Bijlage 11 onderzoek RAAP (anoniem)
Tekst van het document
RAAP-RAPPORT 7342
Perceel S106 te Haaksbergen Cultuurhistorisch onderzoek
Opdrachtgever: Titel:
Perceel
Versie:
Gemeente
S106
te
Haaksbergen
Haaksbergen.
Cultuurhistorisch
onderzoek.
24-09-2024
(geanonimiseerd) Projectcode:
HKRG2
Bestandsnaam:
RAAPrap_7342_HKRG2
20240924
(geanonimiseerd) Authorisatie:
ISSN:
0925-6229
RAAP
Leeuwenveldseweg 1382
LV
5b
Telefoon:
Weesp
E-mail:
Postbus
5069
Website:
1380
GB
Weesp
©
RAAP
Archeologisch Adviesbureau B.V., 2024 Archeologisch Adviesbureau B.V. aanvaardt
schade
voortvloeiend
0294-491
500
raap@raap.nl www.raap.nl
RAAP
van
de
adviezen.
uit het
gebruik
van
de
geen
resultaten
aansprakelijkheid
van
dit onderzoek
voor
of de
eventuele
toepassing
Perceel S106 te Haaksbergen. Cultuurhistorisch onderzoek.
Samenvatting In opdracht van de gemeente Haaksbergen heeft RAAP in september 2024 een cultuurhistorisch bureauonderzoek uitgevoerd. De gemeente heeft de wens om in het onderzoeksgebied (perceel S106, te Haaksbergen) een woningbouwproject uit te voeren. De Provincie Overijssel heeft beperkingen gesteld aan het bouwen op een es. Om die reden voerde RAAP eerder een onderzoek uit of het plangebied als een es te kenmerken is. Dat antwoord viel positief uit. Om de relatieve waarde in beeld te hebben, is in dit rapport een waardenstelling van de es ten opzichte van andere essen in de gemeente uitgewerkt. Het doel van het bureauonderzoek is daarmee dus het opstellen van een cultuurhistorische en landschappelijke beschrijving en het inventariseren en waarderen van de nu aanwezige ruimtelijke kwaliteiten. Uit het onderzoek komt naar voren dat het onderzoeksgebied de laatste eeuwen in gebruik is geweest als akker-, hooi- en weiland en alle kenmerken heeft van een es. De perceelsgrenzen zijn door de tijd veranderd en dus ook het gebruik van het land. De es ligt tussen twee grote akkercomplexen in, en ligt in een gebied met afwisselend weilanden en kleinere akkercomplexen waarvan het onderzoeksgebied er zelf ook één is. Verder is er in de afgelopen 20 jaar een verandering te zien op de hoogtekaart waarbij in het noordwesten van het gebied een stuk van het land afgegraven is.
Dit heeft echter geen invloed op de kwaliteit van de es. Nabij het onderzoeksgebied liggen meerdere essen. Hoewel deze beter herkenbaar zijn in het landschap door de hogere ligging, betekent dit niet dat het onderzoeksgebied als es een lage waardering krijgt. Het historisch gebruik, het open landschap en het ontbreken van zichtbare perceelsgrenzen maken de es kenmerkend. Op basis van de uitgevoerde waardering stellen we, dat de es een gemiddelde waarde kent.
RAAP-rapport 7342 / versie 24-09-2024
[3]
Perceel S106 te Haaksbergen. Cultuurhistorisch onderzoek.
Inhoud Samenvatting Inhoud. 1 Inleiding
. . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . .
. . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . .
3 4 5
1. 1 Kader . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1. 2 Onderzoeksgebied
.. .. . .. . .. . .. .. . .. . .. . .. . .. .. . .. . .. . .. . .. .. . .. . .. . .. .. . .. . .. . .. . .. .. . .. . .. . .. .. . .. . .. . .. . .. .. . .. . .. . .. .. . .. . .. . .. . .. .. . .. . .. . ..
2 Landschappelijke ontwikkeling
.. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . .
5
7
2. 1 Ontstaan van het natuurlijke landschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 2. 2 Landschappelijke ontwikkeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
3 Huidige situatie 3. 1 Inleiding
. . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . .
20
. .. .. . .. . .. . .. . .. .. . .. . .. . .. .. . .. . .. . .. . .. .. . .. . .. . .. . .. .. . .. . .. . .. .. . .. . .. . .. . .. .. . .. . .. . .. .. . .. . .. . .. . .. .. . .. . .. . .. .. . .. . .. . .. . .. .. . .. . .. .
20
3. 2 Akkerbouw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 3. 3 Hoogteligging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 3. 4 Open landschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 3. 5 Nabijgelegen es . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
4 Waardering
. . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . .
29
4. 1 Totale cultuurhistorische waarde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
5 Conclusies en adviezen
. .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . .
30
5. 1 Conclusies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 5. 2 Tot slot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
Literatuur Websites/Digitale bronnen Overzicht van figuren, tabellen, bijlagen en appendices
.. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . .
RAAP-rapport 7342 / versie 24-09-2024
. . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . .
[4]
31 31 32
Perceel
S106
te
Haaksbergen.
1
Inleiding
1.1
Kader
Cultuurhistorisch
onderzoek.
RAAP
Aanleiding In
opdracht
de
van
gemeente Haaksbergen
bureauonderzoek
uitgevoerd.
te
een
Haaksbergen)
gesteld
het
aan
plangebied
als
te hebben,
is in
op
een
Om
es.
te kenmerken
es
dit rapport
heeft
gemeente
woningbouwproject
bouwen een
De
uit te die
in september
wens
reden
Provincie
voerde
is. Dat antwoord
RAAP
viel
van
de
opstellen
van
in het
om
De
voeren.
waardenstelling
een
RAAP
heeft de
ten
cultuurhistorisch
een
onderzoeksgebied (perceel S106, Overijssel
eerder
positief
es
2024
opzichte
beperkingen
onderzoek
een
uit. Om
heeft
de
andere
van
uit of het
relatieve
waarde in
essen
in
beeld
de
gemeente uitgewerkt! DoefHet
vraagstelling
en
doel
het
van
beschrijving
bureauonderzoek het
en
kwaliteiten.
Daarbij
verhouden
tot de
Hiervoor
is
-__
-
vraag de
opdrachtgever
sporen
is de
die
in de
es
de te constateren
om
landschappelijke
en
aanwezige ruimtelijke
nu
cultuurhistorische
cultuurhistorische
waarden
zich
afgelopen
doorgemaakt?
te herinrichten.
opgesteld:
vragen
van
cultuurhistorische
een
de
van
hoe
Welke
heeft
ontwikkelingen zijn
context
deze
in
es
de
eeuwen
bewaard
gebleven
in de
in
gemeente
Haaksbergen
van
de andere
essen
manieren
informatie
vergaard
huidige
situatie? te waarderen?
methoden
en
dit onderzoek
kaartstudie,
van
centraal
de
van
landschappelijke ontwikkeling
Bronnen Voor
staat
wens
waarderen
Welke
Hoe
-
en
aantal
een
is het
inventariseren
auteur heeft
op
is op
drie
literatuur deze
dag
veldbezoek.
en
de
in dit rapport
Het
veldbezoek
opgenomen
over
is
het landschap.
uitgevoerd
foto's
13
op
gemaakt, tenzij
Er
is
gebruik gemaakt
september 2024. anders
De
aangegeven.
Leeswijzer In
hoofdstuk
2 wordt
de
landschappelijke ontwikkeling
(geanonimiseerd) geemeorfologische NN vervolgens van
die
hand
1.2 Het
de
hand
ontwikkelingen
van
essen
aan
een
in de
van
gemeente.
de foto’s
bewaard
set criteria
kaarten
tijdens
zijn gebleven
vastgesteld
Aan
die
het
wat de
einde wordt
het
in de
een
veldwerk
van
es
beschreven
topografische
huidige
waarde er
de
van
historische
en
conclusie
In
hand
es
is
In
hoofdstuk
in de
context
van
hoofdstuk
gemaakt zijn vastgesteld
situatie.
deze
de
aan
kaarten.
3 wordt
welke
4 wordt
er
van
de
ten
zuiden
sporen
aan
de
omliggende
weergegeven.
Onderzoeksgebied onderzoeksgebied
dorpskern
van
bevindt
zich
op
perceel S106,
gelegen
aan
de
Rosinkweg,
van
de
Haaksbergen (figuur 1).
(geanonimiseerd) ne
RAAP-rapport
7342
/ versie
24-09-2024
[8]
Perceel S106 te Haaksbergen. Cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 1. Het onderzoeksgebied, perceel S106 te Haaksbergen.
RAAP-rapport 7342 / versie 24-09-2024
[6]
Perceel S106 te Haaksbergen. Cultuurhistorisch onderzoek.
2 Landschappelijke ontwikkeling 2. 1 Ontstaan
van
het natuurlijke landschap
Het onderzoeksgebied ligt grotendeels op een dekzandrug ten zuiden van Haaksbergen (figuur 2). In de voorlaatste ijstijd, de Saale-ijstijd (370. 000 - 130. 000 BP), is in deze omgeving een zwak golvend tot vlak landschap ontstaan nadat het landijs bodemmateriaal uit de noordelijke streken had afgezet. De dekzandrug is vervolgens ontstaan in de laatste ijstijd, het Weichselien (115. 000 – 10. 000 BP). Het landschap van Nederland bestond toen uit een poolwoestijn waar de poolwinden veel zand verplaatsten en er grote zandbanken ontstonden die zich in het landschap vormden. Het zand waaide vooral op uit droogliggende rivierbeddingen en verspreidde zich over het omliggende landschap. In dit geval ligt het onderzoeksgebied tegen de flanken van de Twentse stuwwal aan, en langs het beekdal van de Buursebeek. In het holoceen werd het dekzand vervolgens vastgelegd door toenemende plantengroei waardoor het reliëf nog steeds aanwezig is, zoals te zien is op de hoogtekaart (figuur 3).
Figuur 2. De geomorfologische kaart met als ondergrond de TMK uit 1850. Het niet ingekleurde deel in het noordwesten is de bebouwde kom ten tijde van de kartering.
RAAP-rapport 7342 / versie 24-09-2024
[7]
Perceel S106 te Haaksbergen. Cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 3. Het onderzoeksgebied op de hoogtekaart (AHN4). Hier is goed te zien dat het gebied ten westen ligt van de hoger liggende flanken van de Oost-Twentse stuwwal die in de voorlaatste ijstijd is ontstaan.
RAAP-rapport 7342 / versie 24-09-2024
[8]
Perceel
S106
te
Haaksbergen.
Cultuurhistorisch
onderzoek.
RAAP
(geanonimiseerd) De
(geanonimiseerd) MW van
lemig
voornamelijk humeuze en
net perceel
zwart zand,
in het
voor
bovengronden
zijn typisch
terrein
deels
en
voor
de
bestaat deels uit
beekdal op
van
dekzand.
lagere,
B- of BC-horizont
een
hoge
een
de
Buurse
zwarte
lemig fijn
zand
Beek,
dat wordt
gekenmerkt
het
staan
kunnen
bekend
landschap.
podzolering, waarbij
voor
veldpodzol
van
enkeerdgrond,
met
Beekeerdgronden
nattere delen
zijn aanwijzingen gevonden van
uit
beekeerdgrond
een
worden
In de
meer
(figuur om
hun
met
leemarm
4). Dit door
en
zwak
type grond
relatief
komt
dunne
hoge grondwaterstanden
hoger gelegen
delen
van
het
homogene, ijzerhoudende lagen
geïnterpreteerd.
673500
Legenda
CJ)
Onderzoeksgebied
Bodemkaart Hn21 Veldpodzolgronden; leemarm cHn21 Laarpodzolgronden; leemarm
zwak lemig fijn zand
en en
zwak lemig fijn zand
Hd21
Haarpodzolgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand
bEZ23
Hoge bruine enkeerdgronden; lemig fijn zand
zEZ21 Hoge zwarte enkeerdgronden; leemarm
en
zwak
lemig fijn zand
de
TMK
pZg23 Beekeerdgronden; lemig fijn zand pZn23 Gooreerdgronden; lemig fijn zand Bebouwd
gebied
Met huisvuil opgehoogde gronden Water
Figuur 4.
De
RAAP-rapport
(geanonimiseerd) BEN met
7342
/ versie
a's
ondergrond
24-09-2024
uit
1850.
[9]
als
Perceel
S106
te
Haaksbergen.
Op vrijdag
23
augustus
Rosinkweg
in
Honesch,
overgaat
in slecht
Cultuurhistorisch
2024
zijn
onderzoek.
RAAP
verkennende
er
boringen uitgevoerd
waarbij
dertien
boringen zijn gezet.®
doorlatende
zandige
klei of sterk
door
beekeerdgronden, gekenmerkt
ziltig
De
zand.
hoge grondwaterstanden
perceel 106
op
ondergrond De
bestaat
natuurlijke
voorkomen
en
uit dekzand
bodems vooral
de
aan
dat
zijn voornamelijk
in
lagere,
nattere
gebieden. In
het
hogere
kunnen
deel
wijzen
bouwvoor
op
de
zwak
een
25 tot 45
van
moedermateriaal zonder
het terrein
van
aanwijzingen
er
ontwikkelde die
cm,
rust.
zijn
In de
een
op
noordelijke
typische gelaagdheid
helft
Sommige
boringen
egalisatie.
Er
is geen
overgang
naar
het
natuurlijke bodemprofiel
ontginning
en
plaggenbemesting.
late
suggereren fossiele
tot 20 is
er
cm
het
De
podzolering,
zuidelijke
dikke
menglaag
in Twentse
plaggendek recentelijk
cultuurlaag
of oude
helft
homogeen
een
plaggendekken
van
dat
veldpodzol. 10
voor
akkerlaag
is meestal
via
van
ijzerhoudende lagen het perceel
of rechtstreeks
bruin essen
plaggendek
het
heeft
op
het
van
45
die
een
tot 80
cm,
(figuur 5).
is verstoord,
onder
een
met
mogelijk
door
afploegen
plaggendek aangetroffen;
decimeters
dikke
menglaag,
wat
of
de
wijst op
legenda boringen met een plaggendek (dikte)
Figuur
Het
Od
dun cultuurdek
Ld
enkeerdgrond
5.
intacte
zuidelijke is
Boringen
met en
zonder
een
natuurlijke bodemprofiel deel
waarschijnlijk
van
perceel
ontstaan
601 op
een
een
plaggendek (cultuurdek).
toont
geringe hoogteverschillen
grotere hoogteverschil
drogere welving
in de
heeft
in
het
(maximaal
noordoosthoek
van
noordelijke deel, terwijl een
het
meter).
Het
plaggendek
perceel, omringd
door
(geanonimiseerd)
RAAP-rapport
7342
/ versie
24-09-2024
het
[10]
Perceel
S106
te
Haaksbergen.
Cultuurhistorisch
lager gelegen gebieden. nattere
2.2
RAAP
plaggenbemesting
verstoring
en
is het
plaggendek uitgebreid
de
naar
gebieden.
Landschappelijke ontwikkeling
2.2.1 Het
Het
landbouwsysteem
onderzoeksgebied
Haaksbergen.
De
grens tussen
de
bewoners
kleine
akkers
in
lagen
eerste
de
van
hogere opbrengst
bos
en
stuifduinen, het
gingen
de
liggen.
In het
dat in
de
bewoning
en
de
nieuwe
tijd
vroege
te bereiken.
Het
werd
de
vanaf met
de
onderzoeksgebied
plaggendek.
Dit komt
is te zien
dat
het
ophoging
ontstond
helft
van
overeen
noordelijke een
strooisel
beter kon
Honesch, is
het met deel
van
worden
bij de
het
19e op
en
In die
leefden de
bemest
met
in
essen
gemeenschappelijke gronden,
het
potstallen. minder
gebruik
om
daarmee
zoals
heide,
stallen
werd
zandige plaggenmest in
augustus
2024 In het
zuidelijke
op
meer
het
een
het
landschap te
plaggendek aangetroffen
zuidelijke en
het
deel
ontbreekt
een
ingezoomde hoogtekaart deel.
Door deze
omringende landschap.
(geanoimserd) (geanonimiseerd)
(geanonimiseerd)
RAAP-rapport
7342
/ versie
24-09-2024
de
verloren
hoger
dik was.*
essen
vorm.
steeds
23
de
huidige
voedingsstoffen
cm
Ook
late
en
deze
op
dan
volle
De
van
een
perceel hoger ligt
heen
In deze
eeuwen
(figuur 4).
het dorp
plaggenmest,
de
tussen
tijd
hun
er
aanzienlijk hoogteverschil
Chr., op de
de
heide, waardoor Door
n.
800
Gedurende
de
benut.
met
de
eeuw
de
is
ontstonden
gestald
bodemkaart
rond
van
beukenbossen.
tijd
boring
verbonden
gemeenschappelijke gronden.
van
in
perceel 45 tot 80
van
dateert
's nachts
door
een
en
uitgebreid
graasde
vee
gebruik
tot in de
nieuwe
gebied
historisch
lager gelegen beekdalen.® ze
eiken-
van
verder
essen, waaronder
noordelijke
te midden
die
es
in dit
maakten
en
een
de
en
steeds
plaggenmest
kwamen
Honesch,
de akkers
vermengd
vee
de
en
de
op
middeleeuwse
zandruggen,
een
van
zich
gemeenschappen
werden
akkers werden
mest
bevindt
hoger gelegen zandruggen
op
middeleeuwen De
Door
onderzoek.
[1]
Perceel S106 te Haaksbergen. Cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 6. Het onderzoeksgebied op het AHN4.
Rond de essen lagen al vanaf de volle middeleeuwen boerenerven die door kronkelige wegen met elkaar verbonden waren. Om de gewassen op de essen te beschermen tegen het vee werden de randen van de akkers beplant met hakhoutwallen. De lagere, nattere gronden langs de beek werden gebruikt als wei- en hooiland. Dit gebruik van de omliggende woeste gronden en hooilanden was kenmerkend voor het agrarische systeem in de regio, dat gaandeweg de middeleeuwen en nieuwe tijd steeds intensiever werd. 5 Dit is ook de reden waarom het perceel in het kadaster wordt aangeduid als weiland en hooiland. De akker werd namelijk periodiek met rust gelaten om te herstellen. In de tussentijd kon het land dan als hooiland gebruikt worden. Op de essenkaart van de provincie Overijssel uit 2005 zijn alle essen in de provincie gekarteerd. Hierbij zijn als criteria aangehouden dat een es duidelijk hoger moet liggen en dat op historische kaarten het grondgebruik als grasland of bij voorkeur akker moet zijn aangegeven. Op de kaart is te zien dat het onderzoeksgebied ertoe behoort en omringd wordt door meerdere essen.
5 Provincie Overijssel 2022, p. 2.
RAAP-rapport 7342 / versie 24-09-2024
[12]
Perceel
S106
5
Te
te
Haaksbergen.
Cultuurhistorisch
onderzoek.
RAAP
247750
Legenda
8 a
0
=
Onderzoeksgebied
‘Ll
50 \100
0/
Figuur
7. De
2.2.2 De
en
locatie
van
uit
de
volgens
essen
de
Essenkaart
provincie Overijssel,
2005.
Ouderdom
bezit
van
es van
hoorde
in
de
van
kerk
zonder
en
middeleeuwen.
Historische
in
1601
en
geregistreerd
wordt beschreven
continuïteit
is
vermeldingen,
vermeldingen kadastraal
relatie Het
van
als
1832
bij het erf
met
de
Morssinkhof
Haaksbergen,
uit 1601/1602.°
verpondingsregisters
instelling, late
PT
hier besproken
deel
EN
150-200
RAN
Sh
het
JE
en
wordt
Dergelijke
bisschop of oude
Bröcking.
genoemd
erven
—
kloosters
bezit —
van
een
dateren
over
“Brocking,
een
lange agrarische geschiedenis.
1602 als
wijzen
onderdeel
wei-
en
op
van
hooiland,
de
eeuwenlang uit 1475
geestelijke
gevallen
uit de
volle
periode dateert.
2 s(child),
leget
gemeente Haaksbergen,
wat verdere
lokale
in veel
zoals
1475
erf maakte
schattingsregister
goed mogelijk
es
al uit die
Dat
in het
dat ook
in
de
of
bevestiging
wuste"
sectie
biedt
van
en
de
In 1832 | de
latere werd
nummer
de
1184
es
waarin
eeuwenlange
gebruik.
(geanonimiseerd)
RAAP-rapport
7342
/ versie
24-09-2024
[13]
of
Perceel
S106
te
Haaksbergen.
In
vergelijking
Zo
is
de
13e
erve
met
en
erve
Een
aantal
erve
Riemerink/de
onderzoek.
omliggende boerderijen
Elveridnk/Krijgerij/
eeuw
Figuur
Cultuurhistorisch
Klaashuis
Saat Noordick
12e
vanaf de
15e
eeuw
omliggende boerderijen zijn juist jonger Reimer,
Weijenborg,
erve
2.2.3
Het
onderzoeksgebied het
ondergaan.
De
in 2000/2001 heen
onderzoeksgebied percellering
die
op
op zich het
de
niet in
eeuw
Zonderen
en
minuutplan
oudste,
gebruik,
pas
Kate ten
Het
maar
ook
niet
de
jongste.
Hagen/ Scholthagen
uit de
16e,
17e of 18e
vanaf
door de
uit 1832
eeuw,
zoals
Horst.®
/ Brocking staat centraal op de kaart.
topografische
bevindt heeft
de
(figuur 8)” dateren
en
Morssinkhof
8. Kaart
waar
jaren
boerderij
de
met de genoemde boerderijen. ligt het onderzoeksgebied.
es
is deze
vanaf
daarvan
De
RAAP
Ten
noorden
kaart eeuwen
heen
verschillende
zichtbaar is verdween
bij
de
veranderingen ruilverkaveling
(figuur 9). Het huidige perceel bestond destijds uit twee afzonderlijke percelen. Door de
zijn
de grenzen
van
de
percelen
voortdurend
veranderd.
(geanoimserd) (geanonimiseerd) (geanoimserd) (geanonimiseerd)
RAAP-rapport
7342
/ versie
24-09-2024
[14]
Perceel
S106
te
Haaksbergen.
Cultuurhistorisch
onderzoek.
RAAP
247800
248000
248200
T
T
T
Legenda CJ onderzoeksgebied Ù J ruimtelijke eenheid
FevsmrBhuoezs
ks
AEP 150
L
Het
Tot
1890
circa
onderzoeksgebied
akkers
lagen
zuiden
van
en
kleinere
(figuur 10). en
een
werd
het
vooral ten
het dorp
1890
intensievere
L
248000
248200
1832.
omliggende landschap gekenmerkt
door
oosten
en
tussen
van
kadastraal
westen deze
zichtbaar.
verschenen
vorm
m
1
uit
bevond
het
op
akkercomplexjes Vanaf
250
L
247800
Figuur 9.
200
L
er
van
minuutplan
Haaksbergen, terwijl
grotere complexen Het
ook
grote,
in.
onderzoeksgebied greppels
op
de
Hier is
kaart,
een
is
akkercomplexen. Deze
open
het
onderzoeksgebied afwisseling
een van
die
wat duidde
kleine op
van
zich
ten
weilanden
akkercomplexjes
verbeterde
ontwatering
landbouw.®
(geanonimiseerd) (geanoimserd)
RAAP-rapport
7342
/ versie
24-09-2024
[15]
Perceel S106 te Haaksbergen. Cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 10. Haaksbergen en omgeving op de topografische kaart van 1890.
Zoals te zien is op topografische kaarten is ook het grondgebruik door de jaren steeds veranderd (figuur 11). In de periode tussen 1890 en 1937 werd het onderzoeksgebied gebruikt als grasland en/of akker, wat zichtbaar is op kaarten uit die tijd. De akkers in het onderzoeksgebied droegen namen zoals " Witte Land," " Morskamp," en " Weiakker," wat ook wijst op hun vroegere functies in de akkerbouw en hun vermoedelijk wat extensievere karakter. 10 Gedurende deze periode veranderde het landschap aanzienlijk door de verdeling van de gemeenschappelijke gronden, de introductie van kunstmest en de opkomst van landbouwmechanisatie. Dit leidde tot een verdere intensivering van het landgebruik. Vanaf de jaren 1950 werd het perceel vervolgens voornamelijk gebruikt als grasland, wat ook op de
10 Historische Kring Haaksbergen 1982, p. 155.
RAAP-rapport 7342 / versie 24-09-2024
[16]
Perceel
S106
kaarten
te
Haaksbergen.
te zien
is, onder
Cultuurhistorisch
invloed
van
onderzoek.
de
zich
ontwikkelende
verandering zichtbaar, waarbij
het perceel
Figuur
11.
op
topografische
Latere
veranderingen op de
kaart staan
De
greppels
deze en
Het
in de
AHN4,
onderzoeksgebied
die
vanaf
afgelopen waar
dus
1900 22
22
jaar gedempt. jaar
tussen
(geanonimiseerd) 202
RAAP-rapport
7342
/ versie
24-09-2024
zit
veeteelt.
Vanaf 2010
is
er
echter
een
opnieuw als akkerland werd aangeduid.
Er is
(figuur
kaarten
door de
verdwijnen namelijk 12
jaren
later
heen.
weer
van
de
kaart.
Waarschijnlijk zijn
hoogteverschil & figuur 13).*! In de noordwesthoek een
op te merken is
tussen een
de AHN1
stuk
10.
[17]
Perceel S106 te Haaksbergen. Cultuurhistorisch onderzoek.
afgegraven ten behoeve van het dempen van de oude greppel. Verder is er in het onderzoeksgebied weinig veranderd aan de hoogte van het perceel.
Figuur 12. Detailbeeld van AHN1.
RAAP-rapport 7342 / versie 24-09-2024
[18]
Perceel S106 te Haaksbergen. Cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 13. Detailbeeld van AHN4.
RAAP-rapport 7342 / versie 24-09-2024
[19]
Perceel S106 te Haaksbergen. Cultuurhistorisch onderzoek.
3 Huidige situatie 3. 1 Inleiding
Figuur 14. Inventarisatie van de cultuurhistorische waarden met als achtergrond de OpenTopo kaart en het AHN4.
Op basis van het cultuurhistorisch onderzoek kan de bovenstaande inventarisatiekaart gemaakt worden (figuur 14). De hoofdstructuur van de wegen is nog intact, maar de nieuwere weg ten noorden van het onderzoeksgebied doorkruist het voorheen open landschap. De essen (zoals die op de essenkaart van provincie Overijssel zijn ingetekend) zijn nog aanwezig en ook een aantal historische boerderijlocaties (zoals die zijn aangegeven op de HisGis kaart met als thema horigheid) is nog terug te vinden in het landschap.
RAAP-rapport 7342 / versie 24-09-2024
[20]
Perceel
S106
Tijdens de
het
in
weer
te
Haaksbergen.
veldwerk
gebruik
begroeiing
westen Wat
als
opviel
de
was
hetgeen
overeenkomt
Tijdens
het
fysiek
te zien
veldbezoek
de definitie totaal
zijn.
in de
volgens
1.
Een
in het
2.
Primair
3.
Opgedeeld
4.
Gewoonlijk vrij
kan
in
6.
Historisch
in
naar
de
verschillende
is
er
gekeken
volgens
en
zichtbare
van
met
meerdere
gaat
de
van
hoogte
om
Haaksbergen.
Het
Echter, omdat
in dit
verband Dat
Aan
als
perceelsgrenzen
grasland
gebracht
gebracht.
%2
heeft
en
geval
de
gericht
of
omdat 2
de
grenzen
en
6 worden
Dit is echter geen
hoogte
niet
es,
die
open
het
van
het
voor
zover
es
heeft
een
die
volgens
Daar worden
in
landschap
Een actuele
3.
Gewoonlijk vrij
van
zichtbare
de
hand
drie
nog
een
aantal
de
Punt
of inherente
Wk
ir. (geanonimiseerd)
dr.
te worden
dan
zodanig duidelijk zijn.
samengevoegd.
eigenschap in
Punt
alleen
een
es.
Dat
is als
het
onderzoeksgebied
in
de
meegenomen
perceel te maken
heeft
met
een
zijn proefschrift
als
dat
niet
gemeente in de
waardering.
het functioneren
als
een
es
zijn gezet.
hogere ligging
deze van
ten
2023,
opzichte
p.
mogelijk
/ versie
nabij liggende
van
de
andere
(geanonimiseerd) 2004.
(geanonimiseerd) 24-09-2024
zichtbare
024,
P. p.
heeft
en
elementen essen
essen
om
in de
een
zijn
een
(in
is) wordt het toch in beeld gebracht.
akkerbouw
perceelsgrenzen
3
in de
van
essen
ook
op de foto’s
5 wordt
stett
gedefinieerd
betekent
landschapsgebruikstype
kenmerken
2.
is dan
es
als
meer
voorwaarde
om
hoog ligt wordt
wat hier
volgende op
een
minder
Primair
7342
hoeft te kennen
meer
1.
RAAP-rapport
een
Overijssel.'?
zeer
omliggende
deze
dat de
Overijssel
een
Dat
minder
plaggendek,
Provincie
hoge ligging,
eenheid
niet
dus
(geano im se rd)
van
provincie
mogelijke landschapsgebruikstypes.'*
betekent
onderzoeksgebied
te zien.
of akker
Kenmerken
plaggendek
een
feit dat
gemaakt
de
perceel ten
es
Overijssel:
worden
het
ook foto's
vanwege
Door
hogere ligging
met
van
als
het
de
van
inmiddels
gebruikers
hoogleraar landschapsgeschiedenis prof.
het
grasland.
met
glooiing
es
dus
als
traditie:
se
slechts één
vergelijking
kenmerken
ruimtelijk begrensde
en
percelen
provincie genoemd.
niet per
de
de
dat
es
zijn
is de
kenmerken
naar
es.'? De Groningse een
waren
te
en
hoogtekaart geeft.
traditie
herkenbare
landgebruik
de
in
groeide,
op
inventarisatie
meerdere
in beeld
van
gebruikt
Alleen
beter te herkennen
essen
aardappelland,
akkerbouw
op
beeld worden
kenmerken
te zien.
maïs
als
decennia
gekeken
Provincie
Een actuele
niet
er
goed
historische-geografische
gericht
niet
veldwerk
kaarten
dat de
landschap
volgens
1 kan
minder
gebruik
beeld
deze
de
5.
Punt
es
het
in
es
genoemd.
Kenmerken
Kenmerken
de
historisch-geografische
kenmerken
zes
tijde het
is
Voor
de
was
van
van
omliggende met
RAAP
volgens topografische
na
ten
de
onderzoek.
september 2024
glooiing
waar
dat
was
13
op akker
de es,
van
Cultuurhistorisch
zeer
foto's beeld
open
landschap
gemaakt. Vervolgens zijn er te
krijgen
van
het
omgeving.
658-660. 20.
[21]
Perceel S106 te Haaksbergen. Cultuurhistorisch onderzoek.
3. 2 Akkerbouw Zoals genoemd was het perceel ten tijde van het veldbezoek in gebruik als aardappelland (figuur 15). Dit jaar wordt het dus weer gebruikt als bouwland, in tegenstelling tot eerdere jaren waar het als grasland werd gebruikt (figuur 11).
Figuur 15. Het onderzoeksgebied vanuit het zuiden.
RAAP-rapport 7342 / versie 24-09-2024
[22]
Perceel S106 te Haaksbergen. Cultuurhistorisch onderzoek.
3. 3 Hoogteligging Het verschil in hoogte was op het eerste oog niet goed te zien, maar vanuit de oostkant van het perceel kan een kleine glooiing worden geobserveerd in het noorden van het perceel (figuur 16). Dit komt overeen met de hoogtekaart. Ook vanuit het zuiden is vooral langs de rand van het naastliggende perceel goed te zien dat er een hoogteverschil is (figuur 17).
Figuur 16. Het onderzoeksgebied vanuit het oosten.
RAAP-rapport 7342 / versie 24-09-2024
[23]
Perceel S106 te Haaksbergen. Cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 17. Het noordwesten van het perceel gezien vanuit het zuiden.
RAAP-rapport 7342 / versie 24-09-2024
[24]
Perceel S106 te Haaksbergen. Cultuurhistorisch onderzoek.
3. 4 Open landschap Het derde (nog mogelijk zichtbare) kenmerk van een es is het open landschap en het afwezig zijn van zichtbare perceelsgrenzen. Omdat de akker groot van omvang is en geen hoge begroeiing heeft, creëert het een grote open ruimte waardoor er inderdaad een open landschap ontstaat (figuur 18). De perceelsgrenzen zijn niet zichtbaar, afgezien van het feit dat op het naastliggende perceel maïs verbouwd wordt, waardoor de overgang van aardappelland naar maïs vrij duidelijk zichtbaar is. Aan de zuidkant van het perceel staat een bomenrij die deze es begrenst en afsluit van de aangrenzende es (figuur 19).
Figuur 18. Het onderzoeksgebied vanuit het zuiden.
RAAP-rapport 7342 / versie 24-09-2024
[25]
Perceel S106 te Haaksbergen. Cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 19. De bomenrij ten zuiden van het onderzoeksgebied.
RAAP-rapport 7342 / versie 24-09-2024
[26]
Perceel S106 te Haaksbergen. Cultuurhistorisch onderzoek.
3. 5 Nabijgelegen
es
Onderstaande essen (volgens de essenkaart, figuur 7) zijn beter in het landschap te herkennen door hun relatief hoge ligging ten opzichte van de weg en andere omliggende landen. Het zijn de essen die oostelijk van het onderzoeksgebied liggen. Dit kan komen door een plaggendek, maar ook door een hoge dekzandrug als ondergrond.
Figuur 20. Een es in de gemeente Haaksbergen. Het verschil tussen de weg en de es is duidelijk te zien.
RAAP-rapport 7342 / versie 24-09-2024
[27]
Perceel S106 te Haaksbergen. Cultuurhistorisch onderzoek.
Figuur 21. Nog een es in de buurt van het onderzoeksgebied. Ook hier is het hoogteverschil tussen de es en de weg goed te zien.
RAAP-rapport 7342 / versie 24-09-2024
[28]
Perceel S106 te Haaksbergen. Cultuurhistorisch onderzoek.
4 Waardering Om de es te waarderen wordt die in context geplaatst van de omliggende essen in het landschap. Er wordt gebruik gemaakt van een waarderingssysteem. De es wordt getoetst op zes criteria: gaafheid, zeldzaamheid, kenmerkendheid, ouderdom, ensemblewaarde en kwetsbaarheid. Aan elk van deze criteria wordt een score gegeven van 1 tot en met 5, met een toelichting. De gemiddelde score bepaalt hoe hoog de waarde is van het element. Een gemiddelde score van 2 is een lage waarde, van 3 een middelmatige, van 4 een hoge en van 5 een zeer hoge waarde.
Element
Score
Toelichting
Gaafheid
2
Aan de noordwestzijde is een afgraving geweest, en de greppels zijn gedempt. De topografische structuur is echter nog gedeeltelijk aanwezig, afgezien van de aangelegde weg aan de noordzijde. De beplanting aan de zuidzijde stamt uit de eerste helft van de 20e eeuw.
Zeldzaamheid
2
In de regio zijn meerdere essen te vinden, wat de uitzonderlijkheid van deze specifieke es vermindert.
Kenmerkendheid
4
Het is een representatief voorbeeld van het essenlandschap in Twente door het open landschap. Deze kleinschalige es is echter minder kenmerkend voor het Twentse landschap dan de grotere essen.
Ouderdom
3
De es is niet de oudste, maar ook niet de jongste in de omgeving.
Ensemblewaarde
4
Onderdeel van het essenlandschap dat bestaat uit een samenhangend systeem van allerlei onderdelen (essen, flanken, lager gelegen maten en fliergronden, – voormalige – heidevelden en kenmerkende bebouwing rond de es (esdorpen en verspreide erven). Door de Kon. Wilhelminastraat, die aan de noordkant is aangelegd, is dit ensemble echter aan één zijde aangetast.
Kwetsbaarheid
3
Hoewel het landschap bewaard is gebleven staat het onder druk van moderne landbouwkundige ontwikkelingen en mogelijke ruimtelijke ontwikkelingen.
Tabel 1. Waardering van de es op perceel S106 te Haaksbergen.
4. 1 Totale cultuurhistorische waarde Het gemiddelde ‘gemiddeld’.
van
de individuele scores is 3, wat afgerond neerkomt
RAAP-rapport 7342 / versie 24-09-2024
op
de waarderingsklasse
[29]
Perceel S106 te Haaksbergen. Cultuurhistorisch onderzoek.
5 Conclusies en adviezen 5. 1 Conclusies Concluderend kunnen we stellen dat het onderzoeksgebied een es betreft die vanaf de nieuwe tijd in gebruik is genomen en afwisselend heeft gefunctioneerd als wei- hooi- en akkerland. Met het open landschap, het ontbreken van zichtbare perceelsgrenzen, het plaggendek en de meerdere eigenaren in het verleden vormt het een relatief kenmerkend onderdeel van het essenlandschap in Twente. Op basis van de uitgevoerde waardenstelling en een confrontatie met de aanwezige waarden kunnen we concluderen dat er cultuurhistorische waarden aan de es verbonden zijn. In vergelijking met andere essen is de waarde van deze es als ‘gemiddeld’ aan te merken.
5. 2 Tot slot Dit rapport geeft adviezen. Het is aan de bevoegde instanties om deze al dan niet besluitvorming.
RAAP-rapport 7342 / versie 24-09-2024
over
te nemen in de
[30]
Perceel
S106
te
Haaksbergen.
Cultuurhistorisch
onderzoek.
RAAP
Literatuur (geanonimiseerd) BN (geanonimise rd) (2004). beplanting. Historische
NV
in
in
Smit 1982.
Overijssel
Haaksbergen: van
Een
beschrijving
de
van
historische
1876, Venlo/Hengelo.
Veldnamen
in
Haaksbergen.
Historie
van
Haaksbergen
historisch
cultuurlandschap:
Cultuurhistorische
Haaksbergen, 2004.
Het
Gebiedskenmerken
Raap
Drentse
Adviesdocument
Historiseh
Oudheidkamer
Websites/Digitale Kadaster
Twente,
RAAP-rapport
7342
/
Overijssel.
/ versie
200
RAAP,
Een
Weesp.
historisch-geografische
boerderij-onderzoek
in
studie.
het richterambt
Haaksbergen.
Enschede.
(kadaster.nl),
geraadpleegd
op
17
jaar topografische kaarten, geraadpleegd
24-09-2024
perceel S106
bronnen
archiefviewer, Archiefviewer
Topotijdreis, Topotijdreis:
1488.
esdorpenlandschap.
(geanonimiseerd) (2015). Vereniging
4
Waardenkaart
(geanonimiseerd) (2024). Cuiltuurhistorisech onderzoek EE (geanonimiseerd) B.
en
Zwolle.
Overijssel (2023. Catalogus
te
inrichting
3.
Overijssel (2022). Toelichting
Overijssel, Provincie
Uitgeverij
Kring Haaksbergen,
Veldnamen Provincie
Boerenerven
september 2024. op
17
september 2024.
[31]
Perceel
S106
te
Haaksbergen.
Overzicht
Cultuurhistorisch
onderzoek.
Lan
RAAP
figuren, tabellen, bijlagen
van
en
appendices Figuren: Figuur
1. Het
Figuur
2. De
onderzoeksgebied, perceel geomorfologische
noordwesten
Figuur 3.
Het
is de bebouwde
onderzoeksgebied de
van
S106 te Haaksbergen.
kaart met als
op de
hoger liggende
ondergrond
kom ten
tijde van
de
hoogtekaart (AHN4).
flanken
uit 1850.
Het niet
ingekleurde
deel
in het
kartering. Hier is
de Oost-Twentse
van
6
de TMK
goed
stuwwal
7 te zien dat
het
gebied
die in de voorlaatste
ten westen
ijstijd
ligt
is ontstaan.
8 met als ondergrond Figuur4. De (geanonimiseerd) B
Figuur 5. Boringen Figuur 6. Figuur
Het
met
onderzoeksgebied
7. De locatie
Figuur 8. Figuur 9.
zonder
en
van
essen
een
de TMK
uit 1850.
9
plaggendek (cultuurdek).
10
op het AHN4.
volgens
Kaart met de
genoemde boerderijen.
daarvan
het
Het
ligt
Morssinkhof
Overijssel,
2005.
13
/ Brocking staat centraal op de kaart. Ten noorden
onderzoeksgebied.
onderzoeksgebied
Haaksbergen
12
de Essenkaart provincie
14
op het kadastraal minuutplan uit 1832.
omgeving
10.
Figuur
11. Het
Figuur
12. Detailbeeld
van
AHN1.
18
Figuur
13. Detailbeeld
van
AHN4.
19
Figuur
14. Inventarisatie
Figuur
15. Het
Figuur
16. Het
Figuur
17. Het noordwesten
Figuur
18. Het
onderzoeksgebied
vanuit het zuiden.
Figuur
19. De
bomenrij ten
van
Figuur
20.
onderzoeksgebied
van
op
op de
topografische
topografische
kaarten
de cultuurhistorische waarden
kaart
15
Figuur
en
1890.
van
door de
jaren
met als
16 heen.
achtergrond
17
de
OpenTopo
kaart
het
en
AHN4.
Een
Figuur 21. Nog
20
onderzoeksgebied
vanuit het zuiden.
22
onderzoeksgebied
vanuit het oosten.
23
het perceel
van
zuiden
es
in de
een
es
in de buurt
goed
te zien.
de weg
het
gezien
het
24 25
onderzoeksgebied.
gemeente Haaksbergen. van
vanuit het zuiden.
Het
26
verschil tussen
onderzoeksgebied.
Ook
de weg
hier is het
en
de
es
is
duidelijkte
hoogteverschil
zien.
tussen de
es
27 en
28
Tabellen: Tabel
1.
Waardering
van
de
es
op perceel S106 te
Haaksbergen.
29
Bijlagen: Bijlage
1.
Tijdschaal
Appendices nvt.
RAAP-rapport
7342
/ versie
24-09-2024
[32]
Perceel S106 te Haaksbergen. Cultuurhistorisch onderzoek.
RAAP-rapport 7342 / versie 24-09-2024
[33]
Bijlage 1. Tijdschaal Archeologischeperioden Tijdperk
Datering
Recentetijd
-1945
C
Nieuwetijd
-1850
B
-1650
A LaatB LaatA D:Ottoonsetijd
Middeleeuwen ge or
V
C:Karolingischetijd B:Merovingischetijd A:Volksverhuizingstijd
Laat
Romeinsetijd
Midden Vroeg Laat
IJzertijd
Midden Vroeg Laat
Bronstijd
Midden Vroeg
i er t os ih e r
P
Neolithicum (NieuweSteentijd)
Mesolithicum (MiddenSteentijd)
Paleolithicum (OudeSteentijd)
Laat Midden Vroeg Laat Midden Vroeg Laat JongB JongA Midden Oud
tabel1_standaard_Archeologisch_RAAP_2014
-1500 -1250 -1050 -900 -725 -525 -450 -270 -70naChr. -15voorChr. -250 -500 -800 -1100 -1800 -2000 -2850 -4200 -4900/5300 -6450 -8640 -9700 -12. 500 -16. 000 -35. 000 -250. 000