eenkapswoningen langs de huidige
met A.J. Schilderman, sluit in grote lijnen aan bij de
Bijna alle woningen hebben een eigen voortuin en
Beatrixstraat en Zwarteland gebouwd, naar
dan al bestaande blokken in het Zwarteland. Zo
allemaal hebben ze een diepe achtertuin, die groot
ontwerp van A.J. Schilderman en J.H. Sluymer. Op
zijn ook de naoorlogse blokken allemaal laagbouw,
genoeg was om groenten te verbouwen en enkele
een rechthoekige plattegrond werd een bouwlaag
opgebouwd uit baksteen en een pannendak met
dieren te houden. Vroeger werden de voortuinen
opgetrokken uit baksteen onder een met pannen
gemetselde schoorstenen en zorgvuldige, eenvou-
afgescheiden van de stoep door lage hekjes met
bedekt schilddak. Kenmerkend is dat de kap aan
dige detaillering. De verschillende typen (A t/m D)
betonpaaltjes en ijzeren balken. Er zijn nog een paar
de zijkanten nog iets lager was doorgetrokken. De
kregen allemaal een siermetselwerkomlijsting om de
van deze erfafscheidingen behouden gebleven (zie
symmetrische gevelopbouw werd geaccentueerd de
entreedeur en raamvlakken met roeden. Bij blokken
foto). Ook de tuinmuur op de hoek Zieneschstraat
raampartijen met roedenverdeling, de dakkapellen
met meer dan drie geschakelde woningen kwam
– Zwarteland is nog behouden. Alleen de oudere
in het dak en de schoorsteen in het midden van
een gemetselde poortdoorgang in het midden van
woningen aan de Zieneschstraat grenzen met de
het dak. De entrees zijn aan de zijkant gesitueerd.
het blok. Mogelijk refereerde Jans hier naar soort-
rooilijn direct aan de stoep en hebben dus geen
Later zijn deze woningen vergroot, waarbij het dak
gelijke poortdoorgangen die veelvuldig voorkomen
voortuin, waardoor deze woningen een wat schra-
geheel is vernieuwd en aan de zijkanten als het ware
in diverse tuindorpen, gebouwd in het begin van de
lere indruk maken.
omhoog is getild. Ook de dakkapellen zijn daarbij
twintigste eeuw. De verschillende typen woningen 29
3. Omschrijving huidige situatie (A t/m D) zijn te onderscheiden door bijvoorbeeld het verschil in dak- en goothoogte, de toepassing van dakkapellen, vensters op de verdieping en de verschillende plattegronden. Kortom, ondanks dat de woningen uit verschillende tijdperken komen, is er wel samenhang in stijl gecreëerd. Mogelijk heeft architect Schilderman daarbij de rode draad gevormd, omdat hij bij een groot deel van de ontwerpen betrokken was. De buurt straalt een eenheid uit doordat het allemaal laagbouw is Afb. 59 Nog een oorspronkelijk raampje naast de entreedeur bij een van de woningen uit 1923.
en er is sprake van relatief eenvoudige, maar zorgvuldige architectonische detaillering. Tegelijkertijd is er binnen deze eenheid ook duidelijk diversiteit te herkennen is. Gedurende renovaties in de loop van de tijd zijn van alle huizen de raampartijen vernieuwd, waarbij ook de karakteristieke roedenverdeling is verdwenen. Er is nog een enkel origineel raam, zoals bij Zwarteland nr. 32 (afb. 59). Ook zijn bijvoorbeeld dakkapellen zijn vernieuwd, dakramen toegevoegd en dakpannen en goten vervangen, waardoor het aanzicht van de woningen is gewijzigd. De duplexwoningen zijn inmiddels samengevoegd tot eengezinswoningen.
Afb. 58 De schoorsteen van de Twentse Kabelfabriek geeft nog altijd de context aan van waaruit dit arbeiderswijkje is ontstaan.
30
Afb. 60 Kenmerkend zijn ook de doorgangen tussen de woningen.
31
4. Cultuurhistorische waarden Cultuurhistorische waarden
het Zwarteland waar voorheen het spoor liep en de
Gaafheid
Het Zwarteland is het eerste arbeiderswijkje van
groenstroken langs de stoepen.
Het Zwarteland is in hoofdopzet en karakter nog
Haaksbergen. Het heeft waarde als onderdeel van de ontwikkelingsgeschiedenis van de industriële
Architectuurhistorische waarden
activiteiten langs het spoor van Haaksbergen. De
De eenduidige architectonische uitstraling van de
bijvoorbeeld het brede straatprofiel nog aanwezig
opkomst van de industrie, met name de textielin-
buurt, waarbij vooral de bakstenen gevels, pannen
en het van oorsprong groene karakter nog wel
dustrie en de komst van de Twentsche Kabelfabriek,
daken en gevelindeling van het voor- en zijaanzicht
herkenbaar, maar wel verschraald. En op het gebied
en de bouw van deze arbeiderswoningen zijn dan
van de woningen bepalend zijn, maken het een
van de architectuur is de hoofdvorm van de diverse
ook sterk met elkaar verbonden.
krachtig geheel. Binnen de eenheid is sprake van
blokken grotendeels behouden gebleven, maar zijn
subtiele variatie, bijvoorbeeld in het type kap en
architectonische details zoals de roedenverdeling
metselwerkdetailleringen. In de nieuwbouw uit
in de ramen en oorspronkelijke dakkapellen en
wel kenmerken van de tuindorpgedachte: het creë-
de jaren ’80 is visueel aansluiting gezocht met de
dakpannen verloren gegaan. Door deze aantasting
ren van een gezonde, aangename woonomgeving
bestaande bouw door het behoud van de kleinscha-
in detaillering is het aanzicht van de woningen
met veel groen. De grote tuinen boden ruimte aan
ligheid, de toepassing rode baksteen en een kap
gewijzigd. Het achtergebied hebben we tijdens dit
de families om hun eigen groenten te verbouwen,
bedekt met pannen, de invoeging van groen en de
onderzoek vanwege beperkte toegankelijkheid niet
wat zou bijdragen aan de gezondheid. De tuinen zijn
verspringing van de blokken.
goed kunnen beoordelen. Op Google Maps lijken
Stedenbouwkundige waarden
nu veel bijgebouwen in de diepe achtertuinen te zijn De poortdoorgangen bij de naoorlogse woningen
bijgeplaatst, waardoor het open, groene karakter is
zijn waardevolle architectonische elementen, die
aangetast.
Het Zwarteland heeft bijna de opbouw gekregen
refereren aan de tuindorpgedachte. Ook de sobere,
van een gesloten hofstructuur: woningen aan brede
maar zorgvuldige architectonische details, zoals
Zeldzaamheid
straten met daarbinnen een groen hof. De speling
rollagen, muurankers, uitgemetselde dakranden en
Het Zwarteland is wat betreft architectonische
met de rooilijnen en doorgangen naar de achter-
ander siermetselwerk zijn van waarde. Al is de archi-
kenmerken of stedenbouwkundige opbouw niet
tuinen belichamen de open tuindorpgedachte. De
tectonische uitwerking van de tuindorpgedachte
bijzonder in zijn soort. Kenmerkend is echter de
lage bebouwingsdichtheid van kleine blokken met
relatief sober en daarom niet van bijzonder grote
organische groei van het arbeiderswijkje over meer-
veelal twee, drie of vier woningen, en de voortuintjes
architectonische waarde.
dere decennia heen, waardoor sprake is van een
en grote achtertuinen leiden tot een aangenaam
32
van de tijd verschraling plaatsgevonden. Zo is
Het Zwarteland is geen klassiek tuindorp, maar heeft
dan ook van grote waarde.
Afb. 61 Historische foto van de Beatrixstraat in 1988, gemaakt toen het riool werd vernieuwd. Herkenbaar zijn nog de oorspronkelijke vorm van de dakkapellen van de woningen rechts (archief HKH).
herkenbaar, maar op alle niveaus heeft in de loop
bepaalde gelaagdheid, maar waarbij tegelijkertijd
woonklimaat. Van bijzondere stedenbouwkundige
De woningen zijn daarnaast ook architectuurhisto-
een herkenbare eenheid is ontstaan met een dorps
waarde is de driehoekige groenstructuur tussen de
risch waardevol, omdat ze uitmaken van het oeuvre
karakter. Ook het feit dat diverse bekende Twentse
Beatrixstraat – Zieneschstraat, de groenstrook langs
van diverse belangrijke Twentse architecten.
architecten aan het wijkje hebben gewerkt draagt bij aan de zeldzaamheidswaarde.
33
5. Conclusie en aanbevelingen Conclusie
cultuurhistorisch oogpunt:
Uit voorgaande cultuurhistorische analyse is geble-
•
Een nieuwe groene invulling is denkbaar op
herstel het verschraalde tuindorpkarakter en
plekken waar gesloopt wordt en kan het groene
bezit. De belangrijkste daarvan zijn:
versterk dit waar mogelijk.
karakter van het wijkje versterken.
•
Eerste arbeiderswijkje van Haaksbergen
•
Herkenbare stedenbouwkundige principes van de
• •
Behoud daarbij het kenmerkende informele, Breng bij renovatie van het bestaande de
goedgekeurd plan ligt voor de toekomstige
detaillering terug in de architectuur.
invulling.
brede straten groene straatprofielen
»
wissenlende rooilijnen
het Zwarteland. Dit kan op meerdere manieren
»
voortuinen
behouden worden. Bijvoorbeeld door het
»
diepe achtertuinen
behoud van de woningen aan de Zieneschstraat
»
kleinschalige woonblokken
en (deel van de) Beatrixstraat, inclusief de
»
ruimte tussen woonblokken
groene driehoek. Hierin komt de gelaagdheid
»
laagbouw in baksteen met kap
van de verschillende tijdsperioden waarin de
•
Sobere, maar zorgvuldige detaillering.
woningen zijn gebouw en differentiatie in de
•
Gelaagdheid door de schakering van woningen uit
architectuur goed tot uiting, Daarbij blijft op die
verschillende tijdslagen waarbij toch duidelijk een
manier de wandwerking aan de Zieneschstraat
geheel is ontstaan.
bestaan en het aanzicht vanaf de meer leven-
Ontwerp door meerdere bekende Twentse
dige noordkant behouden.
architecten. •
•
De gelaagdheid is een waardevol aspect van
Nieuwe invullingen zijn niet uitgesloten en
Zeldzaam informeel, dorps karakter dat ondanks
kunnen een extra laag toevoegen aan de al
verschraling herkenbaar is gebleven.
bestaande gelaagdheid.
Aanbevelingen
•
Indien tot sloop wordt overgegaan, is het van belang pas te beginnen met slopen als er een
»
•
•
dorpse karakter.
»
•
34
•
ken dat het Zwarteland cultuurhistorische waarden
tuindorpgedachte, zoals:
Afb. 62 Aanzicht van Het Zwarteland vanaf de Zieneschstraat richting de Beatrixstraat.
Behoud de waardevolle kenmerken van de wijk,
voortuin, erfafscheiding, diepte etc.
Eventuele nieuwbouw zal zich moeten voegen naar de principes van de tuindorpgedachte en
Op basis van de vastgestelde waarden, wordt gead-
zo maximaal mogelijk de architectonische en
viseerd genuanceerd te kijken naar de voorgestelde
stedenbouwkundige elementen en kwaliteiten
sloopplannen en de cultuurhistorische waarden
van de overige bebouwing in de buurt over te
te laten meewegen in de afweging sloop-behoud.
nemen. Denk daarbij aan nok- en goothoogte,
Hieronder volgen enkele aanbevelingen vanuit
kleur en materiaal, kaprichting en -helling, 35
Colofon
Bibliografie Afkortingen BAG
Basisregistratie Adressen en Gebouwen
HCO
Historisch Centrum Overijssel
HKH
Historische Kring Haaksbergen
RCE
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Archieven Gemeente Haaksbergen •
bouwdossiers
Historisch Centrum Haaksbergen (Historische Kring) •
Inventaris van stukken afkomstig van A.J. Schilderman te Haaksbergen.
•
E. Woningen Zwarteland: o.a. bouwtekeningen,
Literatuur Asbroek, W.E. ten, Haaksbergen voor en na 1188, uitgave van de Historische Kring Haaksbergen, Haaksbergen 1988.
Twentse Kabelfabriek
Titel
www.tkf.nl/nl/news/nieuws/
Het Zwarteland, Haaksbergen: Cultuurhistorische waardestelling van woningen aan de Beatrixstraat, Zieneschstraat en Zwarteland
Lof, A.J.M. van der en H.G.M. Schulten, 60 jaar Twentsche Kabelfabriek in woord en beeld, Haaksbergen 1990.
Google Maps
Ros, M., ‘Haaksbergen en het spoor’, in: Aold Hoksebarge 3 (2014), uitgave van de Historische Kring Haaksbergen, Themanummer Open Monumentendag 2014, 3823-3824.
Het Historische Portaal - De grote geschiede-
Gesien van Altena en Hannah Geerdink
nis van Twente:
In samenwerking met Jacco Vromen, BELFORT Bureau voor Cultuurhistorie en Monumenten
uploads/De-grote-geschiedenis-van-Twente.
Redactie
Broeke, J. ten i.s.m. Woningcorporatie Domijn, Een goed fundament: de geschiedenis van Lucht en Licht, 1912-2007, Haaksbergen 2008.
Gesien van Altena
Topotijdreis
Contactgegevens
www.topotijdreis.nl
Hannah Geerdink
notulen vergadering woningbouwvereniging, foto’s, bestek, etc. •
www.historischekringhaaksbergen.nl/oudeweb-
Websites
site/Index/Blok/Noverheid/FamPers/HKH%20
Entoen
292.010%20%20A.J.%20Schilderman.htm
www.entoen.nu/nl/overijssel/twente/haaksbergen
tkf-viert-90-jaar-verbinden
www.google.nl/maps
http://hethistorischportaal.nl/wp-content/
Opdrachtgever Gemeente Haaksbergen
Samenstelling
hannah.geerdink@hetoversticht.nl 06 54 232 007
Datum 29 september 2021
Historisch Centrum Overijssel
Delpher
•
www.delpher.nl
literatuur
Kadaster
Canon van Nederland
•
www.canonvannederland.nl/nl/overijssel/twente/
kadastrale hulpkaarten en leggers
haaksbergen/firma-jordaan Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
www.canonvannederland.nl/nl/overijssel/twente/
•
haaksbergen/spoorlijn
beeldbank
Aan de Stadsmuur 79-83 Postbus 531 8000 AM Zwolle
36
038 – 421 32 57 www.hetoversticht.nl
37