Integraal afwegingskader ombuigingen Haaksbergen (versie 1.0)

Integraal afwegingskader ombuigingen Haaksbergen Datum: 20-02-2025, versie 1.0 Chiel Mensink en Claudia Landewé

Inleiding Het Rijksbesluit om gemeenten te korten heeft voor Haaksbergen tot gevolg dat wij ongeveer structureel € 2,3 miljoen minder krijgen uitgekeerd uit het gemeentefonds. Het structurele begrotingsperspectief van Haaksbergen schiet daarmee naar een structureel negatief saldo van ongeveer € 1,5 miljoen vanaf 2026. Deze financiële ontwikkeling dwingt Haaksbergen om keuzes te maken en ombuigingen te realiseren. Het vertrekpunt is € 2,3 miljoen aan ombuigingen zoals opgenomen in de bestuursopdracht van november 2024. Deze € 2,3 miljoen is nodig voor de zelfstandigheid en toekomstbestendigheid van Haaksbergen toekomstbestendig te maken. Dit is op meerdere terreinen zichtbaar en voelbaar. De voorzieningen staan onder druk. Er is ambtelijke een hoge werkdruk en er is sprake van achterstallige bedrijfsvoering. Haaksbergen kampt nog met de erfenis van 2x preventief toezicht. Hierdoor overstijgen de ambities versus financiële middelen. Om Haaksbergen financieel gezond te houden, moeten er drastische besluiten genomen worden. Dit vergt een zorgvuldig proces van afwegen waarmee de raad besluiten kan nemen over het realiseren van ombuigingen en het doen van investeringen.

Dit doen we: • door de samenleving (inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties) bewust te maken van de maatschappelijke consequenties (bewustwording); • daarmee de samenleving in positie te brengen om samen met de gemeente de maatschappelijke consequenties waar mogelijk te transformeren naar kansen/oplossingen (transformatie); • waarbij een structurele positief begrotingsperspectief in de Begroting 20262029 gepresenteerd wordt (financieel gezond beleid). Dit document beschrijft het proces om te komen tot een integrale afweging tot het realiseren van ombuigingen. Op basis van het afwegingskader wordt onder meer gekeken naar de maatschappelijke impact, toekomstperspectief van Haaksbergen, mogelijke waterbedeffecten, mate van onomkeerbaarheid en de mate waarin ombuigingsmaatregelen bijdragen aan de ombuigingsopgave. Uitgangspunten integraal afwegingskader Uitgangspunten zijn ‘basisprincipes’ die bij de integrale afweging te allen tijde centraal staan. • De impact op de samenleving voor zowel de korte als lange termijn is leidend in de afweging. • Begroting is in balans op basis van reëel begroten. Ten minste is het laatste jaar in het perspectief van de begroting sluitend in een positieve raming. • Geen intensivering van beleid.

Indien er wel geïnvesteerd wordt, geldt dat hiervoor bestaand budget vrijgemaakt moet worden dan wel inkomstenverhoging tegenover dient te staan. • De inzet van (potentiële) OZB-verhoging, dient de gehele samenleving te bedienen (wordt niet enkel ingezet voor een bepaalde doelgroep). • Formatie volgt taken. • De gebruiker betaalt waar mogelijk voor de voorzieningen die diegene gebruikt; de inwoner, de ondernemer, de hondenbezitter en de toerist. • Er moet een goede samenhang zijn tussen het verlagen van lasten enerzijds en het verhogen van baten anderzijds. Pagina 1 van 4

Aandachtspunten • • •

De genoemde bedragen zijn indicatief. De bedragen representeren het maximaal haalbare dat bespaard kan worden. Niet dat wat realistisch wordt geacht. De integrale afweging betreft een momentopname (situationeel afhankelijk). Het toepassen van dit afwegingskader geeft een overzicht van de impact van de maatregelen welke gebaseerd is op de situatie van dit moment. Bij het veranderen van de uitgangssituatie door bijvoorbeeld de mei- of septembercirculaire kan het zo zijn dat de ombuigingsopgave verandert of bepaalde maatregelen meer of minder impact krijgen. Indien deze veranderende omstandigheden zich voordoen, dan zal het afwegingskader opnieuw toegepast moeten worden. Het integraal afwegingskader kan daarmee ook ná vaststelling van de kadernota in de toekomst een toepasbaar instrument blijven.

Stapsgewijze integrale afweging De integrale afweging komt op basis van volgtijdelijke stappen tot stand. Een stapsgewijze benadering van de afweging maakt het proces van afwegen navolgbaar en behapbaar in haar complexiteit.

Stap 1

Stap 1

Inventarisatie Inventarisatie van mogelijke ombuigingen potentieel

Elke uitvraag Stap 2 is voorzien Toepassen van een Multi-Criteriamulticriteria analyse. Analyse

Stap 3a MaatregelenMaatregelenpakket ‘uit de pakket: uit de rode cijfers’ rode cijfers (basispakket) (basispakket)

MaatregelenStap 4 pakket: Maatregelenpakket noodzakelijkh eden noodzakelijkheden (toekomstbes (toekomstbestendig) tendig)

MaatregelenStap 3b pakket: uit de Maatregelenrode cijfers pakket ‘uit de (basispluspak rodeket) cijfers’

Uitgewerkte Stap 6 keuzepakkett Scenario’s en inop basis scenario's van de pakketten

Stap 5 Maatregelenpakket: Pakket latente latente ontwikkelingen ontwikkelinge n

(basispluspakket) Stap 1 Inventarisatie potentieel Deze stap behelst het inventariseren van potentiële ombuigingsmaatregelen in zowel de huidige begroting als op de samenwerkingspartners. Maatregelen die leiden tot reductie en de structurele begrotingslasten. Basisvertrekpunt in deze zoektocht betreft de in de Begroting 2025 (link bestand) aangegeven taakstelling op hoofdlijnen. Naast deze taakstelling op hoofdlijnen wordt ook breder in de begroting gekeken naar mogelijkheden onder meer door het betrekken van de reeds gedane inventarisatie met mogelijke ombuigingen in 2020.

inkomsten van de gemeente te vergroten. Daarnaast wordt de lijst met ‘latente ontwikkelingen en noodzakelijkheden’ geactualiseerd. Deze lijst bevat taken, opgaven en noodzakelijkheden (waaronder de investering op de ambtelijke organisatie) die nog niet financieel vertaald zijn in de begroting 2025 en het meerjarenperspectief. Alle geïnventariseerde maatregelen worden geanalyseerd op omvang van de ombuiging/inkomstenpotentieel, direct/indirecte verzilverbaarheid1, eventuele kosten om de maatregelen uit te voeren en een omschrijving van de maatschappelijke effecten.

Eveneens onderdeel van deze stap betreft de inventarisatie van het inkomsten-potentieel: de maatregelen die getroffen kunnen worden om de

Stap 2 Toepassen Multi-Criteria-Analyse In deze stap worden alle geïnventariseerde maatregelen aan de hand van een vijftal criteria

1 Direct verzilverbaar wil zeggen dat het uitvoeren van de

Indirect verzilverbaar betekent dat de maatregel niet direct leidt tot het boogde financieel effect.

maatregel direct leidt tot het beoogde financieel effect.

Pagina 2 van 4

gescoord. Zie ‘Opzet Multi-Criteria-Analyse’ (MCA) verderop in dit stuk voor de nader uitwerking van de MCA. Stap 3a Maatregelenpakket ‘uit de rode cijfers’(basispakket) Op basis van de MCA wordt een pakket maatregelen samengesteld met als titel ‘basispakket’. Dit pakket bestaat uit maatregelen die onomstreden zijn. Ofwel: maatregelen die zonder impact een bijdrage leveren aan de ombuigingsopgave. Dit pakket is een eerste aanzet in de oplossing voor het begrotingstekort. De maatregelen in dit pakket betreffen maatregelen om bezuinigingen in de huidige begroting door te voeren. Stap 3b Maatregelenpakket ‘uit de rode cijfers’(basispluspakket) Naast het ‘onomstreden’ basispakket wordt in deze stap het basispakket aangevuld met een basispluspakket om het begrotingstekort (momenteel € 1,5 miljoen) op te lossen. Ofwel: dit pakket vult het basispakket tot de € 1,5 miljoen aan. Het basispakket + het basispluspakket samen leiden dan tot een oplossing van het totale begrotingstekort. De maatregelen in dit pakket betreffen maatregelen om bezuinigingen in huidige begroting door te voeren. Stap 4 Maatregelenpakket ‘noodzakelijkheden’ (toekomstbestendig Haaksbergen) In deze stap wordt een pakket samengesteld van taken en opgaven welke beslist noodzakelijk zijn voor de toekomstbestendigheid van Haaksbergen, maar nog niet financieel in de huidige begroting

voorzien zijn. Deze taken en opgaven leiden tot lastenverhoging in de begroting (uiteenzetting van de kosten). Om deze ‘noodzakelijkheden’ mogelijk te maken wordt in dit pakket tevens betrokken welke bezuinigingen dan wel het verhogen van de inkomsten nodig zijn. De afweging tussen inkomstenverhoging of bezuiniging maakt onderdeel uit van de afweging waarin de MCA richting geeft. Stap 5 Pakket latente ontwikkelingen In deze stap worden alle latente ontwikkelingen welke niet per definitie als ‘noodzakelijk’ worden bestemd, opgenomen. In dit pakket wordt tevens inzichtelijk gemaakt welke ‘prijs’ deze latente ontwikkelingen vragen in termen van aanvullende bezuinigingen dan wel aanvullende maatregelen om de inkomsten te verhogen. Stap 6 Scenario’s op basis van de pakketten In deze laatste stap worden de pakketten (stap 3a t/m 5) op basis van accenten in samenstelling gewijzigd. Dit noemen wij scenario’s. Dat betekent dat op basis van scenario’s verschillende keuzevarianten worden ontwikkeld. Een voorbeeld van een scenario kan bijvoorbeeld het ontzien van een bepaalde doelgroep zijn. In dat geval zal in het scenario de pakketsamenstelling op dat accent aangepast worden door ombuigingsmaatregelen die deze doelgroep raken buiten beschouwen te laten.

Een ander voorbeeld van een scenario kan zijn dat het pakket ‘latente ontwikkelingen’ niet wordt uitgevoerd of een scenario waarin wel of juist geen OZB-verhoging wordt doorgevoerd. Welke scenario’s uitgewerkt gaan worden is een bestuurlijk-politieke afweging en keuze.

Opzet Multi-Criteria-Analyse In de onderstaande tabel wordt aangegeven naar welke criteria gekeken is en hoe deze beoordeeld worden. Criterium

Toelichting

Hulpvragen in de scoring

Mate van onomkeerbaarheid

De mate waarin de maatregel in de toekomst teruggedraaid kan worden. Ofwel: de mate waarin de consequenties ongedaan gemaakt kunnen worden door het intrekken van de maatregel. De absolute financiële bijdrage die de maatregel oplevert aan de ombuigingsopgave. De mate waarin de maatregel om een ander moment (tijd) en/of elders (ander beleidsveld) leidt tot een uiteenzetting van de kosten.

- Kan de maatregel worden teruggedraaid als de omstandigheden veranderen? - Heeft de maatregel blijvende gevolgen voor mens, natuur, infrastructuur of beleid?

Mate van bijdrage ombuigingsopgave Mate van waterbedeffect

Mate van toekomstperspectief

De mate waarin de maatregel in de toekomst afbreuk doet aan de

- Hoeveel wordt er structureel bespaard?

- Wat is de kans op onvoorziene kosten of budgetoverschrijdingen? - Wat is de inschatting dat de maatregel elders leidt tot een structurele kostenuiteenzetting? - Wat is de kans dat de bezuiniging in de toekomst op enige moment leidt tot gedwongen grote(re) investeringen? - Welke risico’s lopen wij in de toekomst?

Pagina 3 van 4

Mate van maatschappelijke impact

bestaansrecht-/zekerheid van de samenleving/gemeente Haaksbergen. Ofwel: de mate waarin inbreuk wordt gedaan op het inspelen op demografische ontwikkelingen in de toekomst, trendontwikkelingen en aantrekkelijkheid.

- Wat is de kans op afbreuk op het vestigingsklimaat van de gemeente? - Wat is de kans op toekomstige imagoschade in samenleving en omgeving? - Wat de kans op het afnemen van de aantrekkelijkheid van de gemeente voor diverse doelgroepen?

De mate waarin de maatregel negatieve consequenties voor de samenleving van Haaksbergen of een kwetsbare doelgroep dan wel voor een essentiële voorziening betreft.

- Leidt de maatregel tot spanning/maatschappelijke onrust? Wat zijn de gevolgen voor de samenleving en in het bijzonder voor kwetsbare groepen? - Worden essentiële voorzieningen/diensten geraakt?

Dit leidt vervolgens tot de volgende scoretabel, die in de MS Excel met de ombuigingen ingevuld is. Criterium ↓ Score → Mate van onomkeerbaarhei d Mate van bijdrage ombuigingsopgave Mate van waterbedeffect Mate van toekomstperspecti ef Mate van maatschappelijke impact

5

4

3

2

1

Volledig omkeerbaar

Eenvoudig omkeerbaar

Beperkt omkeerbaar

Moeilijk omkeerbaar

Volledig onomkeerbaar

€ 60.000 - € 80.000 Gering waterbedeffect Geringe inbreuk op toekomstperspe ctief Geringe negatieve effecten

€ 40.000 – € 60.000 Enig waterbedeffect Enige inbreuk op het toekomstperspe ctief Enige negatieve effecten

€ 20.000 – € 40.000 Aanzienlijk waterbedeffect Aanzienlijke inbreuk op het toekomstperspe ctief Aanzienlijke negatieve effecten

≥ € 80.000 Geen waterbedeffect Geen inbreuk op toekomstperspe ctief Geen negatieve effecten

≤ € 20.000 Zeer ernstig waterbedeffect Zeer ernstige inbreuk op het toekomstperspe ctief Zeer ernstige negatieve effecten

Het toepassen van de criteria en daarmee het toekennen van de scores leiden tot een onderling vergelijk van de ombuigingsmaatregelen. Hiermee is het mogelijk om deze tegen elkaar af te wegen om op basis daarvan tot samenstelling van de pakketten te komen. Dit vraagt in de uiteindelijke afweging altijd maatwerk. Het toepassen van de criteria betreft daarmee geen wiskundige exercitie voor de afweging. Van de onderlinge afweging, op basis van de scores, kan gemotiveerd worden afgeweken. De scores zijn daarmee richtinggevend, niet maatgevend.

Pagina 4 van 4