Bijlage I - Advies Vraagstellingscommissie Referendum Haaksbergen 2026

Inhoud 1. Opdracht en leeswijzer ...................................................................................................... 2 Leeswijzer ......................................................................................................................... 2 2. De meest geschikte vraagstelling voor het referendum ..................................................... 3 2.1 Advies van de Vraagstellingscommissie ...................................................................... 3 2.2 Korte toelichting op de vraagstelling en de formulering ................................................ 4 2.3 Drie aanvullende adviezen .......................................................................................... 6 3. Feiten en omstandigheden en de beslissing die de raad moet nemen .............................. 7 3.1 Feiten en omstandigheden .......................................................................................... 7 3.2 Welke beslissing moet de gemeenteraad nemen? ....................................................... 9 4. Nadere onderbouwing van de vraagstelling .................................................................... 10 4.1 Een referendum dat alleen maar ja of nee zegt tegen het hele raadsvoorstel, is onduidelijk .......................................................................................................................

10 4.2 Sommige voorwaarden lenen zich bij voorbaat niet voor een referendum ................. 11 4.3 Een referendum over de kern van de zaak ................................................................ 12 5. Afsluiting ......................................................................................................................... 14 6. Onze werkzaamheden .................................................................................................... 15 Bijlage A. Vragen en onderwerpen gesprek met college van B en W ................................. 16

Advies Vraagstellingscommissie Referendum Haaksbergen 2026

1

1. Opdracht en leeswijzer De gemeenteraad van Haaksbergen heeft besloten om een referendum te houden met betrekking tot voorwaarden voor asielopvang in de gemeente Haaksbergen. De raad heeft ons als commissie gevraagd om onafhankelijk advies te geven over de vraagstelling. Wij vinden het een eervolle opdracht. En we beschouwen het als een grote verantwoordelijkheid, omdat asielopvang een heel belangrijk onderwerp is voor de inwoners van Haaksbergen en voor de asielzoekers die opvang nodig hebben. Het was ook een moeilijke opdracht. Het referendum is aangevraagd naar aanleiding van een ingewikkeld raadsvoorstel met een bewogen voorgeschiedenis. We denken dat we zijn gekomen tot een goede vraagstelling en bieden graag dit advies aan. Voor de zekerheid zeggen we erbij dat het referendum raadgevend is. Dat betekent dat gemeenteraadsleden zelf mogen weten of ze de uitslag opvolgen of niet. Een bindend referendum, waarbij gemeenteraadsleden verplicht zijn om de uitslag op te volgen, bestaat in Nederland vooralsnog niet. We danken iedereen die ons, op zeer korte termijn, te woord wilde staan of van informatie wilde voorzien

Leeswijzer Dit stuk is als volgt opgebouwd. We zullen eerst ons advies geven met daarbij direct een korte toelichting. Daarna vertellen we waar we over hebben nagedacht voordat we tot dit advies kwamen. We zetten uiteen van welke feiten en omstandigheden we moesten uitgaan en welke beslissing de raad precies moet nemen. Daarop volgt een nadere onderbouwing van ons advies waarin we meer in detail vertellen hoe we tot deze vragen zijn gekomen. Tot slot kijken we kort vooruit en zetten we op een rij wat onze aanpak is geweest.

Advies Vraagstellingscommissie Referendum Haaksbergen 2026

2

2. De meest geschikte vraagstelling voor het referendum 2.1 Advies van de Vraagstellingscommissie Ons advies is om de volgende vier vragen te stellen. Vraag 1 De gemeente Haaksbergen heeft de wettelijke taak om minimaal 129 asielzoekers op te vangen. Zij kunnen allemaal worden opgevangen op één locatie. Zij kunnen ook worden opgevangen op twee of meer locaties. Wat vindt u? a. Er moet bij voorkeur één locatie komen voor de opvang van alle asielzoekers. b. De asielzoekers moeten bij voorkeur worden opgevangen op twee of meer locaties. Maak het rondje rood van uw voorkeur. Vraag 2 Het asielzoekerscentrum moet voor een periode van minstens 5 jaar gevestigd worden. Er zijn binnen de gemeente verschillende plekken waar woningbouw gepland is. Op sommige van deze plekken zullen pas over vijf jaar of nog later woningen gebouwd worden. Wat vindt u? a. Een asielzoekerscentrum mag wel komen op een plek waar pas over 5 jaar of later woningen gebouwd worden. b. Een asielzoekerscentrum mag helemaal niet komen op een plek waar woningbouw gepland is. Maak het rondje rood van uw voorkeur. Vraag 3 De ligging van het asielzoekerscentrum ten opzichte van bebouwing en voorzieningen heeft verschillende gevolgen, bijvoorbeeld voor de veiligheid, voor de nabijheid van voorzieningen en voor de mogelijkheid van integratie van bewoners van het azc. Wat vindt u? a.

Een asielzoekerscentrum moet bij voorkeur komen op een locatie waar weinig mensen wonen, in een stille omgeving. b. Een asielzoekerscentrum moet bij voorkeur komen op een locatie waar meer mensen wonen, in een drukkere omgeving. Maak het rondje rood van uw voorkeur. Vraag 4 U heeft hierboven drie vragen beantwoord. Welke van deze drie vragen vindt u het belangrijkste? a. Vraag 1 over het aantal azc-locaties. b. Vraag 2 over woningbouw. c. Vraag 3 over ligging van de azc-locatie. Maak het rondje rood van uw voorkeur.

Advies Vraagstellingscommissie Referendum Haaksbergen 2026

3

2.2 Korte toelichting op de vraagstelling en de formulering Wij denken dat de vier vragen het meest voldoen aan de vereisten voor goede referendumvragen. In ons advies hebben wij deze vereisten meegewogen. Een goede referendumvraag: • • • • • • •

sluit aan bij de politieke en maatschappelijke discussie wordt neutraal verwoord is eenvoudig, ondubbelzinnig, duidelijk en begrijpelijk voor stemmers biedt een echte keuze over gevolgen die voor de stemmers zijn te overzien bevordert een goed gesprek tussen alle betrokkenen over de keuze die gemaakt moet worden geeft de gemeenteraad een eenduidig advies past binnen de regels

Daarnaast hebben wij de inhoud van het referendumverzoek en het gesprek met de indieners als een belangrijk uitgangspunt genomen. Verderop in ons advies zullen wij uitgebreid onderbouwen hoe wij tot juist deze vraagstelling zijn gekomen. De rode draad daarin is dat deze vragen de abstracte criteria in het raadsvoorstel vertalen naar concrete keuzes. We lichten de geadviseerde vraagstelling hier vast kort toe. Over vraag 1 De vraag of de opvang op één locatie moet komen of, of dat deze juist moet worden gespreid, leeft in de Haaksbergse samenleving en in de Haaksbergse politiek. Spreiding kan betekenen dat alleenstaande minderjarige vreemdelingen (amv’s) en andere asielzoekers niet samen op één plek verblijven. Spreiding kan ook gevolgen hebben voor de bekostiging van veiligheidsmaatregelen, een wezenlijk thema voor inwoners en politiek. De gemeente heeft ruimte om hierin keuzes te maken. Beide opties hebben voor- en nadelen die in de aanloop naar het referendum aan bod kunnen komen. Over vraag 2 Ook over de vraag of er een azc mag komen op een plek waar voorlopig nog geen woningbouw komt, wordt verschillend gedacht. Het college van burgemeester en wethouders wilde alleen vijf locaties uitzonderen waar binnen afzienbare tijd zal worden gebouwd (zgn. “sleutelprojecten”). Ook de initiatiefnemers van het referendum hebben dit geopperd.

Maar de gemeenteraad heeft vastgesteld dat álle locaties waar ooit woningbouw is gepland, uitgezonderd zijn. Dit heeft de keuzeruimte voor de gemeente Haaksbergen fors ingeperkt. En dat heeft belangrijke gevolgen voor de inwoners van Haaksbergen. De inperking vond plaats nádat het initiatief tot een referendum was genomen over een raadsvoorstel waarin deze voorwaarde nog niet zo stond. Het is waardevol om te weten hoe de inwoners hierover denken. Over vraag 3 Wat de gevolgen zijn voor de omgeving van een locatie, daar kun je heel verschillend over denken. Zo wees de gemeente eerder een locatie af binnen de bebouwde kom omdat in de buurt van deze locatie Oekraieners worden opgevangen en het circus wordt opgezet. De Advies Vraagstellingscommissie Referendum Haaksbergen 2026

4

gemeente koos toen voor een locatie in het landelijk gebied, een besluit dat later werd ingetrokken. Omwonenden daar betogen dat juist in het landelijk gebied sprake is van een stapeling van opgaven met grote gevolgen voor de omgeving.1 Bovendien kan je met elkaar bediscussiëren welke gevolgen voor de omgeving kleiner of groter zijn: wanneer er meer mensen in de buurt wonen of juist zeer weinig. Zowel vanuit het oogpunt van (sociale) veiligheid als vanuit de gedachte dat de bewoners van het azc moeten kunnen integreren in de Haaksbergse samenleving - een wens die ook uit de peiling kwam - is de afstand tot voorzieningen en levendigheid een punt van overweging. Over vraag 4 In de drie eerste vragen kunnen de inwoners van Haaksbergen hun voorkeur kenbaar maken voor de invulling van één of enkele (combinaties van) criteria. Dit helpt de gemeente Haaksbergen bij het selecteren van een of enkele mogelijke locaties voor een azc. Omdat mogelijk een afweging moet worden gemaakt tussen verschillende criteria is het zinvol dat de gemeente weet welke van de drie vragen de inwoners het belangrijkst vinden. Over de precieze formulering Het is heel belangrijk hoe een vraag voor een referendum wordt opgeschreven. Wij hebben de formulering van de vragen dan ook op grond van breed erkende en in de praktijk getoetste vereisten gekozen.

Wij adviseren de gemeenteraad om de vragen in precies deze formulering voor te leggen in het referendum. Hetzelfde geldt voor de inleidende tekst bij de vraag. Zoals u ziet adviseren wij de gemeenteraad om vier vragen op te nemen in het referendum waarop steeds slechts één antwoord mag worden gegeven. De reden hiervoor: als je meer dan twee mogelijke antwoorden per vraag aanbiedt, bestaat het risico dat er geen duidelijke keuze van de kiezers uit de bus komt.

1

https://haaksbergeninbeeld.nl/boosheid-in-haaksbergen-over-azc-hassinkbrinkweg-zorgen-overveiligheid-en-locatie/

Advies Vraagstellingscommissie Referendum Haaksbergen 2026

5

2.3 Drie aanvullende adviezen Wij vinden het belangrijk om de gemeenteraad drie aanvullende adviezen mee te geven. Deze adviezen hangen nauw samen met de vraagstelling. Eerste aanvullend advies: borg de onafhankelijkheid van informatie. Wij benadrukken dat een referendum niet kan slagen zonder dat inwoners in de aanloop objectieve informatie krijgen over de vraag die ze moeten beantwoorden. Deze informatie zal worden verschaft door de gemeentelijke organisatie. We geven de gemeente in overweging om deze informatie onafhankelijk te laten toetsen, zodat er geen discussie kan ontstaan over de feitelijkheid en onpartijdigheid van deze informatie. Tweede aanvullend advies: evalueer het referendum. In de referendumverordening van de gemeente Haaksbergen staat niet dat een referendum wordt geëvalueerd. Wij vinden dit een gemiste kans. Wij vinden het noodzakelijk om achteraf na te gaan wat er goed is gegaan en wat er voor verbetering vatbaar is. Bovendien is dit referendum, voor zover ons bekend, het eerste lokale referendum in Nederland over de locatiekeuze van een azc. Niet alleen Haaksbergen zelf, ook andere gemeenten moeten kunnen leren van de ervaringen in Haaksbergen. De wethouder heeft toegezegd met een evaluatie van het referendum te komen. Wij adviseren dat de evaluatie na afloop onafhankelijk wordt uitgevoerd.

Derde aanvullend advies: borg inspraak en participatie van direct belanghebbenden bij de uitwerking van de locatiekeuze. De aanvragers van het referendum vinden dat het bij de eerder gemaakte keuze voor een locatie heeft ontbroken aan inspraak en participatie. Dat vinden zij een grote tekortkoming. De commissie is van mening dat dit proces niet altijd even helder en logisch is verlopen. De achtergrond van het referendumverzoek is dat de indieners meer transparantie, inspraak en betrokkenheid willen bij: (a) de keuze van een locatie en (b) de concrete uitwerking wanneer een keuze is gemaakt. Het referendum is een belangrijke vorm van inspraak en participatie met betrekking tot criteria voor de locatiekeuze. Maar daarna houdt het belang van goede participatie en inspraak niet op. Wanneer het college van B&W straks een keuze voor een locatie heeft gemaakt, is het cruciaal dat ook daarna een transparant participatie- en inspraak-traject wordt gestart. Dat gaat dan over de precieze uitwerking van die locatiekeuze. Direct belanghebbenden kunnen die samen met de gemeente uitwerken. Eerlijkheid en transparantie daarin bevorderen het vertrouwen in politiek en bestuur.2

2

Nationale Ombudsman, Rapport Wijze van klachtbehandeling door gemeente Tubbergen, 17 december 2025, rapport #2179762.

Advies Vraagstellingscommissie Referendum Haaksbergen 2026

6

3. Feiten en omstandigheden en de beslissing die de raad moet nemen In de regels voor een referendum in Haaksbergen staat dat het altijd moet gaan over een beslissing die de gemeenteraad gaat nemen. Zo’n beslissing staat nooit op zichzelf. Beslissingen hebben altijd een voorgeschiedenis waarin de politiek al eerder keuzes heeft gemaakt en waarbij allerlei feiten en omstandigheden spelen. Een aantal van deze feiten en omstandigheden zijn wezenlijk voor deze beslissing van de raad. Deze presenteren wij hieronder. Ook zetten we het raadsvoorstel precies uiteen. Samen vormt dit de achtergrond van onze keuzes om de vier vragen te formuleren zoals we hebben gedaan.

3.1 Feiten en omstandigheden Het is goed om eventuele onduidelijkheid weg te nemen over de feiten en omstandigheden rond het onderwerp waarover het referendum zal plaatsvinden.

3.1.1 Haaksbergen moet volgens de Spreidingswet 129 asielzoekers opvangen Op het moment dat wij dit schrijven heeft Haaksbergen de taak gekregen om een locatie aan te wijzen voor 129 asielzoekers. Sommige inwoners zouden misschien kunnen denken dat ze bij een referendum kunnen stemmen vóór of tegen een asielzoekerscentrum in Haaksbergen, maar dat is niet zo. De gemeente is verplicht een locatie aan te wijzen voor opvang. Dat staat in een landelijke wet, de Spreidingswet. Deze wet bepaalt dat alle gemeenten in Nederland een aantal asielzoekers moeten opvangen dat past bij het aantal inwoners. Een referendum mag niet gaan over de uitvoering van zo’n wettelijke plicht. Dat heeft de gemeente Haaksbergen zelf vastgelegd in de referendumverordening. Als commissie werken wij uiteraard op basis van deze verordening. We beseffen dat er inwoners zijn die liever helemaal geen azc willen. En we kunnen begrijpen dat er onzekerheid is over de Spreidingswet. Het huidige, inmiddels demissionaire kabinet was van plan om de wet af te schaffen. Maar dit kabinet is gevallen en zal de wet niet meer afschaffen. Het is nog niet helemaal zeker wat een volgend kabinet zal doen. Wel hebben D66 en CDA bij het onderhandelen over een nieuw kabinet opgeschreven dat zij de Spreidingswet willen houden. Op dit moment moeten we er dus vanuit gaan dat de wet gewoon geldt.

En dat Haaksbergen net als andere gemeenten een locatie voor opvang moet aanwijzen. Ook de initiatiefnemers van het referendum onderschrijven dat dit een gegeven is.

3.1.2 Waar staat dit in de Spreidingswet en de referendumverordening? De officiële naam van de Spreidingswet is de Wet gemeentelijke taak mogelijk maken asielopvangvoorzieningen. In hoofdstuk 3 van deze wet staat dat een gemeente een opvanglocatie moet bieden. ‘Het college van een aangewezen gemeente draagt binnen de termijn van twee jaar zorg voor het mogelijk maken van opvangvoorzieningen voor asielzoekers in de gemeente overeenkomstig het verdeelbesluit.’ En: ‘Het college van een aangewezen gemeente draagt zorg voor ter beschikkingstelling aan het COA van een locatie Advies Vraagstellingscommissie Referendum Haaksbergen 2026

7

of accommodatie binnen zes maanden na bekendmaking van het verdeelbesluit of de in het verdeelbesluit opgenomen langere termijn.’ In de uitwerking van de Spreidingswet is vastgelegd dat dit moet voor een periode van minimaal 5 jaar. Het COA is de overheidsorganisatie die de asielopvang in Nederland uitvoert. Dat de vraag van het referendum niet mag zijn of er überhaupt wel een azc in Haaksbergen zal komen, volgt uit twee bepalingen in de Referendumverordening van 2006: •

Artikel 3, lid 1 van de Referendumverordening stelt dat de vraagstelling van het referendum alleen mag gaan over de voorgenomen beslissing waarover het referendum is aangevraagd. Het ontwerp-raadsbesluit van 30 oktober 2025 ging over criteria die de locatiekeuze bepalen van de opvang van asielzoekers. Het ontwerp-raadsbesluit ging niet over de vraag of er überhaupt wel een azc mag komen in Haaksbergen.

•

Artikel 3, lid 2g van de Referendumverordening stelt dat er geen referendum mag worden gehouden over een voorgenomen beslissing die een beslissing uitvoert van de wetgever of een hoger bestuursorgaan, waarbij de raad geen ruimte heeft voor het maken van keuzes van beleidsinhoudelijke aard. De gemeente Haaksbergen heeft een wettelijke plicht om een locatie aan te wijzen voor een azc. Deze verplichting vloeit voort uit de Spreidingswet.

3.1.3 Haaksbergen vangt 50 alleenstaande minderjarige vreemdelingen op, die meetellen voor de Spreidingswet De gemeente Haaksbergen heeft op 25 maart 2025 besloten om met het COA een harde afspraak te maken over de opvang van 50 alleenstaande minderjarige asielzoekers (amv’s). Nu al vangt Haaksbergen 34 amv’s op in de Molenstraat. Deze locatie gaat in het eerste kwartaal van 2026 dicht. De amv’s verhuizen dan naar een gebouw van het Assink Lyceum aan de Van Brakelstraat. Hun aantal zal daar worden uitgebreid tot 50. Op die plek kunnen zij niet langer blijven dan tot eind 2029. Daarna hebben zij weer een nieuwe locatie nodig. De 50 amv’s tellen mee in de opdracht aan de gemeente Haaksbergen om minimaal 129 asielzoekers in totaal op te vangen. Het college rekent dan ook voor dat er nog minimaal 79 overige asielzoekers moeten worden opgevangen.

Advies Vraagstellingscommissie Referendum Haaksbergen 2026

8

3.2 Welke beslissing moet de gemeenteraad nemen? De beslissing die de gemeenteraad nu moet nemen, is een beslissing over voorwaarden voor de locatie van het asielzoekerscentrum. Het college van B en W heeft deze beslissing zelf voorgesteld aan de raad. Het heeft hierin een peiling meegewogen die is gehouden onder inwoners en waarover met wijkraden is gesproken. Vervolgens heeft het college de voorwaarden voor een locatie naar eigen inzicht uitgewerkt in een voorstel aan de raad. Deze voorwaarden zijn daarna door de gemeenteraad nog aangescherpt. Uiteindelijk staan in het voorstel nu de volgende ‘harde’ eisen. Met ‘hard’ wordt bedoeld dat als een locatie niet voldoet aan één van deze eisen, de locatie afvalt. Dit worden ook wel ‘knock-out criteria’ genoemd. Deze eisen zijn: • • • • • • • • •

de locatie is eigendom van de gemeente, de provincie of een maatschappelijke partner (omdat er haast bij is en je een locatie anders nog moet kopen) de locatie is feitelijk beschikbaar wanneer het COA haar nodig heeft (het COA is de organisatie die asielopvang uitvoert) is vijf jaar beschikbaar (dat is de minimumeis in de Spreidingswet) is niet groter dan nodig is voor het aantal asielzoekers dat Haaksbergen volgens de Spreidingswet moet opvangen, op dit moment 129 huisvest bij voorkeur niet meer dan de 18 amv's waartoe Haaksbergen verplicht is en zo veel mogelijk gezinnen geeft geen belemmeringen voor woningbouw heeft geen ruimtelijke belemmeringen is goed bereikbaar ligt bij OV

Daarnaast staat in het voorstel één ‘zacht’ criterium. Op grond hiervan kan een afweging worden gemaakt tussen locaties die niet afvallen: •

De mate waarin de locatie een “stapeling van grootschalige ruimtelijke opgaven met gevolgen voor de directe omgeving” oplevert wordt met de raad gedeeld

De beslissing die de raad moet nemen zit op een ingewikkelde manier in elkaar. Het college vraagt aan de gemeenteraad om ‘geen wensen of bedenkingen kenbaar te maken’ over de voorwaarden waaraan de locatie voor asielopvang volgens het voorstel moet voldoen. Dat betekent dus akkoord gaan met alle bovenstaande voorwaarden samen. Zoals gezegd heeft de gemeenteraad de voorwaarden vervolgens aangescherpt tijdens de vergadering van 30 oktober 2025. En de gemeenteraad besloot ook dat de inwoners van Haaksbergen in een referendum kunnen adviseren over de beslissing. Voor de goede orde: de inwoners mogen adviseren over het voorstel zoals het is geformuleerd ná de aanscherping door de gemeenteraad. Dat is met de voorwaarden zoals ze hierboven staan.

Advies Vraagstellingscommissie Referendum Haaksbergen 2026

9

4. Nadere onderbouwing van de vraagstelling Nu wij de feiten en omstandigheden en de te nemen beslissing hebben uiteengezet, geven we een uitgebreidere onderbouwing van de vraagstelling. Eerst gaan we in op criteria die zich niet lenen voor een vraagstelling en dan op criteria die daarvoor wel een basis bieden.

4.1 Een referendum dat alleen maar ja of nee zegt tegen het hele raadsvoorstel, is onduidelijk In een referendum spreken inwoners zich uit ‘over een voorgenomen beslissing van de raad’. Dat staat zo in de referendumverordening van Haaksbergen. Een op het oog simpele manier om dat te doen, kan zijn om aan inwoners te vragen: bent u voor of tegen de voorgenomen beslissing? Maar we denken dat het in dit geval geen goede oplossing is. Dat leggen we uit. Zo’n vraag zou er dan bijvoorbeeld zo uit kunnen zien: De gemeente Haaksbergen is wettelijk verplicht om asielzoekers op te vangen. De gemeente heeft hiervoor de volgende voorwaarden bedacht. Vindt u dat de gemeenteraad akkoord moet gaan met deze voorwaarden? En hier zou dan de lijst met alle voorwaarden uit het raadsvoorstel aan toe kunnen worden gevoegd (zie 3.2). Zo’n vraag heeft niet zoveel zin. De vraag is namelijk ingewikkeld, dubbelzinnig, onduidelijk en niet goed begrijpelijk voor stemmers. Het is niet goed mogelijk om je een beeld te vormen van de uitwerking van alle voorwaarden, laat staan het samenspel daartussen. De gevolgen van de uitslag zijn voor de stemmers ook niet te overzien. En de uitslag levert geen eenduidig advies voor de gemeenteraad. Als de meerderheid ‘ja’ stemt, is de uitslag duidelijk. Dan vindt de meerderheid van de stemmers dat de gemeenteraad akkoord moet gaan met de voorwaarden.

Het college kan dan verder met pogingen om een locatie te vinden die aan deze eisen voldoet. Al is het onvoorspelbaar hoe dat zal uitpakken. Als de meerderheid ‘nee’ stemt, is de uitkomst helemaal niet duidelijk. Dan is alleen bekend dat de meerderheid van de stemmers de gemeenteraad adviseert om niet akkoord te gaan met de lijst van voorwaarden. Maar wat er mis mee is, dat weet je niet. Moet er een voorwaarde van de lijst af? Moet er een bij? Moet er een worden veranderd? Dat weet niemand in dat geval. De raad kan bovendien niets meer veranderen aan het voorstel. De raad kan alleen maar voor- of tegen stemmen. Als de meerderheid van de inwoners in het referendum ‘nee’ stemt, kan de raad dus deze meerderheid negeren en het raadsvoorstel toch goedkeuren. Óf de raad kan het raadsvoorstel verwerpen. Het college van B&W is dan weer aan zet, omdat dat de wettelijke taak heeft om een locatie aan te wijzen. Zover waren we al. Inwoners en raad zijn in zo’n geval niets met het referendum opgeschoten. Advies Vraagstellingscommissie Referendum Haaksbergen 2026

10

De Vereniging Belanghebbenden AZC Haaksbergen, die om het referendum heeft gevraagd, heeft in een brief aan de gemeenteraad wel een voorschot genomen op zo’n ja- / nee-vraag over het hele raadsvoorstel. De Vereniging stelt in de brief dat ontbrekend draagvlak voor een of meer eisen zou betekenen dat een toekomstige locatiekeuze door het college de steun van betrokken kiesgerechtigden mist en benadrukt dat in zo’n geval ‘de uitgevoerde peiling niet de wens van de Haaksbergse bevolking verwoordt en de onderbouwing aan de voorgenomen beslissing voor een zeer belangrijk deel komt te vervallen.’ In een toelichting tijdens ons gesprek heeft de vereniging benadrukt dat zij hiermee niet bedoelt dat er geen azc in Haaksbergen zou moeten komen. De inzet van de vereniging is dat er na een eventueel nee bij zo’n vraagstelling een nieuw participatietraject zou moeten worden gestart met de inwoners van Haaksbergen. Dat traject zou opener en zorgvuldiger moeten zijn dan de participatie tot nu toe. Het lastige is dat een ‘nee’ geen duidelijk signaal is van de meerderheid van de inwoners dat zij hernieuwde participatie willen. Je kunt een ‘nee’ ook niet zomaar op die manier interpreteren. De gemeenteraad wordt alleen simpelweg geadviseerd om tegen het voorstel te stemmen. En zoals wij hierboven al beschreven, zijn we dan terug bij af. Meer is er niet over te zeggen.

4.2 Sommige voorwaarden lenen zich bij voorbaat niet voor een referendum We hebben vastgesteld dat een ja-/nee-vraag over een lange reeks voorwaarden weinig zin heeft. Nu zullen we nagaan of vragen over de verschillende voorwaarden lós van elkaar meer geschikt zijn. Hierbij stuiten we erop dat niet over alle voorwaarden een referendum kan worden gehouden.Twee voorwaarden zijn wettelijk verplicht: dat de locatie feitelijk beschikbaar is en dat zij voor minstens vijf jaar beschikbaar is. Dat moet zoals gezegd van de Spreidingswet. Over de overgebleven eisen en voorwaarden zouden op zich vragen kunnen worden gesteld bij een referendum. Maar in sommige gevallen zou dat helemaal niet aansluiten bij de maatschappelijke en politieke discussie. En dat is, zoals we al schreven, wel nodig voor een goede referendumvraag. In het maatschappelijk debat, in de peiling en in de gemeenteraad zijn immers geen stemmen opgegaan om: • extra ruimtelijke belemmeringen op te werpen bovenop bestaande • een onbereikbaar azc in te richten • een azc op grote afstand van OV te plaatsen Het zou dus niet zinnig zijn om een referendum te houden over deze voorwaarden.

Advies Vraagstellingscommissie Referendum Haaksbergen 2026

11

4.3 Een referendum over de kern van de zaak Zo blijven de voorwaarden over waar je wel een referendumvraag over zou kunnen stellen. Toch is het niet zinvol om over elk van deze losse voorwaarden apart een vraag te stellen. Ook als je ze lostrekt, is het niet goed mogelijk om je een beeld te vormen van de uitwerking van deze voorwaarden, laat staan het samenspel daartussen. Ze zijn te abstract. Voor ons advies hebben wij ons daarom behalve in het voorliggende raadsvoorstel verdiept in de politiek-bestuurlijke voorgeschiedenis van het voorstel, we hebben ons ingelezen in berichtgeving in lokale media en op sociale media, we hebben enkele mogelijke locaties bezocht en we hebben een afvaardiging van college en ambtelijke ondersteuning gesproken evenals de initiatiefnemers tot het referendum. Hierdoor hebben we meer zicht gekregen op de concrete betekenis van de voorwaarden. Eigendom Zo is de voorwaarde gesteld dat een locatie eigendom is van de gemeente, de provincie of een maatschappelijke partner, omdat dan de kans het grootst is dat de locatie snel beschikbaar is. Maar uit het gesprek met college en ambtenaren is ons gebleken dat de gemeente zich niet hoeft te beperken tot deze voorwaarden en ook bereid is om een locatie aan te kopen wanneer deze (op korte termijn) door een particulier zou worden aangeboden.

Hierin is dus nog een afweging te maken als andere eisen zwaarder wegen. Omvang, spreiding en veiligheid Het aantal locaties, het aantal op te vangen asielzoekers en de beveiligingskosten hangen nauw met elkaar samen. In de gemeenteraad is uitgebreid gesproken over het aantal asielzoekers dat in Haaksbergen wordt opgevangen. Het minimumaantal dat de gemeente volgens de Spreidingswet moet opvangen is 129, waarvan 18 amv’s. De gemeente is zoals gezegd nu al met het COA overeengekomen om tot eind 2029 50 amv's op te vangen in een gebouw van het Assink Lyceum. Deze amv’s tellen mee in het aantal van 129. De gemeente moet dus minimaal 79 reguliere asielzoekers extra opvangen. De omvang van een locatie is belangrijk voor beveiliging. In de toelichting in het raadsvoorstel staat dat veiligheid het belangrijkste thema is dat uit een peiling onder inwoners kwam. Het COA betaalt permanente 24-uurs beveiliging voor opvanglocaties met minimaal 100 bewoners. Deze eis kan het spreiden van asielzoekers over meerdere locaties kostbaar maken voor de gemeente. Wil je 24-uurs beveiliging op kleinere locaties, dan moet de gemeente ermee rekening houden dat deze beveiligingskosten voor eigen rekening komen. In dat geval betalen de inwoners van Haaksbergen de kosten.

Daarom heeft het college van B&W eerder voorgesteld om naast de opvang van 50 amv’s een nieuwe locatie aan te wijzen van minstens 100 asielzoekers. Dan zou het aantal op te vangen asielzoekers in Haaksbergen uitkomen op 150. Dat is in elk geval één mogelijkheid. Een andere mogelijkheid is om alle amv’s onder te brengen in het nieuwe asielzoekerscentrum en aan te vullen met 79 andere asielzoekers. Haaksbergen heeft dan één azc met 129 asielzoekers in totaal. De gemeenteraad heeft vastgesteld dat een azc-locatie niet groter mag zijn dan 129 asielzoekers.

Advies Vraagstellingscommissie Referendum Haaksbergen 2026

12

Nog een mogelijkheid is om een deel van de 50 amv's onder te brengen op de nieuwe azclocatie en daar zo boven de 100 uit te komen. Dan heeft Haaksbergen twee azc-locaties: een grotere en een kleinere. Of dit uiteindelijk alle denkbare mogelijkheden zijn, is op dit moment niet te zeggen. Duidelijk is dat veiligheid in het brandpunt staat van de maatschappelijke en politieke discussie in Haaksbergen. En veiligheid is breder dan het regelen van beveiliging. De gevolgen van één grote locatie voor de omgeving zijn anders dan die van twee of misschien meer locaties. Een afgelegen locatie geeft misschien veiligheidsproblemen die heel anders zijn dan die van een locatie in levendig gebied. Dat de discussie hierover leeft kwam ook naar voren in de gehouden peiling. Hier liggen dilemma’s. Woningbouw Dan de eis dat de nieuwe locatie ‘geen belemmeringen voor woningbouw’ mag opleveren. Deze is door de raad toegevoegd en wordt door de raad zo uitgelegd dat een azc op geen enkel stuk grond mag komen waar ooit zal worden gebouwd. Hiermee is de bewegingsvrijheid van de gemeente bij de keuze voor een locatie sterk ingeperkt en dat heeft weer gevolgen voor de mate waarin met andere voorwaarden rekening kan worden gehouden en dus voor inwoners.

Ons is gebleken dat de initiatiefnemers van het referendum meer zien in het voorstel zoals het college dat had gedaan: geen azc op locaties waar op afzienbare tijd wordt gebouwd (zgn. “sleutelprojecten”). Ook hierin is echt iets te kiezen. Gevolgen voor de omgeving De voorwaarde dat de mate waarin de locatie een “stapeling van grootschalige ruimtelijke opgaven met gevolgen voor de directe omgeving” oplevert, met de raad wordt gedeeld (in een ‘matrix’, staat in het raadsvoorstel), is weinig concreet. Terwijl voor inwoners bij uitstek van belang is welke gevolgen een azc heeft voor de directe omgeving. Wat grote gevolgen zijn voor de omgeving van een locatie, daar kun je ook heel verschillend over denken. Zo wees de gemeente om deze reden eerder een locatie af binnen de bebouwde kom. Deze is in de buurt van de locatie waar Oekraieners worden opgevangen en dicht bij waar af en toe het circus wordt opgezet. De gemeente koos toen voor een locatie in het landelijk gebied, naast de Hassinkbrinkweg 5, een besluit dat later werd ingetrokken.3 Ook kun je erover twisten of gevolgen voor de omgeving kleiner of groter zijn wanneer er maar zeer weinig mensen in de buurt wonen. Pas als je in het verhaal achter de afzonderlijke criteria duikt en goed kijkt wat ze betekenen in de werkelijkheid van Haaksbergen, zie je dat ze samenhangen, op elkaar inwerken en soms op gespannen voet staan.

Ons advies voor de vraagstelling is er onder meer op gericht om díe voorwaarden aan inwoners voor te leggen die duidelijk en begrijpelijk zijn, die een echte keuze bieden en die een goed gesprek tussen alle betrokkenen bevorderen waarin ook die samenhang aan bod kan komen. 3

Omwonenden betogen echter dat ook dáár, in het landelijk gebied, juist sprake is van een stapeling van opgaven met grote gevolgen voor de omgeving. Zij noemden onder meer de N18, de zoutwinning en zonneparken. Zie: https://haaksbergeninbeeld.nl/boosheid-in-haaksbergen-over-azchassinkbrinkweg-zorgen-over-veiligheid-en-locatie/

Advies Vraagstellingscommissie Referendum Haaksbergen 2026

13

5. Afsluiting Onze opdracht is afgerond met het aanbieden van ons advies aan de gemeenteraad over de vraagstelling van het referendum. Daarna is het aan de gemeenteraad om ons advies al dan niet over te nemen en aan de inwoners van Haaksbergen om zich te buigen over de vragen. Wij hopen dat de vraagstelling kan bijdragen aan een evenwichtige discussie over het onderbrengen van asielzoekers in een of meer locatie(s) in Haaksbergen. En natuurlijk hopen wij dat het referendum straks de opkomstdrempel haalt van 40 procent, zodat de gemeente bij de verdere besluitvorming rekening kan houden met het advies van haar inwoners.

Advies Vraagstellingscommissie Referendum Haaksbergen 2026

14

6. Onze werkzaamheden Op 17 december 2025 heeft de gemeenteraad ingestemd met onze benoeming. Dit is gebeurd op grond van de Referendumverordening 2006 van de gemeente Haaksbergen en de Verordening Vraagstellingscommissie referendum Haaksbergen 2026. Op 28 januari 2026 wil de gemeenteraad beslissen over de vraagstelling van het referendum. Wij hebben ons advies op 22 januari 2026 aan de gemeenteraad aangeboden. Om tot ons advies te komen hebben wij: • • • • • • • • • • • • •

• •

relevante stukken en opnamen van de gemeenteraad bestudeerd de inhoud van het WOO-besluit van de gemeente Haaksbergen van 13 november 2025 bestudeerd relevante wet- en regelgeving bestudeerd, zoals de Spreidingswet, de Wet COA; relevante landelijke beleidsstukken bestudeerd, zoals de Q&A van het Ministerie van Asiel en Migratie ons ingelezen in berichtgeving in lokale media en op sociale media een bezoek gebracht aan vier mogelijke locaties uit de locatiestudie van mei 2025 negen vergaderingen gehouden als commissie een gesprek gevoerd met de Vereniging Belanghebbenden Azc Haaksbergen, de initiatiefnemer van het referendum gehoord schriftelijk enkele technische vragen gesteld aan het college (zie bijlage A) een gesprek gevoerd met de loco-burgemeester, de verantwoordelijk wethouder en twee betrokken ambtenaren wetenschappelijke literatuur bestudeerd over referendumvragen vragen in andere referenda bestudeerd een second opinion over ons advies gevraagd aan een expert op het gebied van referenda (Dr. Charlotte Wagenaar van Tilburg University). Waarbij we aantekenen dat het advies uiteraard geheel voor rekening van de leden van de commissie blijft. de vragen getest op enkele proefpersonen contact gehad met de griffie van de gemeente Amersfoort, waar een inspraakproces wordt georganiseerd in plaats van een referendum

Wij hebben geen raadsfracties gehoord. Wij hebben onze onafhankelijkheid ten opzichte van de gemeenteraad willen bewaken en de schijn willen vermijden dat een advies over een bepaalde vraagstelling een keuze was voor of tegen een bepaalde politieke opvatting. Wij zijn bij onze werkzaamheden ondersteund door de griffier van de gemeenteraad. Aan hem hebben wij de nodige procedurele vragen kunnen stellen over raadsstukken en het verloop van de vergaderingen in de gemeenteraad.

Advies Vraagstellingscommissie Referendum Haaksbergen 2026

15

Bijlage A. Vragen en onderwerpen gesprek met college van B en W 1. Kunt u ons een update geven van de te verwachten opgave van de gemeente Haaksbergen van aantallen amv’s en reguliere asielzoekers? Wij hebben gereconstrueerd: a. Op dit moment worden 34 amv’s opgevangen in de Molenstraat; b. Het college was voornemens om deze groep per november 2025 te verhuizen naar een nieuwe locatie, zijnde het voormalige Assinklyceum aan de Van Brakelstraat, maar door vertraging wordt dat uitgesteld tot het eerste kwartaal van 2026; c. Deze groep wordt na verhuizing uitgebreid tot maximaal 50 amv’s; d. De daartoe afgesloten huurovereenkomst loopt tot uiterlijk 31 december 2029; e. De totale opgave voor Haaksbergen bedraagt (na afronding van de landelijke bezwaarprocedure in december 2025) 111 reguliere opvangplaatsen en 18 opvangplaatsen voor amv’s, in totaal 129 opvangplaatsen; f. De groep van 34 tot 50 amv’s telt volledig mee voor het invullen van de totale opgave; g. De resterende opgave bedraagt daarmee (129 - 50 =) 79 reguliere opvangplaatsen. Zijn deze gegevens en constateringen actueel en correct? Binnen welke bandbreedte verwacht u mogelijk nog veranderingen in deze aantallen? 2. Hoe ziet het college de volgende situaties voor zich? a.

Een situatie waarbij zowel de opvang van amv’s als de opvang van reguliere asielzoekers (in totaal 129) op één grote nieuwe locatie (niet zijnde de Van Brakelstraat 1) gerealiseerd wordt? b. Een situatie waarbij naast de opvang van 50 amv’s aan de Van Brakelstraat 1 een nieuwe locatie wordt gezocht met een opvangcapaciteit van 79 reguliere plekken? c. Een situatie waarbij naast de opvang van 50 amv’s aan de Van Brakelstraat 1 enkele andere nieuwe locaties worden gezocht? Zo ja, wat is dan een realistische omvang en aantal? d. Wellicht nog een andere situatie? 3. In de locatiestudie azc (behorend bij uw besluit d.d. 21-05-2025) zijn acht locaties aangewezen om onderzocht te worden op geschiktheid (met andere woorden: toepassing van criteria). Hoe is het college op deze acht locaties gekomen? Hoe uitputtend is deze lijst? Zijn er mogelijk meer locaties die kunnen worden onderzocht op geschiktheid?

Advies Vraagstellingscommissie Referendum Haaksbergen 2026

16

Is er een mogelijkheid dat na de verkiezingen, met een nieuwe raad en nieuw college, een andere lijst met te onderzoeken locaties zal worden samengesteld? 4. In uw raadsinformatiebrief aan de gemeenteraad (ongedateerd) geeft u enige informatie over de peiling die u heeft uitgezet op www.samenhaaksbergen.nl. Kunt u ons meer gedetailleerde informatie verschaffen over deze peiling, zoals: a. De vragenlijst en informatie over wie deze vragen heeft opgesteld en geanalyseerd. b. Het onderzoekontwerp (zoals de precieze wijze waarop de vragenlijst is uitgezet). c. Kenmerken van de respons (bijvoorbeeld aantallen per uitgezet medium, controle op mogelijke dubbelingen/ burgerschap van Haaksbergen, informatie over respondenten zodat gekeken kan worden naar mogelijke over- of onder-representatie van groepen inwoners).

Advies Vraagstellingscommissie Referendum Haaksbergen 2026

17